၁. ဉာဏကထာ

မာတိကာဝဏ္ဏနာ

၁. တတ္ထ ဥဒ္ဒေသေ တာဝ သောတာဝဓာနေ ပညာ သုတမယေ ဉာဏန္တိ ဧတ္ထ သောတသဒ္ဒေါ အနေကတ္ထပ္ပဘေဒေါ. တထာ ဟေသ –

မံသဝိညာဏဉာဏေသု၊ တဏှာဒီသု စ ဒိဿတိ၊

ဓာရာယံ အရိယမဂ္ဂေ၊ စိတ္တသန္တတိယမ္ပိ စ.

‘‘သောတာယတနံ သောတဓာတု သောတိန္ဒြိယ’’န္တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၁၅၇) ဟိ အယံ သောတသဒ္ဒေါ မံသသောတေ ဒိဿတိ. ‘‘သောတေန သဒ္ဒံ သုတွာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၉၅) သောတဝိညာဏေ. ‘‘ဒိဗ္ဗာယ သောတဓာတုယာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၆) ဉာဏသောတေ. ‘‘ယာနိ သောတာနိ လောကသ္မိန္တိ ယာနိ ဧတာနိ သောတာနိ မယာ ကိတ္တိတာနိ ပကိတ္တိတာနိ အာစိက္ခိတာနိ ဒေသိတာနိ ပညပိတာနိ ပဋ္ဌပိတာနိ ဝိဝရိတာနိ ဝိဘတ္တာနိ ဥတ္တာနီကတာနိ ပကာသိတာနိ. သေယျထိဒံ – တဏှာသောတော ဒိဋ္ဌိသောတော ကိလေသသောတော ဒုစ္စရိတသောတော အဝိဇ္ဇာသောတော’’တိအာဒီသု (စူဠနိ. အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၄) တဏှာဒီသု ပဉ္စသု ဓမ္မေသု. ‘‘အဒ္ဒသာ ခေါ ဘဂဝါ မဟန္တံ ဒါရုက္ခန္ဓံ ဂင်္ဂါယ နဒိယာ သောတေန ဝုယှမာန’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၂၄၁) ဥဒကဓာရာယံ. ‘‘အရိယဿေတံ၊ အာဝုသော၊ အဋ္ဌင်္ဂိကဿ မဂ္ဂဿ အဓိဝစနံ၊ ယဒိဒံ သောတော’’တိအာဒီသု အရိယမဂ္ဂေ. ‘‘ပုရိသဿ စ ဝိညာဏသောတံ ပဇာနာတိ ဥဘယတော အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဣဓ လောကေ ပတိဋ္ဌိတဉ္စ ပရလောကေ ပတိဋ္ဌိတဉ္စာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၁၄၉) စိတ္တသန္တတိယံ. ဣဓ ပနာယံ မံသသောတေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေန သောတေန ဟေတုဘူတေန၊ ကရဏဘူတေန ဝါ အဝဓီယတိ အဝတ္ထာပီယတိ အပ္ပီယတီတိ သောတာဝဓာနံ. ကိံ တံ? သုတံ. သုတဉ္စ နာမ ‘‘ဗဟုဿုတော ဟောတိ သုတဓရော သုတသန္နိစယော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၃၉) ဝိယ သောတဒွါရာနုသာရေန ဝိညာတံ အဝဓာရိတံ ဓမ္မဇာတံ၊ တံ ဣဓ သောတာဝဓာနန္တိ ဝုတ္တံ. တသ္မိံ သောတာဝဓာနသင်္ခါတေ သုတေ ပဝတ္တာ ပညာ သောတာဝဓာနေ ပညာ. ပညာတိ စ တဿ တဿ အတ္ထဿ ပါကဋကရဏသင်္ခါတေန ပညာပနဋ္ဌေန ပညာ၊ တေန တေန ဝါ အနိစ္စာဒိနာ ပကာရေန ဓမ္မေ ဇာနာတီတိပိ ပညာ.

သုတမယေ ဉာဏန္တိ ဧတ္ထ သုတသဒ္ဒေါ တာဝ သဥပသဂ္ဂေါ အနုပသဂ္ဂေါ စ –

ဂမနေ ဝိဿုတေ တိန္တေနုယောဂေါပစိတေပိ စ၊

သဒ္ဒေ စ သောတဒွါရာနုသာရဉာတေ စ ဒိဿတိ.

တထာ ဟိဿ ‘‘သေနာယ ပသုတော’’တိအာဒီသု ဂစ္ဆန္တောတိ အတ္ထော. ‘‘သုတဓမ္မဿ ပဿတော’’တိအာဒီသု (ဥဒါ. ၁၁၊ မဟာဝ. ၅) ဝိဿုတဓမ္မဿာတိ အတ္ထော. ‘‘အဝဿုတာ အဝဿုတဿ ပုရိသပုဂ္ဂလဿာ’’တိအာဒီသု (ပါစိ. ၆၅၇) တိန္တာ တိန္တဿာတိ အတ္ထော. ‘‘ယေ ဈာနပသုတာ ဓီရာ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၈၁) အနုယုတ္တာတိ အတ္ထော. ‘‘တုမှေဟိ ပုညံ ပသုတံ အနပ္ပက’’န္တိအာဒီသု (ခု. ပါ. ၇.၁၂၊ ပေ. ဝ. ၂၅) ဥပစိတန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၄၁) သဒ္ဒေါတိ အတ္ထော. ‘‘ဗဟုဿုတော ဟောတိ သုတဓရော သုတသန္နိစယော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၃၉) သောတဒွါရာနုသာရဝိညာတဓရောတိ အတ္ထော. ဣဓ ပနဿ သောတဒွါရာနုသာရေန ဝိညာတံ ဥပဓာရိတန္တိ အတ္ထော. သုတမယေ ဉာဏန္တိ ယာ ဧသာ ဧတံ သုတံ ဝိညာတံ အဝဓာရိတံ သဒ္ဓမ္မံ အာရဗ္ဘ အာရမ္မဏံ ကတွာ သဗ္ဗပဌမဉ္စ အပရာပရဉ္စ ပဝတ္တာ ပညာ၊ တံ ‘‘သုတမယေ ဉာဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ သုတမယံ ဉာဏန္တိ အတ္ထော. သုတမယေတိ စ ပစ္စတ္တဝစနမေတံ၊ ယထာ ‘‘န ဟေဝံ ဝတ္တဗ္ဗေ’’ (ကထာ. ၁၊ ၁၅-၁၈). ‘‘ဝနပ္ပဂုမ္ဗေ ယထာ ဖုဿိတဂ္ဂေ’’ (ခု. ပါ. ၆.၁၃၊ သု. နိ. ၂၃၆). ‘‘နတ္ထိ အတ္တကာရေ နတ္ထိ ပရကာရေ နတ္ထိ ပုရိသကာရေ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၈) ပစ္စတ္တဝစနံ၊ ဧဝမိဓာပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သုတမယံ ဉာဏန္တိ အတ္ထော’’တိ.

အထ ဝါ သုတေန ပကတော ဖဿာဒိကော ဓမ္မပုဉ္ဇော သုတမယော၊ တသ္မိံ သုတမယေ ဓမ္မပုဉ္ဇေ ပဝတ္တံ တံသမ္ပယုတ္တံ ဉာဏံ သုတမယေ ဉာဏံ. သဘာဝသာမညလက္ခဏဝသေန ဓမ္မေ ဇာနာတီတိ ဉာဏံ. တံယေဝ ဉာဏံ ပရိယာယဝစနေန အဓိပ္ပါယပကာသနတ္ထံ အနိယမေန ‘‘ပညာ’’တိ ဝတွာ ပစ္ဆာ အဓိပ္ပေတံ ‘‘ဉာဏ’’န္တိ နိယမေတွာ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဉာဏဉ္စ နာမ သဘာဝပဋိဝေဓလက္ခဏံ၊ အက္ခလိတပဋိဝေဓလက္ခဏံ ဝါ ကုသလိဿာသခိတ္တဥသုပဋိဝေဓော ဝိယ၊ ဝိသယောဘာသနရသံ ပဒီပေါ ဝိယ၊ အသမ္မောဟပစ္စုပဋ္ဌာနံ အရညဂတသုဒေသကော ဝိယ. ‘‘သမာဟိတော၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၇၁) ဝစနတော သမာဓိပဒဋ္ဌာနံ. လက္ခဏာဒီသု ဟိ သဘာဝေါ ဝါ သာမညံ ဝါ လက္ခဏံ နာမ၊ ကိစ္စံ ဝါ သမ္ပတ္တိ ဝါ ရသော နာမ၊ ဥပဋ္ဌာနာကာရော ဝါ ဖလံ ဝါ ပစ္စုပဋ္ဌာနံ နာမ၊ အာသန္နကာရဏံ ပဒဋ္ဌာနံ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

၂. သုတွာန သံဝရေ ပညာတိ –

ပါတိမောက္ခော သတီ စေဝ၊ ဉာဏံ ခန္တိ တထေဝ စ၊

ဝီရိယံ ပဉ္စိမေ ဓမ္မာ၊ သံဝရာတိ ပကာသိတာ.

‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော ဟောတိ သမုပေတော ဥပါဂတော သမုပါဂတော ဥပပန္နော သမ္ပန္နော သမန္နာဂတော’’တိ (ဝိဘ. ၅၁၁) အာဂတော ပါတိမောက္ခသံဝရော. ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ န နိမိတ္တဂ္ဂါဟီ ဟောတိ နာနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟီ. ယတွာဓိကရဏမေနံ စက္ခုန္ဒြိယံ အသံဝုတံ ဝိဟရန္တံ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿာ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ အနွာဿဝေယျုံ၊ တဿ သံဝရာယ ပဋိပဇ္ဇတိ၊ ရက္ခတိ စက္ခုန္ဒြိယံ၊ စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရံ အာပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၂၁၃၊ မ. နိ. ၁.၂၉၅၊ သံ. နိ. ၄.၂၃၉၊ အ. နိ. ၃.၁၆) နယေန အာဂတော သတိသံဝရော.

‘‘ယာနိ သောတာနိ လောကသ္မိံ (အဇိတာတိ ဘဂဝါ)၊

သတိ တေသံ နိဝါရဏံ၊

သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမိ၊ ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ . (စူဠနိ. အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာ ၆၀၊ သု. နိ. ၁၀၄၁) –

အာဂတော ဉာဏသံဝရော. ‘‘ကတမေ စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အာသဝါ ပဋိသေဝနာ ပဟာတဗ္ဗာ? ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော စီဝရံ ပဋိသေဝတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၃၊ အ. နိ. ၆.၅၈) နယေန အာဂတော ပစ္စယပဋိသေဝနာသံဝရော၊ သောပိ ဉာဏသံဝရေနေဝ သင်္ဂဟိတော. ‘‘ခမော ဟောတိ သီတဿ ဥဏှဿ ဇိဃစ္ဆာယ ပိပါသာယ ဍံသမကသဝါတာတပသရိသပသမ္ဖဿာနံ ဒုရုတ္တာနံ ဒုရာဂတာနံ ဝစနပထာနံ ဥပ္ပန္နာနံ သာရီရိကာနံ ဝေဒနာနံ ဒုက္ခာနံ တိဗ္ဗာနံ ခရာနံ ကဋုကာနံ အသာတာနံ အမနာပါနံ ပါဏဟရာနံ အဓိဝါသကဇာတိကော ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၄၊ အ. နိ. ၄.၁၁၄၊ ၆.၅၈) အာဂတော ခန္တိသံဝရော. ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတိ ပဇဟတိ ဝိနောဒေတိ ဗျန္တီကရောတိ အနဘာဝံ ဂမေတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၆၊ အ. နိ. ၄.၁၁၄၊ ၆.၅၈) နယေန အာဂတော ဝီရိယသံဝရော. ‘‘ဣဓ အရိယသာဝကော မိစ္ဆာအာဇီဝံ ပဟာယ သမ္မာအာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၈) အာဂတော အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသံဝရော၊ သောပိ ဝီရိယသံဝရေနေဝ သင်္ဂဟိတော. တေသု သတ္တသု သံဝရေသု ပါတိမောက္ခသံဝရဣန္ဒြိယသံဝရအာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိပစ္စယပဋိသေဝနသင်္ခါတာ စတ္တာရော သံဝရာ ဣဓာဓိပ္ပေတာ၊ တေသု စ ဝိသေသေန ပါတိမောက္ခသံဝရော. သဗ္ဗောပိ စာယံ သံဝရော ယထာသကံ သံဝရိတဗ္ဗာနံ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ သံဝရဏတော သံဝရောတိ ဝုစ္စတိ. သုတမယဉာဏေ ဝုတ္တံ ဓမ္မံ သုတွာ သံဝရန္တဿ သံဝရံ ကရောန္တဿ တသ္မိံ သံဝရေ ပဝတ္တာ တံသမ္ပယုတ္တာ ပညာ ‘‘သုတွာန သံဝရေ ပညာ’’တိ ဝုတ္တာ. အထ ဝါ ဟေတုအတ္ထေ သုတွာတိ ဝစနဿ သမ္ဘဝတော သုတဟေတုနာ သံဝရေ ပညာတိပိ အတ္ထော.

သီလမယေ ဉာဏန္တိ ဧတ္ထ သီလန္တိ သီလနဋ္ဌေန သီလံ. ကိမိဒံ သီလနံ နာမ? သမာဓာနံ ဝါ၊ ကာယကမ္မာဒီနံ သုသီလျဝသေန အဝိပ္ပကိဏ္ဏတာတိ အတ္ထော. ဥပဓာရဏံ ဝါ၊ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပတိဋ္ဌာဝသေန အာဓာရဘာဝေါတိ အတ္ထော. ဧတဒေဝ ဟိ ဧတ္ထ အတ္ထဒွယံ သဒ္ဒလက္ခဏဝိဒူ အနုဇာနန္တိ. အညေ ပန ‘‘အဓိသေဝနဋ္ဌေန အာစာရဋ္ဌေန တဿီလဋ္ဌေန သိရဋ္ဌေန သီတလဋ္ဌေန သိဝဋ္ဌေန သီလ’’န္တိ ဝဏ္ဏယန္တိ.

သီလနံ လက္ခဏံ တဿ၊ ဘိန္နဿာပိ အနေကဓာ၊

သနိဒဿနတ္တံ ရူပဿ၊ ယထာ ဘိန္နဿ နေကဓာ.

ယထာ ဟိ နီလပီတာဒိဘေဒေန အနေကဓာ ဘိန္နဿာပိ ရူပါယတနဿ သနိဒဿနတ္တံ လက္ခဏံ နီလာဒိဘေဒေန ဘိန္နဿာပိ သနိဒဿနဘာဝါနတိက္ကမနတော၊ တထာ သီလဿ စေတနာဒိဘေဒေန အနေကဓာ ဘိန္နဿာပိ ယဒေတံ ကာယကမ္မာဒီနံ သမာဓာနဝသေန ကုသလာနဉ္စ ဓမ္မာနံ ပတိဋ္ဌာနဝသေန ဝုတ္တံ သီလနံ၊ တဒေဝ လက္ခဏံ စေတနာဒိဘေဒေန ဘိန္နဿာပိ သမာဓာနပတိဋ္ဌာနဘာဝါနတိက္ကမနတော. ဧဝံလက္ခဏဿ ပနဿ –

‘‘ဒုဿီလျဝိဒ္ဓံသနတာ၊ အနဝဇ္ဇဂုဏော တထာ၊

ကိစ္စသမ္ပတ္တိ အတ္ထေန၊ ရသော နာမ ပဝုစ္စတိ’’.

တသ္မာ ဣဒံ သီလံ နာမ ကိစ္စဋ္ဌေန ရသေန ဒုဿီလျဝိဒ္ဓံသနရသံ၊ သမ္ပတ္တိအတ္ထေန ရသေန အနဝဇ္ဇရသန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

သောစေယျပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ တယိဒံ တဿ ဝိညုဟိ၊

ဩတ္တပ္ပဉ္စ ဟိရီ စေဝ၊ ပဒဋ္ဌာနန္တိ ဝဏ္ဏိတံ. –

တယိဒံ သီလံ ‘‘ကာယသောစေယျံ ဝစီသောစေယျံ မနောသောစေယျ’’န္တိ (ဣတိဝု. ၆၆) ဧဝံ ဝုတ္တသောစေယျပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ သုစိဘာဝေန ပစ္စုပဋ္ဌာတိ ဂဟဏဘာဝံ ဂစ္ဆတိ. ဟိရောတ္တပ္ပဉ္စ ပန တဿ ဝိညူဟိ ပဒဋ္ဌာနန္တိ ဝဏ္ဏိတံ၊ အာသန္နကာရဏန္တိ အတ္ထော. ဟိရောတ္တပ္ပေ ဟိ သတိ သီလံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေဝ တိဋ္ဌတိ စ၊ အသတိ နေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ န တိဋ္ဌတီတိ ဧဝံဝိဓေန သီလေန သဟဂတံ တံသမ္ပယုတ္တံ ဉာဏံ သီလမယေ ဉာဏံ. အထ ဝါ သီလမေဝ ပကတံ သီလမယံ၊ တသ္မိံ သီလမယေ တံသမ္ပယုတ္တံ ဉာဏံ. အသံဝရေ အာဒီနဝပစ္စဝေက္ခဏာ စ၊ သံဝရေ အာနိသံသပစ္စဝေက္ခဏာ စ၊ သံဝရပါရိသုဒ္ဓိပစ္စဝေက္ခဏာ စ၊ သံဝရသံကိလေသဝေါဒါနပစ္စဝေက္ခဏာ စ သီလမယဉာဏေနေဝ သင်္ဂဟိတာ.

၃. သံဝရိတွာ သမာဒဟနေ ပညာတိ သီလမယဉာဏေ ဝုတ္တသီလသံဝရေန သံဝရိတွာ သံဝရံ ကတွာ သီလေ ပတိဋ္ဌာယ သမာဒဟန္တဿ ဥပစာရပ္ပနာဝသေန စိတ္တေကဂ္ဂတံ ကရောန္တဿ တသ္မိံ သမာဒဟနေ ပဝတ္တာ တံသမ္ပယုတ္တာ ပညာ. သမံ သမ္မာ စ အာဒဟနံ ဌပနန္တိ စ သမာဒဟနံ၊ သမာဓိဿေဝေတံ ပရိယာယဝစနံ.

သမာဓိဘာဝနာမယေ ဉာဏန္တိ ဧတ္ထ ကုသလစိတ္တေကဂ္ဂတာ သမာဓိ. ကေနဋ္ဌေန သမာဓိ? သမာဓာနဋ္ဌေန သမာဓိ. ကိမိဒံ သမာဓာနံ နာမ? ဧကာရမ္မဏေ စိတ္တစေတသိကာနံ သမံ သမ္မာ စ အာဓာနံ၊ ဌပနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တသ္မာ ယဿ ဓမ္မဿာနုဘာဝေန ဧကာရမ္မဏေ စိတ္တစေတသိကာ သမံ သမ္မာ စ အဝိက္ခိပမာနာ အဝိပ္ပကိဏ္ဏာ စ ဟုတွာ တိဋ္ဌန္တိ၊ ဣဒံ သမာဓာနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တဿ ခေါ ပန သမာဓိဿ –

လက္ခဏံ တု အဝိက္ခေပေါ၊ ဝိက္ခေပဝိဒ္ဓံသနံ ရသော၊

အကမ္ပနမုပဋ္ဌာနံ၊ ပဒဋ္ဌာနံ သုခံ ပန.

ဘာဝီယတိ ဝဍ္ဎီယတီတိ ဘာဝနာ၊ သမာဓိ ဧဝ ဘာဝနာ သမာဓိဘာဝနာ၊ သမာဓိဿ ဝါ ဘာဝနာ ဝဍ္ဎနာ သမာဓိဘာဝနာ. သမာဓိဘာဝနာဝစနေန အညံ ဘာဝနံ ပဋိက္ခိပတိ. ပုဗ္ဗေ ဝိယ ဥပစာရပ္ပနာဝသေန သမာဓိဘာဝနာမယေ ဉာဏံ.

၄. ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ ပညာတိ ဧတ္ထ ပဋိစ္စ ဖလမေတီတိ ပစ္စယော. ပဋိစ္စာတိ န ဝိနာ တေန၊ အပစ္စက္ခိတွာတိ အတ္ထော. ဧတီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေဝ ပဝတ္တတိ စာတိ အတ္ထော. အပိစ ဥပကာရကတ္ထော ပစ္စယတ္ထော၊ တဿ ပစ္စယဿ ဗဟုဝိဓတ္တာ ပစ္စယာနံ ပရိဂ္ဂဟေ ဝဝတ္ထာပနေ စ ပညာ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ ပညာ.

ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိ ဧတ္ထ ဓမ္မသဒ္ဒေါ တာဝ သဘာဝပညာပုညပညတ္တိအာပတ္တိပရိယတ္တိနိဿတ္တတာဝိကာရဂုဏပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နာဒီသု ဒိဿတိ. အယဉှိ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ အကုသလာ ဓမ္မာ အဗျာကတာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၁) သဘာဝေ ဒိဿတိ.

‘‘ယဿေတေ စတုရော ဓမ္မာ၊ သဒ္ဓဿ ဃရမေသိနော၊

သစ္စံ ဓမ္မော ဓိတိ စာဂေါ၊ သ ဝေ ပေစ္စ န သောစတီ’’တိ. (သု. နိ. ၁၉၀) –

အာဒီသု ပညာယံ.

‘‘န ဟိ ဓမ္မော အဓမ္မော စ၊ ဥဘော သမဝိပါကိနော၊

အဓမ္မော နိရယံ နေတိ၊ ဓမ္မော ပါပေတိ သုဂ္ဂတိ’’န္တိ. (ထေရဂါ. ၃၀၄) –

အာဒီသု ပုညေ. ‘‘ပညတ္တိဓမ္မာ နိရုတ္တိဓမ္မာ အဓိဝစနဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၁၀၆-၁၀၈) ပညတ္တိယံ. ‘‘ပါရာဇိကာ ဓမ္မာ သံဃာဒိသေသာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၂၃၃-၂၃၄) အာပတ္တိယံ. ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု ဓမ္မံ ဇာနာတိ သုတ္တံ ဂေယျံ ဝေယျာကရဏ’’န္တိအာဒီသု (အ. နိ. ၅.၇၃) ပရိယတ္တိယံ. ‘‘တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ ဓမ္မာ ဟောန္တိ (ဓ. သ. ၁၂၁). ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီ ဝိဟရတီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၃၊ မ. နိ. ၁.၁၁၅) နိဿတ္တတာယံ. ‘‘ဇာတိဓမ္မာ ဇရာဓမ္မာ မရဏဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၁၀.၁၀၇) ဝိကာရေ. ‘‘ဆန္နံ ဗုဒ္ဓဓမ္မာန’’န္တိအာဒီသု (မဟာနိ. ၅၀) ဂုဏေ. ‘‘ဟေတုမှိ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၇၂၀) ပစ္စယေ. ‘‘ဌိတာဝ သာ ဓာတု ဓမ္မဋ္ဌိတတာ ဓမ္မနိယာမတာ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၂၀၊ အ. နိ. ၃.၁၃၇) ပစ္စယုပ္ပန္နေ. သွာယမိဓာပိ ပစ္စယုပ္ပန္နေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အတ္ထတော ပန အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေန္တီတိ ဝါ၊ ပစ္စယေဟိ ဓာရီယန္တီတိ ဝါ၊ အတ္တနော ဖလံ ဓာရေန္တီတိ ဝါ၊ အတ္တနော ပရိပူရကံ အပါယေသု အပတမာနံ ဓာရေန္တီတိ ဝါ၊ သကသကလက္ခဏေ ဓာရေန္တီတိ ဝါ၊ စိတ္တေန အဝဓာရီယန္တီတိ ဝါ ယထာယောဂံ ဓမ္မာတိ ဝုစ္စန္တိ. ဣဓ ပန အတ္တနော ပစ္စယေဟိ ဓာရီယန္တီတိ ဓမ္မာ၊ ပစ္စယသမုပ္ပန္နာ ဓမ္မာ တိဋ္ဌန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စေဝ ပဝတ္တန္တိ စ ဧတာယာတိ ဓမ္မဋ္ဌိတိ၊ ပစ္စယဓမ္မာနမေတံ အဓိဝစနံ. တဿံ ဓမ္မဋ္ဌိတိယံ ဉာဏံ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ. ဣဒဉှိ သမာဓိဘာဝနာမယဉာဏေ ဝုတ္တသမာဓိနာ သမာဟိတေန စိတ္တေန ယထာဘူတဉာဏဒဿနတ္ထာယ ယောဂမာရဘိတွာ ဝဝတ္ထာပိတနာမရူပဿ တေသံ နာမရူပါနံ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟပရိယာယံ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ‘‘နာမရူပဝဝတ္ထာနေ ဉာဏ’’န္တိ အဝတွာ ဧဝ ကသ္မာ ‘‘ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ စေ? ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေနေဝ ပစ္စယသမုပ္ပန္နပရိဂ္ဂဟဿ သိဒ္ဓတ္တာ. ပစ္စယသမုပ္ပန္နေ ဟိ အပရိဂ္ဂဟိတေ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟော န သက္ကာ ဟောတိ ကာတုံ. တသ္မာ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏဂဟဏေနေဝ တဿ ဟေတုဘူတံ ပုဗ္ဗေ သိဒ္ဓံ နာမရူပဝဝတ္ထာနဉာဏံ ဝုတ္တမေဝ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကသ္မာ ဒုတိယတတိယဉာဏံ ဝိယ ‘‘သမာဒဟိတွာ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ ပညာ’’တိ န ဝုတ္တန္တိ စေ? သမထဝိပဿနာနံ ယုဂနဒ္ဓတ္တာ.

‘‘သမာဒဟိတွာ ယထာ စေ ဝိပဿတိ၊ ဝိပဿမာနော တထာ စေ သမာဒဟေ၊

ဝိပဿနာ စ သမထော တဒါ အဟု၊ သမာနဘာဂါ ယုဂနဒ္ဓါ ဝတ္တရေ’’တိ. –

ဟိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ သမာဓိံ အဝိဿဇ္ဇေတွာ သမာဓိဉ္စ ဉာဏဉ္စ ယုဂနဒ္ဓံ ကတွာ ယာဝ အရိယမဂ္ဂေါ၊ တာဝ ဥဿုက္ကာပေတဗ္ဗန္တိ ဉာပနတ္ထံ ‘‘ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ ပညာ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ’’မိစ္စေဝ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

၅. အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဓမ္မာနံ သင်္ခိပိတွာ ဝဝတ္ထာနေ ပညာတိ ဧတ္ထ အတ္တနော သဘာဝံ၊ ဥပ္ပါဒါဒိက္ခဏံ ဝါ ပတွာ အတိ ဣတာ အတိက္ကန္တာတိ အတီတာ၊ တဒုဘယမ္ပိ န အာဂတာ န သမ္ပတ္တာတိ အနာဂတာ၊ တံ တံ ကာရဏံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပါဒါဒိဥဒ္ဓံ ပန္နာ ဂတာ ပဝတ္တာတိ ပစ္စုပ္ပန္နာ. အဒ္ဓါ သန္တတိခဏပစ္စုပ္ပန္နေသု သန္တတိပစ္စုပ္ပန္နံ ဣဓာဓိပ္ပေတံ. တေသံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ပဉ္စက္ခန္ဓဓမ္မာနံ ဧကေကက္ခန္ဓလက္ခဏေ သင်္ခိပိတွာ ကလာပဝသေန ရာသိံ ကတွာ ဝဝတ္ထာနေ နိစ္ဆယနေ သန္နိဋ္ဌာပနေ ပညာ.

သမ္မသနေ ဉာဏန္တိ သမ္မာ အာမသနေ အနုမဇ္ဇနေ ပေက္ခဏေ ဉာဏံ၊ ကလာပသမ္မသနဉာဏန္တိ အတ္ထော. ဣဒဉှိ နာမရူပဝဝတ္ထာနဉာဏာနန္တရံ နာမရူပပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏေ ဌိတဿ ‘‘ယံကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ၊ သဗ္ဗံ တံ ရူပံ အနိစ္စတော ဝဝတ္ထပေတိ၊ ဧကံ သမ္မသနံ၊ ဒုက္ခတော ဝဝတ္ထပေတိ၊ ဧကံ သမ္မသနံ၊ အနတ္တတော ဝဝတ္ထပေတိ၊ ဧကံ သမ္မသန’’န္တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၄၈) နယေန ဝုတ္တသမ္မသနဝသေန ပုဗ္ဗေ ဝဝတ္ထာပိတေ ဧကေကသ္မိံ ခန္ဓေ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿန္တဿ ကလာပသမ္မသနဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

၆. ပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဓမ္မာနံ ဝိပရိဏာမာနုပဿနေ ပညာတိ သန္တတိဝသေန ပစ္စုပ္ပန္နာနံ အဇ္ဈတ္တံ ပဉ္စက္ခန္ဓဓမ္မာနံ ဝိပရိဏာမဒဿနေ ဘင်္ဂဒဿနေ ပညာ. ယသ္မာ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဘိဇ္ဇန္တီ’’တိ ဥဒယံ ဂဟေတွာပိ ဘေဒေယေဝ စိတ္တံ ဌပေတိ၊ တသ္မာ အဝုတ္တောပိ ဥဒယော ဝုတ္တောယေဝ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဓမ္မာနံ ဒဿနေန ဝါ ဥဒယဒဿနဿ သိဒ္ဓတ္တာ ဥဒယော ဝုတ္တောယေဝ ဟောတိ. န ဟိ ဥဒယံ ဝိနာ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပန္နတ္တံ သိဇ္ဈတိ၊ တသ္မာ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပါဒဝိပရိဏာမာနုပဿနေ ပညာ’’တိ အဝုတ္တေပိ ဝုတ္တမေဝ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနေ ဉာဏ’’န္တိ နိယမိတတ္တာ စ ဥဒယဒဿနံ သိဒ္ဓမေဝ ဟောတီတိ အနန္တရံ ဝုတ္တဿ သမ္မသနဉာဏဿ ပါရံ ဂန္တွာ တံသမ္မသနေယေဝ ပါကဋီဘူတေ ဥဒယဗ္ဗယေ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ သင်္ခါရာနံ ပရိစ္ဆေဒကရဏတ္ထံ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနံ အာရဘန္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဉာဏံ. တဉှိ ဥဒယဗ္ဗယေ အနုပဿနတော ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာတိ ဝုစ္စတိ.

၇. အာရမ္မဏံ ပဋိသင်္ခါတိ ရူပက္ခန္ဓာဒိအာရမ္မဏံ ဘင်္ဂတော ပဋိသင်္ခါယ ဇာနိတွာ ပဿိတွာ. ဘင်္ဂါနုပဿနေ ပညာ ဝိပဿနေ ဉာဏန္တိ တဿ အာရမ္မဏံ ဘင်္ဂတော ပဋိသင်္ခါယ ဥပ္ပန္နဿ ဉာဏဿ ဘင်္ဂံ အနုပဿနေ ယာ ပညာ၊ တံ ‘‘ဝိပဿနေ ဉာဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိပဿနာတိ စ ဝိဝိဓာ ပဿနာ ဝိပဿနာ. အာရမ္မဏပဋိသင်္ခါတိပိ ပါဌော. တဿတ္ထော – အာရမ္မဏဿ ပဋိသင်္ခါ ဇာနနာ ပဿနာတိ ဝုတ္တနယေနေဝ အာရမ္မဏပဋိသင်္ခါ ‘‘ဘင်္ဂါနုပဿနေ ပညာ ဝိပဿနေ ဉာဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယသ္မာ ပန ဘင်္ဂါနုပဿနာယ ဧဝ ဝိပဿနာ သိခံ ပါပုဏာတိ၊ တသ္မာ ဝိသေသေတွာ ဣဒမေဝ ‘‘ဝိပဿနေ ဉာဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာယ ဌိတဿ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ တဿာ သိဒ္ဓါယ တံ သိဒ္ဓမေဝ ဟောတီတိ တံ အဝတွာဝ ဘင်္ဂါနုပဿနာယ ဧဝ ဝိပဿနာသိခံ ဉာဏံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာယ သုပရိဒိဋ္ဌဥဒယဗ္ဗယဿ သုပရိစ္ဆိန္နေသု သင်္ခါရေသု လဟုံ လဟုံ ဥပဋ္ဌဟန္တေသု ဉာဏေ တိက္ခေ ဝဟန္တေ ဥဒယံ ပဟာယ ဘင်္ဂေ ဧဝ သတိ သန္တိဋ္ဌတိ၊ တဿ ‘‘ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဧဝံ နာမ သင်္ခါရာ ဘိဇ္ဇန္တီ’’တိ ပဿတော ဧတသ္မိံ ဌာနေ ဘင်္ဂါနုပဿနာဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

၈. ဘယတုပဋ္ဌာနေ ပညာတိ ဥပ္ပါဒပဝတ္တနိမိတ္တအာယူဟနာပဋိသန္ဓီနံ ဘယတော ဥပဋ္ဌာနေ ပီဠာယောဂတော သပ္ပဋိဘယဝသေန ဂဟဏူပဂမနေ ပညာတိ အတ္ထော. ဘယတော ဥပဋ္ဌာတီတိ ဘယတုပဋ္ဌာနံ အာရမ္မဏံ၊ တသ္မိံ ဘယတုပဋ္ဌာနေ. အထ ဝါ ဘယတော ဥပတိဋ္ဌတီတိ ဘယတုပဋ္ဌာနံ၊ ပညာ၊ တံ ‘‘ဘယတုပဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

အာဒီနဝေ ဉာဏန္တိ ဘုမ္မဝစနမေဝ. ‘‘ယာ စ ဘယတုပဋ္ဌာနေ ပညာ၊ ယဉ္စ အာဒီနဝေ ဉာဏံ၊ ယာ စ နိဗ္ဗိဒါ၊ ဣမေ ဓမ္မာ ဧကဋ္ဌာ၊ ဗျဉ္ဇနမေဝ နာန’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၂၇) ဝုတ္တတ္တာ ဧကမိဝ ဝုစ္စမာနမ္ပိ အဝတ္ထာဘေဒေန မုဉ္စိတုကမျတာဒိ ဝိယ တိဝိဓမေဝ ဟောတိ. တသ္မာ ဘယတုပဋ္ဌာနအာဒီနဝါနုပဿနာသု သိဒ္ဓါသု နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာ သိဒ္ဓါ ဟောတီတိ ကတွာ အဝုတ္တာပိ ဝုတ္တာဝ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ ဘင်္ဂါရမ္မဏံ ဘင်္ဂါနုပဿနံ အာသေဝန္တဿ ဘာဝေန္တဿ ဗဟုလီကရောန္တဿ တိဘဝစတုယောနိပဉ္စဂတိသတ္တဝိညာဏဋ္ဌိတိနဝသတ္တာဝါသေသု ပဘေဒကာ သင်္ခါရာ သုခေန ဇီဝိတုကာမဿ ဘီရုကပုရိသဿ သီဟဗျဂ္ဃဒီပိအစ္ဆတရစ္ဆယက္ခရက္ခသစဏ္ဍဂေါဏစဏ္ဍကုက္ကုရပဘိန္န- မဒစဏ္ဍဟတ္ထိဃောရအာသိဝိသအသနိဝိစက္ကသုသာနရဏဘူမိဇလိတအင်္ဂါရကာသုအာဒယော ဝိယ မဟာဘယံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ၊ တဿ ‘‘အတီတာ သင်္ခါရာ နိရုဒ္ဓါ၊ ပစ္စုပ္ပန္နာ နိရုဇ္ဈန္တိ၊ အနာဂတာပိ ဧဝမေဝ နိရုဇ္ဈိဿန္တီ’’တိ ပဿတော ဧတသ္မိံ ဌာနေ ဘယတုပဋ္ဌာနံ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တဿ တံ ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏံ အာသေဝန္တဿ ဘာဝေန္တဿ ဗဟုလီကရောန္တဿ သဗ္ဗဘဝယောနိဂတိဌိတိသတ္တာဝါသေသု နေဝ တာဏံ န လေဏံ န ဂတိ န ပဋိသရဏံ ပညာယတိ၊ သဗ္ဗဘဝယောနိဂတိဌိတိနိဝါသဂတေသု သင်္ခါရေသု ဧကသင်္ခါရေပိ ပတ္ထနာ ဝါ ပရာမာသော ဝါ န ဟောတိ၊ တယော ဘဝါ ဝီတစ္စိတင်္ဂါရပုဏ္ဏာ အင်္ဂါရကာသုယော ဝိယ၊ စတ္တာရော မဟာဘူတာ ဃောရဝိသာ အာသိဝိသာ ဝိယ၊ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဥက္ခိတ္တာသိကာ ဝဓကာ ဝိယ၊ ဆ အဇ္ဈတ္တိကာယတနာနိ သုညဂါမော ဝိယ၊ ဆ ဗာဟိရာယတနာနိ ဂါမဃာတကစောရာ ဝိယ၊ သတ္တဝိညာဏဋ္ဌိတိယော နဝ စ သတ္တာဝါသာ ဧကာဒသဟိ အဂ္ဂီဟိ အာဒိတ္တာ သမ္ပဇ္ဇလိတာ သဇောတိဘူတာ ဝိယ စ၊ သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဂဏ္ဍဘူတာ ရောဂဘူတာ သလ္လဘူတာ အဃဘူတာ အာဗာဓဘူတာ ဝိယ စ နိရဿာဒါ နိရသာ မဟာအာဒီနဝရာသိဘူတာ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ၊ သုခေန ဇီဝိတုကာမဿ ဘီရုကပုရိသဿ ရမဏီယာကာရသဏ္ဌိတမ္ပိ သဝါဠကမိဝ ဝနဂဟနံ၊ သသဒ္ဒူလာ ဝိယ ဂုဟာ၊ သဂါဟရက္ခသံ ဝိယ ဥဒကံ၊ သမုဿိတခဂ္ဂါ ဝိယ ပစ္စတ္ထိကာ၊ သဝိသံ ဝိယ ဘောဇနံ၊ သစောရော ဝိယ မဂ္ဂေါ၊ အာဒိတ္တမိဝ အဂါရံ၊ ဥယျုတ္တသေနာ ဝိယ ရဏဘူမိ. ယထာ ဟိ သော ပုရိသော ဧတာနိ သဝါဠကဝနဂဟနာဒီနိ အာဂမ္မ ဘီတော သံဝိဂ္ဂေါ လောမဟဋ္ဌဇာတော သမန္တတော အာဒီနဝမေဝ ပဿတိ၊ ဧဝမေဝ သော ယောဂါဝစရော ဘင်္ဂါနုပဿနာဝသေန သဗ္ဗသင်္ခါရေသု ဘယတော ဥပဋ္ဌိတေသု သမန္တတော နိရသံ နိရဿာဒံ အာဒီနဝမေဝ ပဿတိ. တဿေဝံ ပဿတော အာဒီနဝါနုပဿနာဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

သော ဧဝံ သဗ္ဗသင်္ခါရေ အာဒီနဝတော သမ္ပဿန္တော သဗ္ဗဘဝယောနိဂတိဝိညာဏဋ္ဌိတိသတ္တာဝါသဂတေ သဘေဒကေ သင်္ခါရဂတေ နိဗ္ဗိန္ဒတိ ဥက္ကဏ္ဌတိ နာဘိရမတိ. သေယျထာပိ နာမ စိတ္တကူဋပဗ္ဗတပါဒါဘိရတော သုဝဏ္ဏရာဇဟံသော အသုစိမှိ စဏ္ဍာလဂါမဒွါရအာဝါဋေ နာဘိရမတိ၊ သတ္တသု မဟာသရေသုယေဝ အဘိရမတိ၊ ဧဝမေဝ အယံ ယောဂီရာဇဟံသော သုပရိဒိဋ္ဌာဒီနဝေ သဘေဒကေ သင်္ခါရဂတေ နာဘိရမတိ၊ ဘာဝနာရာမတာယ ပန ဘာဝနာရတိယာ သမန္နာဂတတ္တာ သတ္တသု အနုပဿနာသုယေဝ အဘိရမတိ. ယထာ စ သုဝဏ္ဏပဉ္ဇရေပိ ပက္ခိတ္တော သီဟော မိဂရာဇာ နာဘိရမတိ၊ တိယောဇနသဟဿဝိတ္ထတေ ပန ဟိမဝန္တေယေဝ ရမတိ၊ ဧဝမယမ္ပိ ယောဂီသီဟော တိဝိဓေ သုဂတိဘဝေပိ နာဘိရမတိ၊ တီသု အနုပဿနာသုယေဝ ရမတိ. ယထာ စ သဗ္ဗသေတော သတ္တပ္ပတိဋ္ဌော ဣဒ္ဓိမာ ဝေဟာသင်္ဂမော ဆဒ္ဒန္တော နာဂရာဇာ နဂရမဇ္ဈေ နာဘိရမတိ၊ ဟိမဝတိ ဆဒ္ဒန္တရဟဒေယေဝ ရမတိ၊ ဧဝမယံ ယောဂီဝရဝါရဏော သဗ္ဗသ္မိမ္ပိ သင်္ခါရဂတေ နာဘိရမတိ၊ ‘‘အနုပ္ပါဒေါ ခေမ’’န္တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၅၃) နယေန နိဒ္ဒိဋ္ဌေ သန္တိပဒေယေဝ ရမတိ၊ တန္နိန္နတပ္ပေါဏတပ္ပဗ္ဘာရမာနသော ဟောတိ. ဧတ္တာဝတာ တဿ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဉာဏံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီတိ.

၉. မုဉ္စိတုကမျတာပဋိသင်္ခါသန္တိဋ္ဌနာ ပညာ သင်္ခါရုပေက္ခာသု ဉာဏန္တိ မုဉ္စိတုံ စဇိတုံ ကာမေတိ ဣစ္ဆတီတိ မုဉ္စိတုကာမော၊ မုဉ္စိတုကာမဿ ဘာဝေါ မုဉ္စိတုကမျတာ. ပဋိသင်္ခါတိ ဥပပရိက္ခတီတိ ပဋိသင်္ခါ၊ ပဋိသင်္ခါနံ ဝါ ပဋိသင်္ခါ. သန္တိဋ္ဌတိ အဇ္ဈုပေက္ခတီတိ သန္တိဋ္ဌနာ၊ သန္တိဋ္ဌနံ ဝါ သန္တိဋ္ဌနာ. မုဉ္စိတုကမျတာ စ သာ ပဋိသင်္ခါ စ သန္တိဋ္ဌနာ စာတိ မုဉ္စိတုကမျတာပဋိသင်္ခါသန္တိဋ္ဌနာ. ဣတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ နိဗ္ဗိဒါဉာဏေန နိဗ္ဗိန္နဿ ဥပ္ပါဒါဒီနိ ပရိစ္စဇိတုကာမတာ မုဉ္စိတုကမျတာ. မုဉ္စနဿ ဥပါယကရဏတ္ထံ မဇ္ဈေ ပဋိသင်္ခါနံ ပဋိသင်္ခါ. မုဉ္စိတွာ အဝသာနေ အဇ္ဈုပေက္ခနံ သန္တိဋ္ဌနာ. ဧဝံ အဝတ္ထာဘေဒေန တိပ္ပကာရာ ပညာ သင်္ခါရာနံ အဇ္ဈုပေက္ခနာသု ဉာဏံ၊ မုဉ္စိတုကမျတာပဋိသင်္ခါသန္တိဋ္ဌနာသင်္ခါတာနံ အဝတ္ထာဘေဒေန ဘိန္နာနံ တိဿန္နမ္ပိ ပညာနံ သင်္ခါရုပေက္ခတံ ဣစ္ဆန္တေန ပန ‘‘ပညာ’’တိ စ ‘‘သင်္ခါရုပေက္ခာသူ’’တိ စ ဗဟုဝစနံ ကတံ၊ အဝတ္ထာဘေဒေန ဘိန္နဿာပိ ဧကတ္တာ ‘‘ဉာဏ’’န္တိ ဧကဝစနံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉ္စ – ‘‘ယာ စ မုဉ္စိတုကမျတာ ယာ စ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာ ယာ စ သင်္ခါရုပေက္ခာ၊ ဣမေ ဓမ္မာ ဧကဋ္ဌာ၊ ဗျဉ္ဇနမေဝ နာန’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၂၇). ကေစိ ပန ‘‘သင်္ခါရုပေက္ခာသူတိ ဗဟုဝစနံ သမထဝိပဿနာဝသေန သင်္ခါရုပေက္ခာနံ ဗဟုတ္တာ’’တိပိ ဝဒန္တိ. သင်္ခါရုပေက္ခာသူတိ စ ကိရိယာပေက္ခန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဝတ္ထာဘေဒေန ပန တေန နိဗ္ဗိဒါဉာဏေန နိဗ္ဗိန္ဒန္တဿ ဥက္ကဏ္ဌန္တဿ သဗ္ဗဘဝယောနိဂတိဝိညာဏဋ္ဌိတိသတ္တာဝါသဂတေသု သဘေဒကေသု သင်္ခါရေသု စိတ္တံ န သဇ္ဇတိ န လဂ္ဂတိ န ဗဇ္ဈတိ၊ သဗ္ဗသင်္ခါရဂတံ မုဉ္စိတုကာမံ ဆဍ္ဍေတုကာမံ ဟောတိ.

အထ ဝါ ယထာ ဇာလဗ္ဘန္တရဂတော မစ္ဆော၊ သပ္ပမုခဂတော မဏ္ဍူကော၊ ပဉ္ဇရပက္ခိတ္တော ဝနကုက္ကုဋော၊ ဒဠှပါသဝသံဂတော မိဂေါ၊ အဟိတုဏ္ဍိကဟတ္ထဂတော သပ္ပေါ၊ မဟာပင်္ကပက္ခန္ဒော ကုဉ္ဇရော၊ သုပဏ္ဏမုခဂတော နာဂရာဇာ၊ ရာဟုမုခပဝိဋ္ဌော စန္ဒော၊ သပတ္တပရိက္ခိတ္တော ပုရိသောတိဧဝမာဒယော တတော တတော မုစ္စိတုကာမာ နိဿရိတုကာမာဝ ဟောန္တိ၊ ဧဝံ တဿ ယောဂိနော စိတ္တံ သဗ္ဗသ္မာ သင်္ခါရဂတာ မုစ္စိတုကာမံ နိဿရိတုကာမံ ဟောတိ. ဧဝဉှိ ဝုစ္စမာနေ ‘‘မုစ္စိတုကာမဿ မုစ္စိတုကမျတာ’’တိ ပါဌော ယုဇ္ဇတိ. ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘ဥပ္ပါဒံ မုဉ္စိတုကမျတာ’’တိအာဒီသု ‘‘ဥပ္ပါဒါ မုစ္စိတုကမျတာ’’တိအာဒိ ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ၊ တသ္မာ ပုရိမော ဧဝ အတ္ထော သုန္ဒရတရော. အထဿ သဗ္ဗသင်္ခါရေသု ဝိဂတာလယဿ သဗ္ဗသင်္ခါရဂတံ မုဉ္စိတုကာမဿ မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သော ဧဝံ သဗ္ဗဘဝယောနိဂတိဝိညာဏဋ္ဌိတိသတ္တာဝါသဂတေ သဘေဒကေ သင်္ခါရေ မုဉ္စိတုကာမော မုဉ္စနဿ ဥပါယသမ္ပာဒနတ္ထံ ပုန တေ ဧဝ သင်္ခါရေ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏေန တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ ဝိပဿတိ. ဧဝဉှိ ဝိပဿတော စဿ အနိစ္စဝသေန နိမိတ္တံ ပဋိသင်္ခါဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဒုက္ခဝသေန ပဝတ္တံ ပဋိသင်္ခါဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အနတ္တဝသေန နိမိတ္တဉ္စ ပဝတ္တဉ္စ ပဋိသင်္ခါဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သော ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏေန ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ သုညာ’’တိ ဒိသွာ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ သင်္ခါရေ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ဘယဉ္စ နန္ဒိဉ္စ ဝိပ္ပဟာယ ဘရိယာယ ဒေါသံ ဒိသွာ ဝိဿဋ္ဌဘရိယော ဝိယ ပုရိသော တဿာ ဘရိယာယ သင်္ခါရေသု ဥဒါသီနော ဟောတိ မဇ္ဈတ္တော၊ ‘‘အဟ’’န္တိ ဝါ ‘‘မမ’’န္တိ ဝါ န ဂဏှာတိ. တဿ ဧဝံ ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော တီသု ဘဝေသု စိတ္တံ ပတိလီယတိ ပဋိကုဋတိ ပဋိဝတ္တတိ န သမ္ပသာရိယတိ. သေယျထာပိ နာမ ပဒုမပလာသေ ဤသကံ ပေါဏေ ဥဒကဖုသိတာနိ ပတိလီယန္တိ ပဋိကုဋန္တိ ပဋိဝတ္တန္တိ န သမ္ပသာရိယန္တိ. သေယျထာပိ ဝါ ပန ကုက္ကုဋပတ္တံ ဝါ နှာရုဒဒ္ဒုလံ ဝါ အဂ္ဂိမှိ ပက္ခိတ္တံ ပတိလီယတိ ပဋိကုဋတိ ပဋိဝတ္တတိ န သမ္ပသာရိယတိ၊ ဧဝံ တဿ တီသု ဘဝေသု စိတ္တံ ပတိလီယတိ ပဋိကုဋတိ ပဋိဝတ္တတိ န သမ္ပသာရိယတိ၊ ဥပေက္ခာ သဏ္ဌာတိ. ဧဝမဿ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ. ဣမိနာ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏေန သဒ္ဓိံ ဥပရိ ဂေါတြဘုဉာဏဿ သာဓကံ အနုလောမဉာဏံ ပုဗ္ဗာပရဉာဏေဟိ အဝုတ္တမ္ပိ ဝုတ္တမေဝ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှိ ဘဂဝတာ –

‘‘သော ဝတ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ကဉ္စိ သင်္ခါရံ နိစ္စတော သမနုပဿန္တော အနုလောမိကာယ ခန္တိယာ သမန္နာဂတော ဘဝိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ၊ အနုလောမိကာယ ခန္တိယာ အသမန္နာဂတော သမ္မတ္တနိယာမံ ဩက္ကမိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ၊ သမ္မတ္တနိယာမံ အနောက္ကမမာနော သောတာပတ္တိဖလံ ဝါ သကဒါဂါမိဖလံ ဝါ အနာဂါမိဖလံ ဝါ အရဟတ္တဖလံ ဝါ သစ္ဆိကရိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၆.၉၈၊ ပဋိ. မ. ၃.၃၆).

ဝုတ္တဉ္စ ဓမ္မသေနာပတိနာ –

‘‘ကတိဟာကာရေဟိ အနုလောမိကံ ခန္တိံ ပဋိလဘတိ? ကတိဟာကာရေဟိ သမ္မတ္တနိယာမံ ဩက္ကမတိ? စတ္တာလီသာယ အာကာရေဟိ အနုလောမိကံ ခန္တိံ ပဋိလဘတိ၊ စတ္တာလီသာယ အာကာရေဟိ သမ္မတ္တနိယာမံ ဩက္ကမတီ’’တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၃.၃၇).

ပဋ္ဌာနေ စေတံ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ –

‘‘အနုလောမံ ဂေါတြဘုဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော. အနုလောမံ ဝေါဒါနဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၇).

တဿ ဟိ တံ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏံ အာသေဝန္တဿ ဘာဝေန္တဿ ဗဟုလီကရောန္တဿ အဓိမောက္ခသဒ္ဓါ ဗလဝတရာ ဟောတိ၊ ဝီရိယံ သုပဂ္ဂဟိတံ၊ သတိ သူပဋ္ဌိတာ၊ စိတ္တံ သုသမာဟိတံ၊ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏံ တိက္ခတရံ ပဝတ္တတိ. တဿ ဣဒါနိ မဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ သင်္ခါရုပေက္ခာယ သင်္ခါရေ ‘‘အနိစ္စာ’’တိ ဝါ ‘‘ဒုက္ခာ’’တိ ဝါ ‘‘အနတ္တာ’’တိ ဝါ သမ္မသိတွာ ဘဝင်္ဂံ ဩတရတိ. ဘဝင်္ဂါနန္တရံ သင်္ခါရုပေက္ခာယ ကတနယေနေဝ သင်္ခါရေ ‘‘အနိစ္စာ’’တိ ဝါ ‘‘ဒုက္ခာ’’တိ ဝါ ‘‘အနတ္တာ’’တိ ဝါ အာရမ္မဏံ ကုရုမာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနံ. တဒနန္တရံ တထေဝ သင်္ခါရေ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဒွေ တီဏိ စတ္တာရိ ဝါ ဇဝနစိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တံသမ္ပယုတ္တံ ဉာဏံ အနုလောမဉာဏံ. တဉှိ ပုရိမာနဉ္စ အဋ္ဌန္နံ ဝိပဿနာဉာဏာနံ တထကိစ္စတာယ အနုလောမေတိ၊ ဥပရိ စ ပတ္တဗ္ဗာနံ သတ္တတိံသာယ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ အနုလောမေတိ. ယထာ ဟိ ဓမ္မိကော ရာဇာ ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနေ နိသိန္နော အဋ္ဌန္နံ ဝေါဟာရိကမဟာမတ္တာနံ ဝိနိစ္ဆယံ သုတွာ အဂတိဂမနံ ပဟာယ မဇ္ဈတ္တော ဟုတွာ ‘‘ဧဝံ ဟောတူ’’တိ အနုမောဒမာနော တေသဉ္စ ဝိနိစ္ဆယဿ အနုလောမေတိ၊ ပေါရာဏဿ စ ရာဇဓမ္မဿ. တတ္ထ ရာဇာ ဝိယ အနုလောမဉာဏံ၊ အဋ္ဌ ဝေါဟာရိကမဟာမတ္တာ ဝိယ အဋ္ဌ ဝိပဿနာဉာဏာနိ၊ ပေါရာဏရာဇဓမ္မော ဝိယ သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ၊ ယထာ ရာဇာ ‘‘ဧဝံ ဟောတူ’’တိ အနုမောဒမာနော ဝေါဟာရိကာနဉ္စ ဝိနိစ္ဆယဿ ရာဇဓမ္မဿ စ အနုလောမေတိ၊ ဧဝမိဒံ အနိစ္စာဒိဝသေန သင်္ခါရေ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ အဋ္ဌန္နဉ္စ ဝိပဿနာဉာဏာနံ တထကိစ္စတာယ အနုလောမေတိ၊ ဥပရိ စ ပတ္တဗ္ဗာနံ သတ္တတိံသာယ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ. တသ္မာ အနုလောမဉာဏန္တိ ဝုစ္စတိ.

၁၀. ဗဟိဒ္ဓါ ဝုဋ္ဌာနဝိဝဋ္ဋနေ ပညာ ဂေါတြဘုဉာဏန္တိ ဧတ္ထ ဗဟိဒ္ဓါတိ သင်္ခါရနိမိတ္တံ. တဉှိ အဇ္ဈတ္တစိတ္တသန္တာနေ အကုသလက္ခန္ဓေ ဥပါဒါယ ဗဟိဒ္ဓါတိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဗဟိဒ္ဓါ သင်္ခါရနိမိတ္တမှာ ဝုဋ္ဌာတိ ဝိဂတံ ဟုတွာ ဥဒ္ဓံ တိဋ္ဌတီတိ ဝုဋ္ဌာနံ၊ ဝိဝဋ္ဋတိ ပရာဝဋ္ဋတိ ပရမ္မုခံ ဟောတီတိ ဝိဝဋ္ဋနံ၊ ဝုဋ္ဌာနဉ္စ တံ ဝိဝဋ္ဋနဉ္စာတိ ဝုဋ္ဌာနဝိဝဋ္ဋနံ. တေနေဝါဟ –

‘‘ဂေါတြဘုဉာဏံ သမုဒယဿ အသမုစ္ဆိန္ဒနတော ပဝတ္တာ န ဝုဋ္ဌာတိ၊ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတော ပန နိမိတ္တာ ဝုဋ္ဌာတီတိ ဧကတော ဝုဋ္ဌာနံ ဟောတီ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၈၂၇).

ပုထုဇ္ဇနဂေါတ္တာဘိဘဝနတော အရိယဂေါတ္တဘာဝနတော ဂေါတြဘု. ဣဒဉှိ အနုလောမဉာဏေဟိ ပဒုမပလာသတော ဥဒကမိဝ သဗ္ဗသင်္ခါရတော ပတိလီယမာနစိတ္တဿ အနုလောမဉာဏဿ အာသေဝနန္တေ အနိမိတ္တံ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကုရုမာနံ ပုထုဇ္ဇနဂေါတ္တံ ပုထုဇ္ဇနသင်္ခံ ပုထုဇ္ဇနဘူမိံ အတိက္ကမမာနံ အရိယဂေါတ္တံ အရိယသင်္ခံ အရိယဘူမိံ ဩက္ကမမာနံ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေ ပဌမာဝတ္တနပဌမာဘောဂပဌမသမန္နာဟာရဘူတံ မဂ္ဂဿ အနန္တရသမနန္တရာသေဝနဥပနိဿယနတ္ထိဝိဂတဝသေန ဆဟိ အာကာရေဟိ ပစ္စယဘာဝံ သာဓယမာနံ သိခါပ္ပတ္တံ ဝိပဿနာယ မုဒ္ဓဘူတံ အပုနရာဝတ္တကံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

၁၁. ဒုဘတော ဝုဋ္ဌာနဝိဝဋ္ဋနေ ပညာ မဂ္ဂေ ဉာဏန္တိ ဧတ္ထ ဒုဘတောတိ ဥဘတော၊ ဒွယတောတိ ဝါ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကိလေသာနံ သမုစ္ဆိန္ဒနတော ကိလေသေဟိ စ တဒနုဝတ္တကက္ခန္ဓေဟိ စ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏကရဏတော ဗဟိဒ္ဓါ သဗ္ဗသင်္ခါရနိမိတ္တေဟိ စ ဝုဋ္ဌာတိ ဝိဝဋ္ဋတီတိ ဒုဘတော ဝုဋ္ဌာနဝိဝဋ္ဋနေ ပညာ. တေနေဝါဟ –

‘‘စတ္တာရိပိ မဂ္ဂဉာဏာနိ အနိမိတ္တာရမ္မဏတ္တာ နိမိတ္တတော ဝုဋ္ဌဟန္တိ၊ သမုဒယဿ သမုစ္ဆိန္ဒနတော ပဝတ္တာ ဝုဋ္ဌဟန္တီတိ ဒုဘတော ဝုဋ္ဌာနာနိ ဟောန္တီ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၈၂၇).

မဂ္ဂေ ဉာဏန္တိ နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂတိ ပေက္ခတိ၊ နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ ဝါ မဂ္ဂီယတိ အနွေသီယတိ၊ ကိလေသေ ဝါ မာရေန္တော ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ မဂ္ဂေါ၊ တသ္မိံ မဂ္ဂေ ဉာဏံ. ဇာတိဂ္ဂဟဏေန ဧကဝစနံ ကတံ. တဉှိ ဂေါတြဘုဉာဏဿ အနန္တရံ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကုရုမာနံ သယံဝဇ္ဈေ ကိလေသေ နိရဝသေသံ သမုစ္ဆိန္ဒမာနံ အနမတဂ္ဂသံသာရဝဋ္ဋဒုက္ခသမုဒ္ဒံ သောသယမာနံ သဗ္ဗာပါယဒွါရာနိ ပိဒဟမာနံ သတ္တအရိယဓနသမ္မုခီဘာဝံ ကုရုမာနံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မိစ္ဆာမဂ္ဂံ ပဇဟမာနံ သဗ္ဗဝေရဘယာနိ ဝူပသမယမာနံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဩရသပုတ္တဘာဝမုပနယမာနံ အညာနိ စ အနေကာနိ အာနိသံသသတာနိ ပဋိလာဘယမာနံ မဂ္ဂဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

ဌာတုံ ဣစ္ဆံ ပုရိသော၊ လင်္ဃိတွာ မာတိကာယ ပရတီရေ၊

ဝေဂေနာဂမ္မ ယထာ၊ ဂဏှိတွာ ဩရိမတိရတရုဗဒ္ဓံ.

ရဇ္ဇုံ ဝါ ဒဏ္ဍံ ဝါ၊ ဥလ္လင်္ဃိတွာန ပါရနိန္နတနု၊

ပါရာပန္နော ပန တံ၊ မုဉ္စိယ ဝေဓံ ပတိဋ္ဌဟတိ ပါရေ.

ဧဝံ ယောဂါဝစရော၊ သက္ကာယမယမှိ ဩရိမေ တီရေ၊

ဒိဋ္ဌဘယော အဘယေ ပန၊ ဌာတုံ ဣစ္ဆံ အမတပါရေ.

ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿ၊ ပဘုတိကဝေဂေန အာဂတော ရဇ္ဇုံ၊

ရူပါဝှံ ဒဏ္ဍံ ဝါ၊ တဒိတရခန္ဓာဝှယံ သမ္မာ.

ဂဏှိတွာ အာဝဇ္ဇန၊ စိတ္တေန ဟိ ပုဗ္ဗဝုတ္တနယတောဝ၊

အနုလောမေဟုလ္လင်္ဃိယ၊ နိဗ္ဗုတိနိန္နော တဒါသနောပဂတော.

တံ မုဉ္စိယ ဂေါတြဘုနာ၊ အလဒ္ဓအာသေဝနေန တု ပဝေဓံ၊

ပတိတော သင်္ခတပါရေ၊ တတော ပတိဋ္ဌာတိ မဂ္ဂဉာဏေန.

ပဿိတုကာမော စန္ဒံ၊ စန္ဒေ ဆန္နမှိ အဗ္ဘပဋလေဟိ၊

ထုလကသုခုမသုခုမေသု၊ အဗ္ဘေသု ဟဋေသု ဝါယုနာ ကမတော.

စန္ဒံ ပဿေယျ နရော၊ ယထာ တထေဝါနုလောမဉာဏေဟိ ကမာ၊

သစ္စစ္ဆာဒကမောဟေ၊ ဝိနာသိတေ ပေက္ခတေ ဟိ ဂေါတြဘု အမတံ.

ဝါတာ ဝိယ တေ စန္ဒံ၊ အမတံ န ဟိ ပေက္ခရေနုလောမာနိ၊

ပုရိသော အဗ္ဘာနိ ယထာ၊ ဂေါတြဘု န တမံ ဝိနောဒေတိ.

ဘမိတမှိ စက္ကယန္တေ၊ ဌိတော နရော အညဒိန္နသညာယ၊

ဥသုပါတေ ဖလကသတံ၊ အပေက္ခမာနော ယထာ ဝိဇ္ဈေ.

ဧဝမိဓ မဂ္ဂဉာဏံ၊ ဂေါတြဘုနာ ဒိန္နသညမဝိဟာယ၊

နိဗ္ဗာနေ ဝတ္တန္တံ၊ လောဘက္ခန္ဓာဒိကေ ပဒါလေတိ.

သံသာရဒုက္ခဇလဓိံ၊ သောသယတိ ပိဒဟတိ ဒုဂ္ဂတိဒွါရံ၊

ကုရုတေ စ အရိယဓနိနံ၊ မိစ္ဆာမဂ္ဂဉ္စ ပဇဟာတိ.

ဝေရဘယာနိ သမယတေ၊ ကရောတိ နာထဿ ဩရသသုတတ္တံ၊

အညေ စ အနေကသတေ၊ အာနီသံသေ ဒဒါတိ ဉာဏမိဒန္တိ.

၁၂. ပယောဂပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပညာ ဖလေ ဉာဏန္တိ ဧတ္ထ ပယောဂေါတိ ဘုသော ယောဂေါ၊ ဖလသစ္ဆိကိရိယာယ မဂ္ဂဘာဝနာယ ဥဘတော ဝုဋ္ဌာနပယောဂေါ၊ တဿ ပယောဂဿ ပဋိပ္ပဿမ္ဘနံ နိဋ္ဌာနံ ပယောဂပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ. ကိံ တံ? စတုမဂ္ဂကိစ္စပရိယောသာနံ. တဿာ ပယောဂပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ ဟေတုဘူတာယ ပဝတ္တာ ဖလေ ပညာ ပယောဂပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပညာ. ဖလတိ ဝိပစ္စတီတိ ဖလံ၊ တသ္မိံ ဖလေ တံသမ္ပယုတ္တံ ဉာဏံ. ဧကေကဿ ဟိ မဂ္ဂဉာဏဿ အနန္တရာ တဿ တဿေဝ ဝိပါကဘူတာနိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာနိ တီဏိ ဝါ ဒွေ ဝါ ဧကံ ဝါ ဖလစိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. အနန္တရဝိပါကတ္တာယေဝ လောကုတ္တရကုသလာနံ ‘‘သမာဓိမာနန္တရိကညမာဟူ’’တိ (ခု. ပါ. ၆.၅၊ သု. နိ. ၂၂၈) စ၊ ‘‘ဒန္ဓံ အာနန္တရိကံ ပါပုဏာတိ အာသဝါနံ ခယာယာ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၆၂) စ အာဒိ ဝုတ္တံ. ယဿ ဒွေ အနုလောမာနိ၊ တဿ တတိယံ ဂေါတြဘု၊ စတုတ္ထံ မဂ္ဂစိတ္တံ၊ တီဏိ ဖလစိတ္တာနိ ဟောန္တိ. ယဿ တီဏိ အနုလောမာနိ၊ တဿ စတုတ္ထံ ဂေါတြဘု၊ ပဉ္စမံ မဂ္ဂစိတ္တံ၊ ဒွေ ဖလစိတ္တာနိ ဟောန္တိ. ယဿ စတ္တာရိ အနုလောမာနိ၊ တဿ ပဉ္စမံ ဂေါတြဘု၊ ဆဋ္ဌံ မဂ္ဂစိတ္တံ၊ ဧကံ ဖလစိတ္တံ ဟောတိ. ဣဒံ မဂ္ဂဝီထိယံ ဖလံ. ကာလန္တရဖလံ ပန သမာပတ္တိဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇမာနဉ္စ ဧတေနေဝ သင်္ဂဟိတံ.

၁၃. ဆိန္နဝဋုမာနုပဿနေ ပညာတိ တေန တေန အရိယမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္နံ တံ တံ ဥပက္ကိလေသံ ပစ္ဆာ ပဿနေ ပညာ. ဝိမုတ္တိဉာဏန္တိ ဝိမုတ္တိယာ ဉာဏံ. ဝိမုတ္တီတိ စ ဥပက္ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တံ ပရိသုဒ္ဓံ စိတ္တံ၊ ဝိမုတ္တဘာဝေါ ဝါ. တဿာ ဝိမုတ္တိယာ ဇာနနံ ဉာဏံ ဝိမုတ္တိဉာဏံ. ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တံ စိတ္တသန္တတိမ္ပိ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တဘာဝမ္ပိ ပစ္စဝေက္ခန္တော ကိလေသေဟိ န ဝိနာ ပစ္စဝေက္ခတီတိ ဧတေန ပဟီနကိလေသပစ္စဝေက္ခဏံ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတီ’’တိ (မဟာဝ. ၂၃၊ ဒီ. နိ. ၁.၂၄၈) ဟိ ဣဒမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အဝသိဋ္ဌကိလေသပစ္စဝေက္ခဏံ ပန အဝုတ္တမ္ပိ ဣမိနာဝ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉ္စ –

‘‘ဝုတ္တမှိ ဧကဓမ္မေ၊ ယေ ဓမ္မာ ဧကလက္ခဏာ တေန၊

ဝုတ္တာ ဘဝန္တိ သဗ္ဗေ၊ ဣတိ ဝုတ္တော လက္ခဏော ဟာရော’’တိ. (နေတ္တိ. ၄.၅ နိဒ္ဒေသဝါရ)၊

အထ ဝါ အရဟတော အဝသိဋ္ဌကိလေသပစ္စဝေက္ခဏာဘာဝါ စတုန္နံ အရိယာနံ လဗ္ဘမာနံ ပဟီနကိလေသပစ္စဝေက္ခဏမေဝ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

၁၄. တဒါ သမုဒါဂတေ ဓမ္မေ ပဿနေ ပညာတိ တဒါ မဂ္ဂက္ခဏေ ဖလက္ခဏေ စ သမုဒါဂတေ ပဋိလာဘဝသေန စ ပဋိဝေဓဝသေန စ သမာဂတေ သမ္ပတ္တေ သမင်္ဂိဘူတေ မဂ္ဂဖလဓမ္မေ စတုသစ္စဓမ္မေ စ ပဿနာ ပေက္ခဏာ ပဇာနနာ ပညာ. ပစ္စဝေက္ခဏေ ဉာဏန္တိ နိဝတ္တိတွာ ဘုသံ ပဿနံ ဇာနနံ ဉာဏံ. ဣမိနာ စ ဉာဏဒွယေန ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ ဝုတ္တာနိ ဟောန္တိ. သောတာပန္နဿ ဟိ မဂ္ဂဝီထိယံ သောတာပတ္တိဖလပရိယောသာနေ စိတ္တံ ဘဝင်္ဂံ ဩတရတိ၊ တတော ဘဝင်္ဂံ ဥပစ္ဆိန္ဒိတွာ မဂ္ဂပစ္စဝေက္ခဏတ္ထာယ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တသ္မိံ နိရုဒ္ဓေ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ မဂ္ဂပစ္စဝေက္ခဏဇဝနာနီတိ. ပုန ဘဝင်္ဂံ ဩတရိတွာ တေနေဝ နယေန ဖလာဒီနံ ပစ္စဝေက္ခဏတ္ထာယ အာဝဇ္ဇနာဒီနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ယေသံ ဥပ္ပတ္တိယာ ဧသ မဂ္ဂံ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ ဖလံ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ ပဟီနကိလေသေ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ အဝသိဋ္ဌကိလေသေ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ နိဗ္ဗာနံ ပစ္စဝေက္ခတိ. သော ဟိ ‘‘ဣမိနာ ဝတာဟံ မဂ္ဂေန အာဂတော’’တိ မဂ္ဂံ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ တတော ‘‘အယံ မေ အာနိသံသော လဒ္ဓေါ’’တိ ဖလံ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ တတော ‘‘ဣမေ နာမ မေ ကိလေသာ ပဟီနာ’’တိ ပဟီနကိလေသေ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ တတော ‘‘ဣမေ နာမ မေ ကိလေသာ အဝသိဋ္ဌာ’’တိ ဥပရိမဂ္ဂဝဇ္ဈေ ကိလေသေ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ အဝသာနေ ‘‘အယံ မေ ဓမ္မော အာရမ္မဏတော ပဋိလဒ္ဓေါ’’တိ အမတံ နိဗ္ဗာနံ ပစ္စဝေက္ခတိ. ဣတိ သောတာပန္နဿ အရိယသာဝကဿ ပဉ္စ ပစ္စဝေက္ခဏာနိ ဟောန္တိ. ယထာ စ သောတာပန္နဿ၊ ဧဝံ သကဒါဂါမိအနာဂါမီနမ္ပိ. အရဟတော ပန အဝသိဋ္ဌကိလေသပစ္စဝေက္ခဏံ နာမ နတ္ထီတိ စတ္တာရိယေဝ ပစ္စဝေက္ခဏာနိ. ဧဝံ သဗ္ဗာနိ ဧကူနဝီသတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ. ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒေါယေဝ စေသော. ပဟီနာဝသိဋ္ဌကိလေသပစ္စဝေက္ခဏံ သေက္ခာနံ ဟောတိ ဝါ န ဝါ. တဿ ဟိ အဘာဝတောယေဝ မဟာနာမော သက္ကော ဘဂဝန္တံ ပုစ္ဆိ ‘‘ကောသု နာမ မေ ဓမ္မော အဇ္ဈတ္တံ အပ္ပဟီနော၊ ယေန မေ ဧကဒါ လောဘဓမ္မာပိ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၁၇၅).

ဧတ္ထ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏာဒီနံ ဧကာဒသန္နံ ဉာဏာနံ ဝိဘာဝနတ္ထာယ အယံ ဥပမာ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ယထာ ပုရိသော ‘‘မစ္ဆေ ဂဟေဿာမီ’’တိ မစ္ဆခိပ္ပံ ဂဟေတွာ တဒနုရူပေ ဥဒကေ ဩသာရေတွာ ခိပ္ပမုခေန ဟတ္ထံ ဩတာရေတွာ အန္တောဥဒကေ ကဏှသပ္ပံ မစ္ဆသညာယ ဂီဝါယ ဒဠှံ ဂဟေတွာ ‘‘မဟာ ဝတ မယာ မစ္ဆော လဒ္ဓေါ’’တိ တုဋ္ဌော ဥက္ခိပိတွာ ပဿန္တော သောဝတ္ထိကတ္တယဒဿနေန ‘‘သပ္ပေါ’’တိ သဉ္ဇာနိတွာ ဘီတော အာဒီနဝံ ဒိသွာ ဂဟဏေ နိဗ္ဗိန္နော မုဉ္စိတုကာမော ဟုတွာ မုဉ္စနဿ ဥပါယံ ကရောန္တော အဂ္ဂနင်္ဂုဋ္ဌတော ပဋ္ဌာယ ဟတ္ထံ နိဗ္ဗေဌေတွာ ဗာဟံ ဥက္ခိပိတွာ ဥပရိသီသေ ဒွေ တယော ဝါရေ ပရိဗ္ဘမေတွာ သပ္ပံ ဒုဗ္ဗလံ ကတွာ ‘‘ဂစ္ဆ ရေ ဒုဋ္ဌသပ္ပါ’’တိ နိဿဇ္ဇိတွာ ဝေဂေန ထလံ အာရုယှ ဌိတောဝ ‘‘မဟန္တဿ ဝတ ဘော သပ္ပဿ မုခတော မုတ္တောမှီ’’တိ ဟဋ္ဌော အာဂတမဂ္ဂံ ဩလောကေယျ.

တတ္ထ တဿ ပုရိသဿ မစ္ဆသညာယ ကဏှသပ္ပံ ဒဠှံ ဂဟေတွာ တုဿနံ ဝိယ ဣမဿ ယောဂိနော အာဒိတော ဗာလပုထုဇ္ဇနဿ အနိစ္စတာဒိဝသေန ဘယာနကံ ခန္ဓပဉ္စကံ နိစ္စာဒိသညာယ ‘‘အဟံ မမာ’’တိ ဒိဋ္ဌိတဏှာဟိ ဒဠှံ ဂဟေတွာ တုဿနံ၊ တဿ ခိပ္ပမုခတော သပ္ပံ နီဟရိတွာ သောဝတ္ထိကတ္တယံ ဒိသွာ ‘‘သပ္ပေါ’’တိ သဉ္ဇာနနံ ဝိယ သပ္ပစ္စယနာမရူပပရိဂ္ဂဟေန ဃနဝိနိဗ္ဘောဂံ ကတွာ ကလာပသမ္မသနာဒီဟိ ဉာဏေဟိ ခန္ဓပဉ္စကဿ အနိစ္စတာဒိလက္ခဏတ္တယံ ဒိသွာ ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာ’’တိ တဿ ဝဝတ္ထာပနံ၊ တဿ ဘာယနံ ဝိယ ဣမဿ ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏံ၊ သပ္ပေ အာဒီနဝဒဿနံ ဝိယ အာဒီနဝါနုပဿနာဉာဏံ၊ သပ္ပဂဟဏေ နိဗ္ဗိန္ဒနံ ဝိယ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဉာဏံ၊ သပ္ပံ မုဉ္စိတုကာမတာ ဝိယ မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏံ၊ မုဉ္စနဿ ဥပါယကရဏံ ဝိယ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏံ၊ သပ္ပံ ပရိဗ္ဘမေတွာ ဒုဗ္ဗလံ ကတွာ နိဝတ္တိတွာ ဍံသိတုံ အသမတ္ထဘာဝပါပနံ ဝိယ တိလက္ခဏာရောပနေန သင်္ခါရုပေက္ခာနုလောမဉာဏေဟိ သင်္ခါရေ ပရိဗ္ဘမေတွာ ဒုဗ္ဗလံ ကတွာ ပုန နိစ္စသုခတ္တာကာရေန ဥပဋ္ဌာတုံ အသမတ္ထတာပါပနံ၊ သပ္ပဝိဿဇ္ဇနံ ဝိယ ဂေါတြဘုဉာဏံ၊ သပ္ပံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ထလံ အာရုယှ ဌာနံ ဝိယ နိဗ္ဗာနထလံ အာရုယှ ဌိတံ မဂ္ဂဖလဉာဏံ၊ ဟဋ္ဌဿ အာဂတမဂ္ဂေါလောကနံ ဝိယ မဂ္ဂါဒိပစ္စဝေက္ခဏဉာဏန္တိ.

ဣမေသဉ္စ သုတမယဉာဏာဒီနံ စုဒ္ဒသန္နံ ဉာဏာနံ ဥပ္ပတ္တိက္ကမေန ပဋိပတ္တိက္ကမေန စ ဒေသနက္ကမဿ ကတတ္တာ ပစ္စဝေက္ခဏေသု ပဌမံ ကိလေသပစ္စဝေက္ခဏံ ဟောတိ၊ တတော မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘‘လောကုတ္တရံ ဈာနံ ဘာဝေတိ နိယျာနိကံ အပစယဂါမိံ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ပဟာနာယ၊ ကာမရာဂဗျာပါဒါနံ တနုဘာဝါယ၊ ကာမရာဂဗျာပါဒါနံ အနဝသေသပ္ပဟာနာယ၊ ရူပရာဂအရူပရာဂမာနဥဒ္ဓစ္စအဝိဇ္ဇာနံ အနဝသေသပ္ပဟာနာယာ’’တိ (ဓ. သ. ၂၇၇၊ ၃၆၁-၃၆၃) စ ကိလေသပ္ပဟာနံယေဝ အဓိကံ ကတွာ မဂ္ဂပဋိပတ္တိယာ ဝုတ္တတ္တာ ပဋိပတ္တာနုရူပေနေဝ ကိလေသပစ္စဝေက္ခဏဿ အာဒိဘာဝေါ ယုဇ္ဇတိ၊ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တက္ကမော ပန ဒဿိတောယေဝ. သော ပန ကမော ပဉ္စဝိဓော ဥပ္ပတ္တိက္ကမော ပဟာနက္ကမော ပဋိပတ္တိက္ကမော ဘူမိက္ကမော ဒေသနက္ကမောတိ.

‘‘ပဌမံ ကလလံ ဟောတိ၊ ကလလာ ဟောတိ အဗ္ဗုဒံ၊

အဗ္ဗုဒါ ဇာယတေ ပေသိ၊ ပေသိ နိဗ္ဗတ္တတီ ဃနော’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၂၃၅) –

ဧဝမာဒိ ဥပ္ပတ္တိက္ကမော. ‘‘ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ ဓမ္မာ၊ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၈) ဧဝမာဒိ ပဟာနက္ကမော. ‘‘သီလဝိသုဒ္ဓိ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီ’’တိ ဧဝမာဒိ ပဋိပတ္တိက္ကမော. ‘‘ကာမာဝစရာ ဓမ္မာ၊ ရူပါဝစရာ ဓမ္မာ၊ အရူပါဝစရာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၉၃-၉၅) ဧဝမာဒိ ဘူမိက္ကမော. ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ပဉ္စ ဗလာနိ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ’’တိ (မ. နိ. ၃.၄၃၊ မဟာနိ. ၁၉၁၊ စူဠနိ. မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂၂) ဝါ၊ ‘‘အနုပုဗ္ဗိကထံ ကထေသိ. သေယျထိဒံ – ဒါနကထံ သီလကထံ သဂ္ဂကထံ ကာမာနံ အာဒီနဝံ ဩကာရံ သံကိလေသံ နေက္ခမ္မေ အာနိသံသံ ပကာသေသီ’’တိ (မဟာဝ. ၃၁၊ ဒီ. နိ. ၁.၂၉၈၊ ၂.၈၃) ဝါ ဧဝမာဒိ ဒေသနက္ကမော. ဣဓ ပန စုဒ္ဒသန္နံ ဉာဏာနံ ဥပ္ပတ္တိက္ကမော ပဋိပတ္တိက္ကမော စ တဒုဘယဝသေန ပဋိပါဋိယာ ဒေသိတတ္တာ ဒေသနက္ကမော စာတိ တယော ကမာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

၁၅. ဣဒါနိ ယသ္မာ ဟေဋ္ဌာ သရူပေန နာမရူပဝဝတ္ထာနဉာဏံ န ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ ပဉ္စဓာ နာမရူပပ္ပဘေဒံ ဒဿေတုံ အဇ္ဈတ္တဝဝတ္ထာနေ ပညာ ဝတ္ထုနာနတ္တေ ဉာဏန္တိအာဒီနိ ပဉ္စ ဉာဏာနိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနိ. သကလေ ဟိ နာမရူပေ ဝုတ္တေ ယံ ပရိဂ္ဂဟေတုံ သက္ကာ၊ ယဉ္စ ပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ၊ တံ ပရိဂ္ဂဟေဿတိ. လောကုတ္တရနာမဉှိ ပရိဂ္ဂဟေတုဉ္စ န သက္ကာ အနဓိဂတတ္တာ၊ န စ ပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ အဝိပဿနူပဂတ္တာ. တတ္ထ အဇ္ဈတ္တဝဝတ္ထာနေတိ ‘‘ဧဝံ ပဝတ္တမာနာ မယံ အတ္တာတိ ဂဟဏံ ဂမိဿာမာ’’တိ ဣမိနာ ဝိယ အဓိပ္ပါယေန အတ္တာနံ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တာတိ အဇ္ဈတ္တာ. အဇ္ဈတ္တသဒ္ဒေါ ပနာယံ ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ နိယကဇ္ဈတ္တေ အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တေ ဝိသယဇ္ဈတ္တေတိ စတူသု အတ္ထေသု ဒိဿတိ. ‘‘တေန၊ အာနန္ဒ၊ ဘိက္ခုနာ တသ္မိံယေဝ ပုရိမသ္မိံ သမာဓိနိမိတ္တေ အဇ္ဈတ္တမေဝ စိတ္တံ သဏ္ဌပေတဗ္ဗံ၊ အဇ္ဈတ္တရတော သမာဟိတော’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၃၆၂) ဟိ အယံ ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ ဒိဿတိ. ‘‘အဇ္ဈတ္တံ သမ္ပသာဒနံ (ဒီ. နိ. ၁.၂၂၈၊ ဓ. သ. ၁၆၁)၊ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီ ဝိဟရတီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၃) နိယကဇ္ဈတ္တေ. ‘‘ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ၊ အဇ္ဈတ္တိကာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၂၀) အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တေ. ‘‘အယံ ခေါ၊ ပနာနန္ဒ၊ ဝိဟာရော တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ ယဒိဒံ သဗ္ဗနိမိတ္တာနံ အမနသိကာရာ အဇ္ဈတ္တံ သုညတံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၁၈၇) ဝိသယဇ္ဈတ္တေ၊ ဣဿရိယဋ္ဌာနေတိ အတ္ထော. ဖလသမာပတ္တိ ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ ဣဿရိယဋ္ဌာနံ နာမ. ဣဓ ပန အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေသံ အဇ္ဈတ္တာနံ ဝဝတ္ထာနေ အဇ္ဈတ္တဝဝတ္ထာနေ. ဝတ္ထုနာနတ္တေတိ ဝတ္ထူနံ နာနာဘာဝေ၊ နာနာဝတ္ထူသူတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ ဇဝနမနောဝိညာဏဿ ပစ္စယဘူတော ဘဝင်္ဂမနောပိ စက္ခာဒိပဉ္စကံ ဝိယ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနတ္တာ ဝတ္ထူတိ ဝုတ္တော. အာဝဇ္ဇနမ္ပိ တန္နိဿိတမေဝ ကာတဗ္ဗံ.

၁၆. ဗဟိဒ္ဓါတိ ဆဟိ အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တေဟိ ဗဟိဘူတေသု တေသံ ဝိသယေသု. ဂေါစရနာနတ္တေတိ ဝိသယနာနတ္တေ.

၁၇. စရိယာဝဝတ္ထာနေတိ ဝိညာဏစရိယာအညာဏစရိယာဉာဏစရိယာဝသေန စရိယာနံ ဝဝတ္ထာနေ. ‘‘စရိယဝဝတ္ထာနေ’’တိ ရဿံ ကတွာပိ ပဌန္တိ.

၁၈. စတုဓမ္မဝဝတ္ထာနေတိ ကာမာဝစရဘူမိအာဒီနံ စုဒ္ဒသန္နံ စတုက္ကာနံ ဝသေန စတုန္နံ စတုန္နံ ဓမ္မာနံ ဝဝတ္ထာနေ. ဘူမီတိ စ ‘‘ဘူမိဂတဉ္စ ဝေဟာသဋ္ဌဉ္စာ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၁၃၆) ပထဝိယံ ဝတ္တတိ. ‘‘အဘူမိံ တာတ၊ မာ သေဝါ’’တိအာဒီသု (ဇာ. ၁.၆.၃၄) ဝိသယေ. ‘‘သုခဘူမိယံ ကာမာဝစရေ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၉၈၈) ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနေ. ဣဓ ပန ကောဋ္ဌာသေ ဝတ္တတိ. ပရိစ္ဆေဒေတိပိ ဝဒန္တိ.

၁၉. နဝဓမ္မဝဝတ္ထာနေတိ ကာမာဝစရကုသလာဒိဝသေန ပါမောဇ္ဇမူလကဝသေန ယောနိသော မနသိကာရမူလကဝသေန စ နဝန္နံ နဝန္နံ ဓမ္မာနံ ဝဝတ္ထာနေ. ဣမေသု စ ပဉ္စသု ဉာဏေသု ပဌမံ အဇ္ဈတ္တဓမ္မာ ဝဝတ္ထာပေတဗ္ဗာတိ ဝတ္ထုနာနတ္တေ ဉာဏံ ပဌမံ ဝုတ္တံ၊ တတော တေသံ ဝိသယာ ဝဝတ္ထာပေတဗ္ဗာတိ တဒနန္တရံ ဂေါစရနာနတ္တေ ဉာဏံ ဝုတ္တံ၊ တတော ပရာနိ တီဏိ ဉာဏာနိ တိဏ္ဏံ စတုန္နံ နဝန္နံ ဝသေန ဂဏနာနုလောမေန ဝုတ္တာနိ.

၂၀. ဣဒါနိ ယသ္မာ နာမရူပဿေဝ ပဘေဒတော ဝဝတ္ထာပနဉာဏံ ဉာတပရိညာ၊ တဒနန္တရံ တီရဏပရိညာ၊ တဒနန္တရံ ပဟာနပရိညာတိ တိဿော ပရိညာ. တံသမ္ဗန္ဓာ စ ဘာဝနာသစ္ဆိကိရိယာ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ ဓမ္မနာနတ္တဉာဏာနန္တရံ ဉာတဋ္ဌေ ဉာဏာဒီနိ ပဉ္စ ဉာဏာနိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနိ. တိဿော ဟိ ပရိညာ ဉာတပရိညာ တီရဏပရိညာ ပဟာနပရိညာ စ. တတ္ထ ‘‘ရုပ္ပနလက္ခဏံ ရူပံ၊ ဝေဒယိတလက္ခဏာ ဝေဒနာ’’တိ ဧဝံ တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ ပစ္စတ္တလက္ခဏသလ္လက္ခဏဝသေန ပဝတ္တာ ပညာ ဉာတပရိညာ နာမ. ‘‘ရူပံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ၊ ဝေဒနာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ အနတ္တာ’’တိအာဒိနာ နယေန တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ သာမညလက္ခဏံ အာရောပေတွာ ပဝတ္တာ လက္ခဏာရမ္မဏိကဝိပဿနာပညာ တီရဏပရိညာ နာမ. တေသုယေဝ ပန ဓမ္မေသု နိစ္စသညာဒိပဇဟနဝသေန ပဝတ္တာ လက္ခဏာရမ္မဏိကဝိပဿနာဝ ပဟာနပရိညာ နာမ.

တတ္ထ သင်္ခါရပရိစ္ဆေဒတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟာ ဉာတပရိညာယ ဘူမိ. ဧတသ္မိဉှိ အန္တရေ ဓမ္မာနံ ပစ္စတ္တလက္ခဏပဋိဝေဓဿေဝ အာဓိပစ္စံ ဟောတိ. ကလာပသမ္မသနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာ တီရဏပရိညာယ ဘူမိ. ဧတသ္မိဉှိ အန္တရေ သာမညလက္ခဏပဋိဝေဓဿေဝ အာဓိပစ္စံ ဟောတိ. ဘင်္ဂါနုပဿနံ အာဒိံ ကတွာ ဥပရိ ပဟာနပရိညာယ ဘူမိ. တတော ပဋ္ဌာယ ဟိ ‘‘အနိစ္စတော အနုပဿန္တော နိစ္စသညံ ပဇဟတိ၊ ဒုက္ခတော အနုပဿန္တော သုခသညံ ပဇဟတိ၊ အနတ္တတော အနုပဿန္တော အတ္တသညံ ပဇဟတိ၊ နိဗ္ဗိန္ဒန္တော နန္ဒိံ ပဇဟတိ၊ ဝိရဇ္ဇန္တော ရာဂံ ပဇဟတိ၊ နိရောဓေန္တော သမုဒယံ ပဇဟတိ၊ ပဋိနိဿဇ္ဇန္တော အာဒါနံ ပဇဟတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၂) ဧဝံ နိစ္စသညာဒိပဟာနသာဓိကာနံ သတ္တန္နံ အနုပဿနာနံ အာဓိပစ္စံ ဟောတိ.

တတ္ထ အဘိညာပညာတိ ဓမ္မာနံ ရုပ္ပနာဒိသဘာဝေန ဇာနနပညာ. သာ ဟိ သောဘနဋ္ဌေန အဘိသဒ္ဒေန ‘‘တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ သဘာဝဇာနနဝသေန သောဘနံ ဇာနန’’န္တိ ကတွာ အဘိညာတိ ဝုစ္စတိ. ဉာတဋ္ဌေ ဉာဏန္တိ ဇာနနသဘာဝံ ဉာဏံ.

၂၁. ပရိညာပညာတိ ဇာနနပညာ. သာ ဟိ ဗျာပနဋ္ဌေန ပရိသဒ္ဒေန ‘‘အနိစ္စာဒိသာမညလက္ခဏဝသေန သကိစ္စသမာပနဝသေန ဝါ ဗျာပိတံ ဇာနန’’န္တိ ကတွာ ပရိညာတိ ဝုစ္စတိ. တီရဏဋ္ဌေ ဉာဏန္တိ ဥပပရိက္ခဏသဘာဝံ၊ သမ္မသနသဘာဝံ ဝါ ဉာဏံ.

၂၂. ပဟာနေ ပညာတိ နိစ္စသညာဒီနံ ပဇဟနာ ပညာ၊ ပဇဟတီတိ ဝါ၊ ပဇဟန္တိ ဧတေနာတိ ဝါ ပဟာနံ. ပရိစ္စာဂဋ္ဌေ ဉာဏန္တိ ပရိစ္စဇနသဘာဝံ ဉာဏံ.

၂၃. ဘာဝနာပညာတိ ဝဍ္ဎနပညာ. ဧကရသဋ္ဌေ ဉာဏန္တိ ဧကကိစ္စသဘာဝံ ဉာဏံ၊ ဝိမုတ္တိရသေန ဝါ ဧကရသသဘာဝံ ဉာဏံ.

၂၄. သစ္ဆိကိရိယာပညာတိ ပဋိဝေဓဝသေန ပဋိလာဘဝသေန ဝါ ပစ္စက္ခကရဏပညာ. ဖဿနဋ္ဌေ ဉာဏန္တိ တဒုဘယဝသေနေဝ ဝိန္ဒနသဘာဝံ ဉာဏံ.

၂၅-၂၈. ဣဒါနိ ယသ္မာ ပဟာနဘာဝနာသစ္ဆိကိရိယဉာဏာနိ အရိယမဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တာနိပိ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ တဒနန္တရံ အရိယပုဂ္ဂလာနံယေဝ လဗ္ဘမာနာနိ စတ္တာရိ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏာနိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနိ. တတ္ထာပိ ပစ္စယုပ္ပန္နော အတ္ထော ဒုက္ခသစ္စံ ဝိယ ပါကဋော သုဝိညေယျော စာတိ ပဌမံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ၊ တဿ အတ္ထဿ ဟေတုဓမ္မဝိသယတ္တာ တဒနန္တရံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏံ၊ တဒုဘယဿ နိရုတ္တိဝိသယတ္တာ တဒနန္တရံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏံ၊ တေသု တီသုပိ ဉာဏေသု ပဝတ္တနတော တဒနန္တရံ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏံ. ပ-ကာရံ ဒီဃံ ကတွာ စ ပဌန္တိ.

၂၉-၃၁. ဣတော ပရာနိ ဝိဟာရဋ္ဌေ ဉာဏာဒီနိ တီဏိ ဉာဏာနိ အရိယာနံယေဝ သမ္ဘဝတော ပဋိသမ္ဘိဒါပဘေဒတော စ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏာနန္တရံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနိ. ဝိဟာရဋ္ဌေ ဉာဏဉှိ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ ဟောတိ၊ သမာပတ္တဋ္ဌေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ. ဓမ္မသဘာဝေ ဉာဏဉှိ ပဋိသမ္ဘိဒါကထာယံ (ပဋိ. မ. ၂.၃၀) ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါတိ ဝုတ္တံ. နိဗ္ဗာနေ ဉာဏံ ပန အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ ဧဝ. တတ္ထ ဝိဟာရနာနတ္တေတိ အနိစ္စာနုပဿနာဒိဝသေန နာနာဝိပဿနာဝိဟာရေ. ဝိဟာရဋ္ဌေတိ ဝိပဿနာဝိဟာရသဘာဝေ. ဝိဟာရောတိ စ သသမ္ပယုတ္တာ ဝိပဿနာ ဧဝ. သမာပတ္တိနာနတ္တေတိ အနိမိတ္တာဒိဝသေန နာနာဖလသမာပတ္တိယံ. သမာပတ္တီတိ စ လောကုတ္တရဖလဘူတာ စိတ္တစေတသိကဓမ္မာ. ဝိဟာရသမာပတ္တိနာနတ္တေတိ ဥဘယဝသေန ဝုတ္တံ.

၃၂. တတော ဝိဟာရသမာပတ္တိဉာဏသာဓကဿ ‘‘ဒုဘတော ဝုဋ္ဌာနဝိဝဋ္ဋနေ ပညာ’’တိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဿာပိ မဂ္ဂဉာဏဿ အာသဝသမုစ္ဆေဒသမတ္ထတံ အနန္တရဖလဒါယကတ္တဉ္စ ကာရဏေန ဝိသေသေတွာ အပရေနာကာရေန ဝတ္တုကာမေန တဒေဝ ‘‘အာနန္တရိကသမာဓိမှိ ဉာဏ’’န္တိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ. တတ္ထ အဝိက္ခေပပရိသုဒ္ဓတ္တာတိ ဝိက္ခိပတိ တေန စိတ္တန္တိ ဝိက္ခေပေါ၊ ဥဒ္ဓစ္စဿေတံ နာမံ. န ဝိက္ခေပေါ အဝိက္ခေပေါ၊ ဥဒ္ဓစ္စပဋိပက္ခဿ သမာဓိဿေတံ နာမံ. ပရိသုဒ္ဓဿ ဘာဝေါ ပရိသုဒ္ဓတ္တံ၊ အဝိက္ခေပဿ ပရိသုဒ္ဓတ္တံ အဝိက္ခေပပရိသုဒ္ဓတ္တံ၊ တသ္မာ အဝိက္ခေပပရိသုဒ္ဓတ္တာ သမာဓိဿ ပရိသုဒ္ဓဘာဝေနာတိ အတ္ထော. ဣဒဉှိ အာသဝသမုစ္ဆေဒဿ အနန္တရဖလဒါယကတ္တဿ စ ကာရဏဝစနံ. အာသဝသမုစ္ဆေဒေတိ ဧတ္ထ အာသဝန္တီတိ အာသဝါ၊ စက္ခုတောပိ။ပေ။ မနတောပိ သန္ဒန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဓမ္မတော ယာဝ ဂေါတြဘုံ၊ ဩကာသတော ယာဝ ဘဝဂ္ဂံ သဝန္တီတိ ဝါ အာသဝါ၊ ဧတံ ဓမ္မံ ဧတဉ္စ ဩကာသံ အန္တောကရိတွာ ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော. အန္တောကရဏတ္ထော ဟိ အယံ အာ-ကာရော. စိရပါရိဝါသိကဋ္ဌေန မဒိရာဒယော အာသဝါ ဝိယာတိပိ အာသဝါ. လောကသ္မိဉှိ စိရပါရိဝါသိကာ မဒိရာဒယော အာသဝါတိ ဝုစ္စန္တိ. ယဒိ စ စိရပါရိဝါသိကဋ္ဌေန အာသဝါ၊ ဧတေယေဝ ဘဝိတုမရဟန္တိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘ပုရိမာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကောဋိ န ပညာယတိ အဝိဇ္ဇာယ၊ ဣတော ပုဗ္ဗေ အဝိဇ္ဇာ နာဟောသိ၊ အထ ပစ္ဆာ သမဘဝီ’’တိအာဒိ.

အာယတံ ဝါ သံသာရဒုက္ခံ သဝန္တိ ပသဝန္တီတိပိ အာသဝါ၊ သမုစ္ဆိဇ္ဇတိ ဧတေနာတိ သမုစ္ဆေဒေါ. ပညာတိ ကာမာသဝါဒီနံ စတုန္နံ အာသဝါနံ သမုစ္ဆေဒေ ပညာ.

အာနန္တရိကသမာဓိမှိ ဉာဏန္တိ အတ္တနော ပဝတ္တိသမနန္တရံ နိယမေနေဝ ဖလပ္ပဒါနတော အာနန္တရိကောတိ လဒ္ဓနာမော မဂ္ဂသမာဓိ. န ဟိ မဂ္ဂသမာဓိမှိ ဥပ္ပန္နေ တဿ ဖလုပ္ပတ္တိနိသေဓကော ကောစိ အန္တရာယော အတ္ထိ. ယထာဟ –

‘‘အယဉ္စ ပုဂ္ဂလော သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နော အဿ၊ ကပ္ပဿ စ ဥဍ္ဍယှနဝေလာ အဿ၊ နေဝ တာဝ ကပ္ပေါ ဥဍ္ဍယှေယျ၊ ယာဝါယံ ပုဂ္ဂလော န သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆိကရောတိ၊ အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဌိတကပ္ပီ. သဗ္ဗေပိ မဂ္ဂသမင်္ဂိနော ပုဂ္ဂလာ ဌိတကပ္ပိနော’’တိ (ပု. ပ. ၁၇).

ဣဒံ တေန အာနန္တရိကသမာဓိနာ သမ္ပယုတ္တံ ဉာဏံ.

၃၃. ဣမိနာ မဂ္ဂဉာဏေန ဖလပ္ပတ္တာနံ အရိယာနံယေဝ သမ္ဘဝတော ဣမဿ ဉာဏဿ အနန္တရံ အရဏဝိဟာရဉာဏာဒီနိ စတ္တာရိ ဉာဏာနိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနိ. တတြာပိ စ အရဟတောယေဝ သတတမေဝ စ သမ္ဘဝတော အရဏဝိဟာရေ ဉာဏံ ပဌမံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ၊ တဒနန္တရံ နိရောဓဿ အနာဂါမိအရဟန္တာနံ သမ္ဘဝေပိ ဗဟုသမ္ဘာရတ္တာ ဝိသေသေန စ နိရောဓဿ နိဗ္ဗာနသမ္မတတ္တာ စ နိရောဓသမာပတ္တိယာ ဉာဏံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ၊ တဒနန္တရံ ပရိနိဗ္ဗာနဿ ကာလန္တရေ ပရိနိဗ္ဗာနကာလံ အာဟစ္စ ဌိတတ္တာ ဒီဃကာလိကန္တိ ပရိနိဗ္ဗာနေ ဉာဏံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ၊ တဒနန္တရံ သမသီသဋ္ဌဿ သဗ္ဗကိလေသခယာနန္တရံ ပရိနိဗ္ဗာနကာလံ အာဟစ္စ ဌိတတ္တာ ရဿကာလိကန္တိ သမသီသဋ္ဌေ ဉာဏံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ. တတ္ထ သန္တော စာတိ စ-ကာရော ဒဿနာဓိပတေယျဉ္စ သန္တော ဝိဟာရာဓိဂမော စ ပဏီတာဓိမုတ္တတာ စာတိ တီဟိပိ ပဒေဟိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗော. ဒဿနန္တိ ဝိပဿနာဉာဏံ၊ အဓိပတိယေဝ အာဓိပတေယျံ၊ အဓိပတိတော ဝါ အာဂတတ္တာ အာဓိပတေယျံ၊ ဒဿနဉ္စ တံ အာဓိပတေယျဉ္စာတိ ဒဿနာဓိပတေယျံ. ဝိဟရတီတိ ဝိဟာရော၊ ဝိဟရန္တိ တေန ဝါတိ ဝိဟာရော၊ အဓိဂမ္မတိ ပါပုဏီယတီတိ အဓိဂမော၊ ဝိဟာရော ဧဝ အဓိဂမော ဝိဟာရာဓိဂမော. သော စ ကိလေသပရိဠာဟဝိရဟိတတ္တာ နိဗ္ဗုတောတိ သန္တော. သော စ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိပညာ. ဥတ္တမဋ္ဌေန အတပ္ပကဋ္ဌေန စ ပဏီတော၊ ပဓာနဘာဝံ နီတောတိ ဝါ ပဏီတော၊ ပဏီတေ အဓိမုတ္တော ဝိသဋ္ဌစိတ္တော တပ္ပရမော ပဏီတာဓိမုတ္တော၊ တဿ ဘာဝေါ ပဏီတာဓိမုတ္တတာ. သာ စ ဖလသမာပတ္တာဓိမုတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂပညာ ဧဝ.

အရဏဝိဟာရေတိ နိက္ကိလေသဝိဟာရေ. ရာဂါဒယော ဟိ ရဏန္တိ သတ္တေ စုဏ္ဏေန္တိ ပီဠေန္တီတိ ရဏာ၊ ရဏန္တိ ဧတေဟိ သတ္တာ ကန္ဒန္တိ ပရိဒေဝန္တီတိ ဝါ ရဏာ. ဝုတ္တော တိဝိဓောပိ ဝိဟာရော. နတ္ထိ ဧတဿ ရဏာတိ အရဏော. ဝိဝိဓေ ပစ္စနီကဓမ္မေ ဟရန္တိ ဧတေနာတိ ဝိဟာရော. တသ္မိံ အရဏေ ဝိဟာရေ. နိဒ္ဒေသဝါရေ (ပဋိ. မ. ၁.၈၂) ဝုတ္တပဌမဇ္ဈာနာဒီနိ စ ပဏီတာဓိမုတ္တတာယ ဧဝ သင်္ဂဟိတာနိ. ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတုကာမတာယ ဟိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ဈာနသမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ဝိပဿတိ၊ ယာ စ အရဏဝိဘင်္ဂသုတ္တန္တေ (မ. နိ. ၃.၃၂၃ အာဒယော) ဘဂဝတာ ဒေသိတာ အရဏပဋိပဒါ၊ သာပိ ဣမိနာဝ သင်္ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ ဘဂဝတာ –

‘‘အရဏဝိဘင်္ဂံ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒေသေဿာမိ။ပေ။ န ကာမသုခံ အနုယုဉ္ဇေယျ ဟီနံ ဂမ္မံ ပေါထုဇ္ဇနိကံ အနရိယံ အနတ္ထသံဟိတံ၊ န စ အတ္တကိလမထာနုယောဂံ အနုယုဉ္ဇေယျ ဒုက္ခံ အနရိယံ အနတ္ထသံဟိတံ. ဧတေ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဥဘော အန္တေ အနုပဂမ္မ မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ စက္ခုကရဏီ ဉာဏကရဏီ ဥပသမာယ အဘိညာယ သမ္ဗောဓာယ နိဗ္ဗာနာယ သံဝတ္တတိ. ဥဿာဒနဉ္စ ဇညာ၊ အပသာဒနဉ္စ ဇညာ၊ ဥဿာဒနဉ္စ ဉတွာ အပသာဒနဉ္စ ဉတွာ နေဝုဿာဒေယျ န အပသာဒေယျ၊ ဓမ္မမေဝ ဒေသေယျ. သုခဝိနိစ္ဆယံ ဇညာ၊ သုခဝိနိစ္ဆယံ ဉတွာ အဇ္ဈတ္တံ သုခမနုယုဉ္ဇေယျ၊ ရဟောဝါဒံ န ဘာသေယျ၊ သမ္မုခါ န ခီဏံ ဘဏေ၊ အတရမာနောဝ ဘာသေယျ နော တရမာနော၊ ဇနပဒနိရုတ္တိံ နာဘိနိဝေသေယျ၊ သမညံ နာတိဓာဝေယျာတိ. အယမုဒ္ဒေသော အရဏဝိဘင်္ဂဿ ။ပေ။ တတြ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယော ကာမပဋိသန္ဓိသုခိနော သောမနဿာနုယောဂံ အနနုယောဂေါ ဟီနံ။ပေ။ အနတ္ထသံဟိတံ၊ အဒုက္ခော ဧသော ဓမ္မော အဝိဃာတော အနုပါယာသော အပရိဠာဟော သမ္မာပဋိပဒါ. တသ္မာ ဧသော ဓမ္မော အရဏော။ပေ။ တတြ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယော အတ္တကိလမထာနုယောဂံ အနနုယောဂေါ ဒုက္ခံ အနရိယံ အနတ္ထသံဟိတံ. အဒုက္ခော ဧသော ဓမ္မော ။ပေ။ တသ္မာ ဧသော ဓမ္မော အရဏော. တတြ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယာယံ မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ။ပေ။ အဒုက္ခော ဧသော ဓမ္မော။ပေ။ တသ္မာ ဧသော ဓမ္မော အရဏော။ပေ။ တတြ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယာယံ နေဝုဿာဒနာ န အပသာဒနာ ဓမ္မဒေသနာ စ၊ အဒုက္ခော ဧသော ဓမ္မော။ပေ။ တသ္မာ ဧသော ဓမ္မော အရဏော။ပေ။ တတြ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယဒိဒံ နေက္ခမ္မသုခံ ပဝိဝေကသုခံ ဥပသမသုခံ သမ္ဗောဓိသုခံ၊ အဒုက္ခော ဧသော ဓမ္မော။ပေ။ တသ္မာ ဧသော ဓမ္မော အရဏော။ပေ။ တတြ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယွာယံ ရဟောဝါဒေါ ဘူတော တစ္ဆော အတ္ထသံဟိတော၊ အဒုက္ခော ဧသော ဓမ္မော။ပေ။ တသ္မာ ဧသော ဓမ္မော အရဏော ။ပေ။ တတြ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယွာယံ သမ္မုခါ ခီဏဝါဒေါ ဘူတော တစ္ဆော အတ္ထသံဟိတော၊ အဒုက္ခော ဧသော ဓမ္မော။ပေ။ တသ္မာ ဧသော ဓမ္မော အရဏော။ပေ။ တတြ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယဒိဒံ အတရမာနဿ ဘာသိတံ၊ အဒုက္ခော ဧသော ဓမ္မော။ပေ။ တသ္မာ ဧသော ဓမ္မော အရဏော။ပေ။ တတြ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယွာယံ ဇနပဒနိရုတ္တိယာ စ အနဘိနိဝေသော သမညာယ စ အနတိသာရော၊ အဒုက္ခော ဧသော ဓမ္မော။ပေ။ တသ္မာ ဧသော ဓမ္မော အရဏောတိ. တသ္မာတိဟ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သရဏဉ္စ ဓမ္မံ ဇာနိဿာမ၊ အရဏဉ္စ ဓမ္မံ ဇာနိဿာမ. သရဏဉ္စ ဓမ္မံ ဉတွာ အရဏဉ္စ ဓမ္မံ ဉတွာ အရဏံ ပဋိပဒံ ပဋိပဇ္ဇိဿာမာတိ ဧဝဉှိ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သိက္ခိတဗ္ဗံ. သုဘူတိ စ ပန၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကုလပုတ္တော အရဏပဋိပဒံ ပဋိပန္နော’’တိ.

တတ္ထ မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါ ဒဿနာဓိပတေယျေန စ သန္တေန ဝိဟာရာဓိဂမေန စ သင်္ဂဟိတာ. ကာမသုခံ အတ္တကိလမထံ အနနုယောဂေါ မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါ ဧဝ. အရဟတော ဟိ ဝိပဿနာပုဗ္ဗဘာဂမဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါ ဟောတိ၊ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိ အဋ္ဌင်္ဂမဂ္ဂဝသေန မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါ စ. သေသာ ပန ပဏီတာဓိမုတ္တတာယ ဧဝ သင်္ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကိဉ္စာပိ သဗ္ဗေပိ အရဟန္တော အရဏဝိဟာရိနော၊ အညေ အရဟန္တော ဓမ္မံ ဒေသေန္တာ ‘‘သမ္မာပဋိပန္နေ သမ္မာပဋိပန္နာ’’တိ ‘‘မိစ္ဆာပဋိပန္နေ မိစ္ဆာပဋိပန္နာ’’တိ ပုဂ္ဂလဝသေနာပိ ဥဿာဒနာပသာဒနာနိ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ. သုဘူတိတ္ထေရော ပန ‘‘အယံ မိစ္ဆာပဋိပဒါ၊ အယံ သမ္မာပဋိပဒါ’’တိ ဓမ္မဝသေနေဝ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. တေနေဝ ဘဂဝါ တံယေဝ အရဏပဋိပဒံ ပဋိပန္နောတိ စ ဝဏ္ဏေသိ၊ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ အရဏဝိဟာရီနံ ယဒိဒံ သုဘူတီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၈၊ ၂၀၁) စ အရဏဝိဟာရီနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေသီတိ.

၃၄. ဒွီဟိ ဗလေဟီတိ သမထဗလဝိပဿနာဗလေဟိ. သမန္နာဂတတ္တာတိ ယုတ္တတ္တာ ပရိပုဏ္ဏတ္တာ ဝါ. တယော စာတိ ဝိဘတ္တိဝိပလ္လာသော၊ တိဏ္ဏဉ္စာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သင်္ခါရာနန္တိ ဝစီသင်္ခါရကာယသင်္ခါရစိတ္တသင်္ခါရာနံ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာတိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္ထံ နိရောဓတ္ထံ၊ အပ္ပဝတ္တတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သောဠသဟီတိ အနိစ္စာနုပဿနာဒီနိ အဋ္ဌ၊ မဂ္ဂဖလာနိ အဋ္ဌာတိ သောဠသဟိ. ဉာဏစရိယာဟီတိ ဉာဏပ္ပဝတ္တီဟိ. နဝဟီတိ ရူပါရူပါဝစရသမာဓိ တဒုပစာရော စာတိ နဝဟိ. ဝသိဘာဝတာ ပညာတိ လဟုတာ၊ ယထာသုခဝတ္တနံ ဣဿရိယံ ဝသော၊ သော အဿ အတ္ထီတိ ဝသီ၊ ဝသိနော ဘာဝေါ ဝသိဘာဝေါ၊ ဝသိဘာဝေါ ဧဝ ဝသိဘာဝတာ၊ ယထာ ပါဋိကုလျမေဝ ပါဋိကုလျတာ. ဧဝံဝိဓာ ပညာ ဝသိဘာဝတာယ ပညာတိ ဝါ အတ္ထော. သိ-ကာရံ ဒီဃံ ကတွာ စ ပဌန္တိ. သမန္နာဂတတ္တာ စ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ စ ဉာဏစရိယာဟိ စ သမာဓိစရိယာဟိ စာတိ စ-ကာရော သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗော.

နိရောဓသမာပတ္တိယာ ဉာဏန္တိ အနာဂါမိအရဟန္တာနံ နိရောဓသမာပတ္တိနိမိတ္တံ ဉာဏံ၊ ယထာ အဇိနမှိ ဟညတေ ဒီပီတိ. နိရောဓသမာပတ္တီတိ စ နေဝသညာနာသညာယတနဿ အဘာဝမတ္တံ၊ န ကောစိ ဓမ္မော၊ ပညတ္တိမတ္တံ အဘာဝမတ္တတ္တာ နိရောဓောတိ စ. သမာပဇ္ဇန္တေန သမာပဇ္ဇီယတိ နာမာတိ သမာပတ္တီတိ စ ဝုစ္စတိ.

၃၅. သမ္ပဇာနဿာတိ သမ္မာ ပကာရေဟိ ဇာနာတီတိ သမ္ပဇာနော. တဿ သမ္ပဇာနဿ. ပဝတ္တပရိယာဒါနေတိ ပဝတ္တနံ ပဝတ္တံ၊ သမုဒါစာရောတိ အတ္ထော. ကိလေသပဝတ္တံ ခန္ဓပဝတ္တဉ္စ. တဿ ပဝတ္တဿ ပရိယာဒါနံ ပရိက္ခယော အပ္ပဝတ္တိ ပဝတ္တပရိယာဒါနံ. တသ္မိံ ပဝတ္တပရိယာဒါနေ. ပရိနိဗ္ဗာနေ ဉာဏန္တိ အရဟတော ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ ပရိနိဗ္ဗာနံ အပ္ပဝတ္တံ အနုပါဒိသေသပရိနိဗ္ဗာနဉ္စ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ တသ္မိံ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနေ စ ပဝတ္တံ ဉာဏံ.

၃၆. သဗ္ဗဓမ္မာနန္တိ သဗ္ဗေသံ တေဘူမကဓမ္မာနံ. သမ္မာ သမုစ္ဆေဒေတိ သန္တတိသမုစ္ဆေဒဝသေန သုဋ္ဌု နိရောဓေ. နိရောဓေ စ အနုပဋ္ဌာနတာတိ နိရောဓေ ဂတေ ပုန န ဥပဋ္ဌာနတာယ၊ ပုန အနုပ္ပတ္တိယန္တိ အတ္ထော. သမ္မာသမုစ္ဆေဒေ စ နိရောဓေ စ အနုပဋ္ဌာနတာ စာတိ စ-ကာရော သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗော.

သမသီသဋ္ဌေ ဉာဏန္တိ နေက္ခမ္မာဒီနိ သတ္တတိံသ သမာနိ၊ တဏှာဒီနိ တေရသ သီသာနိ. ပစ္စနီကဓမ္မာနံ သမိတတ္တာ သမာနိ၊ ယထာယောဂံ ပဓာနတ္တာ စ ကောဋိတ္တာ စ သီသာနိ. ဧကသ္မိံ ဣရိယာပထေ ဝါ ဧကသ္မိံ ရောဂေ ဝါ သဘာဂသန္တတိဝသေန ဧကသ္မိံ ဇီဝိတိန္ဒြိယေ ဝါ နေက္ခမ္မာဒီနိ သမာနိ စ သဒ္ဓါဒီနိ သီသာနိ စ အဿ သန္တီတိ သမသီသီ၊ သမသီသိဿ အတ္ထော သမသီသဋ္ဌော. တသ္မိံ သမသီသဋ္ဌေ၊ သမသီသိဘာဝေတိ အတ္ထော. ဧကသ္မိံ ဣရိယာပထေ ရောဂေ ဝါ သဘာဂသန္တတိဝသေန ဇီဝိတေ ဝါ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ တသ္မိံယေဝ ဣရိယာပထေ ရောဂေ သဘာဂဇီဝိတေ ဝါ စတ္တာရိ မဂ္ဂဖလာနိ ပတွာ၊ တသ္မိံယေဝ ပရိနိဗ္ဗာယန္တဿ အရဟတောယေဝ သမသီသိဘာဝေါ ဟောတီတိ တသ္မိံ သမသီသိဘာဝေ ဉာဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝုတ္တဉ္စ ပုဂ္ဂလပညတ္တိယံ (ပု. ပ. ၁၆)၊ တဿာ စ အဋ္ဌကထာယံ (ပု. ပ. အဋ္ဌ. ၁၆) –

‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော သမသီသီ? ယဿ ပုဂ္ဂလဿ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ အာသဝပရိယာဒါနဉ္စ ဟောတိ ဇီဝိတပရိယာဒါနဉ္စ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော သမသီသီ’’တိ (ပု. ပ. ၁၆).

‘‘သမသီသိနိဒ္ဒေသေ အပုဗ္ဗံ အစရိမန္တိ အပုရေ အပစ္ဆာ၊ သန္တတိပစ္စုပ္ပန္နဝသေန ဧကဝါရံယေဝ၊ ဧကကာလံယေဝါတိ အတ္ထော. ပရိယာဒါနန္တိ ပရိက္ခယော. အယန္တိ အယံ ပုဂ္ဂလော သမသီသီ နာမ ဝုစ္စတိ. သော ပနေသ တိဝိဓော ဟောတိ ဣရိယာပထသမသီသီ ရောဂသမသီသီ ဇီဝိတသမသီသီတိ. တတ္ထ ယော စင်္ကမန္တောဝ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ အရဟတ္တံ ပတွာ စင်္ကမန္တောဝ ပရိနိဗ္ဗာတိ၊ ယော ဌိတကောဝ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ အရဟတ္တံ ပတွာ ဌိတကောဝ ပရိနိဗ္ဗာတိ၊ ယော နိသိန္နောဝ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ အရဟတ္တံ ပတွာ နိသိန္နောဝ ပရိနိဗ္ဗာတိ၊ ယော နိပန္နောဝ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ အရဟတ္တံ ပတွာ နိပန္နောဝ ပရိနိဗ္ဗာတိ၊ အယံ ဣရိယာပထသမသီသီ နာမ. ယော ပန ဧကံ ရောဂံ ပတွာ အန္တောရောဂေယေဝ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ အရဟတ္တံ ပတွာ တေနေဝ ရောဂေန ပရိနိဗ္ဗာတိ၊ အယံ ရောဂသမသီသီ နာမ. ကတရော ဇီဝိတသမသီသီ? တေရသ သီသာနိ. တတ္ထ ကိလေသသီသံ အဝိဇ္ဇံ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ပရိယာဒိယတိ၊ ပဝတ္တသီသံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ စုတိစိတ္တံ ပရိယာဒိယတိ၊ အဝိဇ္ဇာပရိယာဒါယကံ စိတ္တံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပရိယာဒါတုံ န သက္ကောတိ၊ ဇီဝိတိန္ဒြိယပရိယာဒါယကံ စိတ္တံ အဝိဇ္ဇံ ပရိယာဒါတုံ န သက္ကောတိ. အဝိဇ္ဇာပရိယာဒါယကံ စိတ္တံ အညံ၊ ဇီဝိတိန္ဒြိယပရိယာဒါယကံ စိတ္တံ အညံ. ယဿ စေတံ သီသဒွယံ သမံ ပရိယာဒါနံ ဂစ္ဆတိ၊ သော ဇီဝိတသမသီသီ နာမ. ကထမိဒံ သမံ ဟောတီတိ? ဝါရသမတာယ. ယသ္မိဉှိ ဝါရေ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂေ ပဉ္စ ပစ္စဝေက္ခဏာနိ၊ သကဒါဂါမိမဂ္ဂေ ပဉ္စ၊ အနာဂါမိမဂ္ဂေ ပဉ္စ၊ အရဟတ္တမဂ္ဂေ စတ္တာရီတိ ဧကူနဝီသတိမေ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေ ပတိဋ္ဌာယ ဘဝင်္ဂံ ဩတရိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ဣမာယ ဝါရသမတာယ ဧဝ ဥဘယသီသပရိယာဒါနမ္ပိ သမံ ဟောတိ နာမ. တေနာယံ ပုဂ္ဂလော ‘ဇီဝိတသမသီသီ’တိ ဝုစ္စတိ. အယမေဝ စ ဣဓ အဓိပ္ပေတော’’တိ.

၃၇. ဣဒါနိ ယသ္မာ သုတမယသီလမယဘာဝနာမယဉာဏာနိ ဝဋ္ဋပါဒကာနိ သလ္လေခါ နာမ န ဟောန္တိ၊ လောကုတ္တရပါဒကာနေဝ ဧတာနိ စ အညာနိ စ ဉာဏာနိ သလ္လေခါတိ ဝုစ္စန္တိ၊ တသ္မာ ပစ္စနီကသလ္လေခနာကာရေန ပဝတ္တာနိ ဉာဏာနိ ဒဿေတုံ သမသီသဋ္ဌေ ဉာဏာနန္တရံ သလ္လေခဋ္ဌေ ဉာဏံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ. တတ္ထ ပုထုနာနတ္တတေဇပရိယာဒါနေ ပညာတိ လောကုတ္တရေဟိ အသမ္မိဿဋ္ဌေန ပုထူနံ ရာဂါဒီနဉ္စ နာနတ္တာနံ နာနာသဘာဝါနံ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနဉ္စ သန္တာပနဋ္ဌေန ‘‘တေဇာ’’တိ လဒ္ဓနာမာနံ ဒုဿီလျာဒီနဉ္စ ပရိယာဒါနေ ခေပနေ ပညာ၊ နေက္ခမ္မာဒိမှိ သတ္တတိံသဘေဒေ ဓမ္မေ ပညာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ ပုထုဘူတာ နာနတ္တဘူတာ စ တေဇာ ဧဝ တေသံ ပုထုဘူတာနံ နာနတ္တဘူတာနံ ဒုဿီလျာဒီနံ ပဉ္စန္နံ တေဇာနံ ပရိယာဒါနေ ပညာတိ အတ္ထော. တေဇေဟိယေဝ ပုထူနံ နာနတ္တာနဉ္စ သင်္ဂဟံ နိဒ္ဒေသဝါရေ ပကာသယိဿာမ.

သလ္လေခဋ္ဌေ ဉာဏန္တိ ပစ္စနီကဓမ္မေ သလ္လေခတိ သမုစ္ဆိန္ဒတီတိ သလ္လေခေါ၊ တသ္မိံ နေက္ခမ္မာဒိကေ သတ္တတိံသပ္ပဘေဒေ သလ္လေခသဘာဝေ ဉာဏံ. ‘‘ပရေ ဝိဟိံသကာ ဘဝိဿန္တိ၊ မယမေတ္ထ အဝိဟိံသကာ ဘဝိဿာမာတိ သလ္လေခေါ ကရဏီယော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၈၃) နယေန ဘဂဝတာ သလ္လေခသုတ္တန္တေ ဝုတ္တော စတုစတ္တာလီသဘေဒေါပိ သလ္လေခေါ ဣမိနာ သင်္ဂဟိတောယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

၃၈. ဣဒါနိ သလ္လေခေ ဌိတေန ကတ္တဗ္ဗံ သမ္မပ္ပဓာနဝီရိယံ ဒဿေတုံ တဒနန္တရံ ဝီရိယာရမ္ဘေ ဉာဏံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ. တတ္ထ အသလ္လီနတ္တပဟိတတ္တပဂ္ဂဟဋ္ဌေတိ ကောသဇ္ဇဝသေန အသလ္လီနော အသင်္ကုစိတော အတ္တာ အဿာတိ အသလ္လီနတ္တော. အတ္တာတိ စိတ္တံ. ယထာဟ –

‘‘ဥဒကဉှိ နယန္တိ နေတ္တိကာ၊ ဥသုကာရာ နမယန္တိ တေဇနံ၊

ဒါရုံ နမယန္တိ တစ္ဆကာ၊ အတ္တာနံ ဒမယန္တိ ပဏ္ဍိတာ’’တိ. အာဒိ (ဓ. ပ. ၈၀-၈၂) –

ကာယေ စ ဇီဝိတေ စ အနပေက္ခတာယ ပဟိတော ပေသိတော ဝိဿဋ္ဌော အတ္တာ ဧတေနာတိ ပဟိတတ္တော. အတ္တာတိ အတ္တဘာဝေါ. ယထာဟ – ‘‘ယာ ပန ဘိက္ခုနီ အတ္တာနံ ဝဓိတွာ ဝဓိတွာ ရောဒေယျာ’’တိအာဒိ (ပါစိ. ၈၈၀). အသလ္လီနတ္တော စ သော ပဟိတတ္တော စာတိ အသလ္လီနတ္တပဟိတတ္တော. သဟဇာတဓမ္မေ ပဂ္ဂဏှာတိ ဥပတ္ထမ္ဘေတီတိ ပဂ္ဂဟော၊ ပဂ္ဂဟော ဧဝ အတ္ထော ပဂ္ဂဟဋ္ဌော၊ ပဂ္ဂဟသဘာဝေါတိ အတ္ထော. အသလ္လီနတ္တပဟိတတ္တဿ ပဂ္ဂဟဋ္ဌော အသလ္လီနတ္တပဟိတတ္တပဂ္ဂဟဋ္ဌော. တသ္မိံ အသလ္လီနတ္တပဟိတတ္တပဂ္ဂဟဋ္ဌေ. ‘‘တသ္မာတိဟ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တုမှေပိ အပ္ပဋိဝါနံ ပဒဟေယျာထ. ကာမံ တစော စ နှာရု စ အဋ္ဌိ စ အဝသိဿတု၊ ဥပသုဿတု သရီရေ မံသလောဟိတံ. ယံ တံ ပုရိသထာမေန ပုရိသဝီရိယေန ပုရိသပရက္ကမေန ပတ္တဗ္ဗံ၊ န တံ အပါပုဏိတွာ ဝီရိယဿ သဏ္ဌာနံ ဘဝိဿတီ’’တိ (အ. နိ. ၂.၅) ဝုတ္တတ္တာ အသလ္လီနတ္တပဟိတတ္တဝစနေန ပဓာနသ္မိံ အပ္ပဋိဝါနိတာ အနိဝတ္တနတာ ဝုတ္တာ. ပဂ္ဂဟဋ္ဌဝစနေန ပန ကောသဇ္ဇုဒ္ဓစ္စဝိမုတ္တံ သမပ္ပဝတ္တံ ဝီရိယံ ဝုတ္တံ.

ဝီရိယာရမ္ဘေ ဉာဏန္တိ ဝီရဘာဝေါ ဝီရိယံ၊ ဝီရာနံ ဝါ ကမ္မံ၊ ဝိဓိနာ ဝါ နယေန ဥပါယေန ဤရယိတဗ္ဗံ ပဝတ္တယိတဗ္ဗန္တိ ဝီရိယံ. တဒေတံ ဥဿာဟလက္ခဏံ၊ သဟဇာတာနံ ဓမ္မာနံ ဥပတ္ထမ္ဘနရသံ၊ အသံသီဒနဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ ‘‘သံဝိဂ္ဂေါ ယောနိသော ပဒဟတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၁၃) ဝစနတော သံဝေဂပဒဋ္ဌာနံ၊ ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထုပဒဋ္ဌာနံ ဝါ. သမ္မာ အာရဒ္ဓံ သဗ္ဗသမ္ပတ္တီနံ မူလံ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝီရိယသင်္ခါတော အာရမ္ဘော ဝီရိယာရမ္ဘော. ဣမိနာ သေသာရမ္ဘေ ပဋိက္ခိပတိ. အယဉှိ အာရမ္ဘသဒ္ဒေါ ကမ္မေ အာပတ္တိယံ ကိရိယာယံ ဝီရိယေ ဟိံသာယံ ဝိကောပနေတိ အနေကေသု အတ္ထေသု အာဂတော.

‘‘ယံကိဉ္စိ ဒုက္ခံ သမ္ဘောတိ၊ သဗ္ဗံ အာရမ္ဘပစ္စယာ၊

အာရမ္ဘာနံ နိရောဓေန၊ နတ္ထိ ဒုက္ခဿ သမ္ဘဝေါ’’တိ. (သု. နိ. ၇၄၉) –

ဧတ္ထ ဟိ ကမ္မံ အာရမ္ဘောတိ အာဂတံ. ‘‘အာရမ္ဘတိ စ ဝိပ္ပဋိသာရီ စ ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၅.၁၄၂၊ ပု. ပ. ၁၉၁) ဧတ္ထ အာပတ္တိ. ‘‘မဟာယညာ မဟာရမ္ဘာ၊ န တေ ဟောန္တိ မဟပ္ဖလာ’’တိ (အ. နိ. ၄.၃၉၊ သံ. နိ. ၁.၁၂၀) ဧတ္ထ ယူပုဿာပနာဒိကိရိယာ. ‘‘အာရမ္ဘထ နိက္ကမထ၊ ယုဉ္ဇထ ဗုဒ္ဓသာသနေ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၈၅) ဧတ္ထ ဝီရိယံ. ‘‘သမဏံ ဂေါတမံ ဥဒ္ဒိဿ ပါဏံ အာရမ္ဘန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၅၁-၅၂) ဧတ္ထ ဟိံသာ. ‘‘ဗီဇဂါမဘူတဂါမသမာရမ္ဘာ ပဋိဝိရတော ဟောတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၀၊ မ. နိ. ၁.၂၉၃) ဧတ္ထ ဆေဒနဘဉ္ဇနာဒိကံ ဝိကောပနံ. ဣဓ ပန ဝီရိယမေဝ အဓိပ္ပေတံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝီရိယသင်္ခါတော အာရမ္ဘော ဝီရိယာရမ္ဘော’’တိ. ဝီရိယဉှိ အာရဘနကဝသေန အာရမ္ဘောတိ ဝုစ္စတိ. တသ္မိံ ဝီရိယာရမ္ဘေ ဉာဏံ. အသလ္လီနတ္တာ ပဟိတတ္တာတိပိ ပဌန္တိ၊ အသလ္လီနဘာဝေန ပဟိတဘာဝေနာတိ အတ္ထော. ပုရိမပါဌောယေဝ သုန္ဒရော. ကေစိ ပန ‘‘သတိဓမ္မဝိစယဝီရိယပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ သမတာ အသလ္လီနတ္တတာ၊ သတိသမာဓိပဿဒ္ဓိဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ သမတာ ပဟိတတ္တတာ၊ သတ္တန္နံ သမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ သမတာ ပဂ္ဂဟဋ္ဌော’’တိ ဝဏ္ဏယန္တိ.

၃၉. ဣဒါနိ သမ္မာဝါယာမသိဒ္ဓံ မဂ္ဂဖလံ ပတ္တေန လောကဟိတတ္ထံ ဓမ္မဒေသနာ ကာတဗ္ဗာတိ ဒဿေတုံ တဒနန္တရံ အတ္ထသန္ဒဿနေ ဉာဏံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ. တတ္ထ နာနာဓမ္မပ္ပကာသနတာတိ သဗ္ဗသင်္ခတာသင်္ခတဝသေန နာနာဓမ္မာနံ ပကာသနတာ ဒီပနတာ ဒေသနတာ. ပကာသနတာတိ စ ပကာသနာ ဧဝ. အတ္ထသန္ဒဿနေတိ နာနာအတ္ထာနံ ပရေသံ သန္ဒဿနေ. ဓမ္မာ စ အတ္ထာ စ တေ ဧဝ.

၄၀. ဣဒါနိ ပရေသံ ဓမ္မိယာ ကထာယ သန္ဒဿေန္တဿ တဿ အရိယပုဂ္ဂလဿ ယထာသဘာဝဓမ္မဒေသနာကာရဏံ ဒဿနဝိသုဒ္ဓိံ ဒဿေတုံ တဒနန္တရံ ဒဿနဝိသုဒ္ဓိဉာဏံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ. တတ္ထ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဧကသင်္ဂဟတာ နာနတ္တေကတ္တပဋိဝေဓေတိ သဗ္ဗေသံ သင်္ခတာသင်္ခတဓမ္မာနံ ဧကသင်္ဂဟတာယ စ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ နာနတ္တဿ စ နေက္ခမ္မာဒီနံ ဧကတ္တဿ စ ပဋိဝေဓော၊ အဘိသမယောတိ အတ္ထော. သော ပန မဂ္ဂပညာ ဖလပညာ စ. မဂ္ဂပညာ သစ္စာဘိသမယက္ခဏေ သစ္စာဘိသမယဝသေန ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ပဋိဝေဓော၊ ဖလပညာ ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ပဋိဝေဓော. ဧကသင်္ဂဟတာတိ ဧတ္ထ ဇာတိသင်္ဂဟော၊ သဉ္ဇာတိသင်္ဂဟော၊ ကိရိယာသင်္ဂဟော၊ ဂဏနသင်္ဂဟောတိ စတုဗ္ဗိဓော သင်္ဂဟော. တတ္ထ ‘‘သဗ္ဗေ ခတ္တိယာ အာဂစ္ဆန္တု၊ သဗ္ဗေ ဗြာဟ္မဏာ၊ သဗ္ဗေ ဝေဿာ၊ သဗ္ဗေ သုဒ္ဒါ အာဂစ္ဆန္တု’’၊ ‘‘ယာ၊ စာဝုသော ဝိသာခ၊ သမ္မာဝါစာ၊ ယော စ သမ္မာကမ္မန္တော၊ ယော စ သမ္မာအာဇီဝေါ၊ ဣမေ ဓမ္မာ သီလက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၂) အယံ ဇာတိသင်္ဂဟော နာမ. ‘‘ဧကဇာတိကာ အာဂစ္ဆန္တူ’’တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနေ ဝိယ ဟိ ဣဓ သဗ္ဗေ ဇာတိယာ ဧကသင်္ဂဟိတာ. ‘‘သဗ္ဗေ ကောသလကာ အာဂစ္ဆန္တု၊ သဗ္ဗေ မာဂဓိကာ၊ သဗ္ဗေ ဘာရုကစ္ဆကာ အာဂစ္ဆန္တု’’၊ ‘‘ယော၊ စာဝုသော ဝိသာခ၊ သမ္မာဝါယာမော၊ ယာ စ သမ္မာသတိ၊ ယော စ သမ္မာသမာဓိ၊ ဣမေ ဓမ္မာ သမာဓိက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၂) အယံ သဉ္ဇာတိသင်္ဂဟော နာမ. ‘‘ဧကဋ္ဌာနေ ဇာတာ သံဝဍ္ဎာ အာဂစ္ဆန္တူ’’တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနေ ဝိယ ဟိ ဣဓ သဗ္ဗေ ဇာတိဋ္ဌာနေန နိဝုတ္ထောကာသေန ဧကသင်္ဂဟိတာ. ‘‘သဗ္ဗေ ဟတ္ထာရောဟာ အာဂစ္ဆန္တု၊ သဗ္ဗေ အဿာရောဟာ အာဂစ္ဆန္တု၊ သဗ္ဗေ ရထိကာ အာဂစ္ဆန္တု’’၊ ‘‘ယာ၊ စာဝုသော ဝိသာခ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ ယော စ သမ္မာသင်္ကပ္ပေါ၊ ဣမေ ဓမ္မာ ပညာက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၂) အယံ ကိရိယာသင်္ဂဟော နာမ. သဗ္ဗေဝ ဟိ တေ အတ္တနော ကိရိယာကရဏေန ဧကသင်္ဂဟိတာ. ‘‘စက္ခာယတနံ ကတမံ ခန္ဓဂဏနံ ဂစ္ဆတိ၊ စက္ခာယတနံ ရူပက္ခန္ဓဂဏနံ ဂစ္ဆတိ. ဟဉ္စိ စက္ခာယတနံ ရူပက္ခန္ဓဂဏနံ ဂစ္ဆတိ၊ တေန ဝတ ရေ ဝတ္တဗ္ဗေ စက္ခာယတနံ ရူပက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတ’’န္တိ (ကထာ. ၄၇၁) အယံ ဂဏနသင်္ဂဟော နာမ. အယမိဓ အဓိပ္ပေတော. တထဋ္ဌာဒီသု ဒွါဒသသု အာကာရေသု ဝိသုံ ဝိသုံ ဧကေန သင်္ဂဟော ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ ဧတေသန္တိ ဧကသင်္ဂဟာ၊ ဧကသင်္ဂဟာနံ ဘာဝေါ ဧကသင်္ဂဟတာ.

ဒဿနဝိသုဒ္ဓိဉာဏန္တိ မဂ္ဂဖလဉာဏံ ဒဿနံ. ဒဿနမေဝ ဝိသုဒ္ဓိ ဒဿနဝိသုဒ္ဓိ၊ ဒဿနဝိသုဒ္ဓိ ဧဝ ဉာဏံ ဒဿနဝိသုဒ္ဓိဉာဏံ. မဂ္ဂဉာဏံ ဝိသုဇ္ဈတီတိ ဒဿနဝိသုဒ္ဓိ၊ ဖလဉာဏံ ဝိသုဒ္ဓတ္တာ ဒဿနဝိသုဒ္ဓိ.