၃. ပဌမဝေဒနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၅၂. တတိယေ ဝေဒနာတိ အာရမ္မဏရသံ ဝေဒိယန္တိ အနုဘဝန္တီတိ ဝေဒနာ. တာ ဝိဘာဂတော ဒဿေတုံ ‘‘သုခါ ဝေဒနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သုခ-သဒ္ဒေါ အတ္ထုဒ္ဓါရဝသေန ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. ဒုက္ခ-သဒ္ဒေါ ပန ‘‘ဇာတိပိ ဒုက္ခာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၈၇၊ ဝိဘ. ၁၉၀) ဒုက္ခဝတ္ထုသ္မိံ အာဂတော. ‘‘ယသ္မာ စ ခေါ၊ မဟာလိ၊ ရူပံ ဒုက္ခံ ဒုက္ခာနုပတိတံ ဒုက္ခာဝက္ကန္တ’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၆၀) ဒုက္ခာရမ္မဏေ. ‘‘ဒုက္ခော ပါပဿ ဥစ္စယော’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၁၇) ဒုက္ခပစ္စယေ. ‘‘ယာဝဉ္စိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ န သုကရာ အက္ခာနေန ပါပုဏိတုံ၊ ယာဝ ဒုက္ခာ နိရယာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၅၀) ဒုက္ခပစ္စယဋ္ဌာနေ. ‘‘သုခဿ စ ပဟာနာ ဒုက္ခဿ စ ပဟာနာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၃၂၊ ဓ. သ. ၁၆၅) ဒုက္ခဝေဒနာယံ. ဣဓာပိ ဒုက္ခဝေဒနာယမေဝ.

ဝစနတ္ထတော ပန သုခယတီတိ သုခါ. ဒုက္ခယတီတိ ဒုက္ခာ. န ဒုက္ခာ န သုခါတိ အဒုက္ခမသုခါ၊ မကာရော ပဒသန္ဓိဝသေန ဝုတ္တော. တာသု ဣဋ္ဌာနုဘဝနလက္ခဏာ သုခါ၊ အနိဋ္ဌာနုဘဝနလက္ခဏာ ဒုက္ခာ၊ ဥဘယဝိပရီတာနုဘဝနလက္ခဏာ အဒုက္ခမသုခါ. တသ္မာ သုခဒုက္ခဝေဒနာနံ ဥပ္ပတ္တိ ပါကဋာ၊ န အဒုက္ခမသုခါယ. ယဒါ ဟိ သုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ သကလသရီရံ ဘေန္တံ မဒ္ဒန္တံ ဖရမာနံ သတဓောတသပ္ပိံ ခါဒါပေန္တံ ဝိယ၊ သတပါကတေလံ မက္ခေန္တံ ဝိယ၊ ဃဋသဟဿေန ပရိဠာဟံ နိဗ္ဗာပယမာနံ ဝိယ စ ‘‘အဟော သုခံ၊ အဟော သုခ’’န္တိ ဝါစံ နိစ္ဆာရယမာနမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယဒါ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ သကလသရီရံ ခေါဘေန္တံ မဒ္ဒန္တံ ဖရမာနံ တတ္တဖာလံ ပဝေသေန္တံ ဝိယ ဝိလီနတမ္ဗလောဟံ အာသိဉ္စန္တံ ဝိယ စ ‘‘အဟော ဒုက္ခံ၊ အဟော ဒုက္ခ’’န္တိ ဝိပ္ပလာပေန္တမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣတိ သုခဒုက္ခဝေဒနာနံ ဥပ္ပတ္တိ ပါကဋာ.

အဒုက္ခမသုခါ ပန ဒုဗ္ဗိဇာနာ ဒုဒ္ဒီပနာ အန္ဓကာရာ အဝိဘူတာ. သာ သုခဒုက္ခာနံ အပဂမေ သာတာသာတပဋိပက္ခဝသေန မဇ္ဈတ္တာကာရဘူတာ နယတော ဂဏှန္တဿေဝ ပါကဋာ ဟောတိ. ယထာ ကိံ? ယထာ ပုဗ္ဗာပရံ သပံသုကေ ပဒေသေ ဥပစရိတမဂ္ဂဝသေန ပိဋ္ဌိပါသာဏေ မိဂေန ဂတမဂ္ဂေါ၊ ဧဝံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏေသု သုခဒုက္ခာနုဘဝနေနပိ မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏာနုဘဝနဘာဝေန ဝိညာယတိ. မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏဂ္ဂဟဏံ ပိဋ္ဌိပါသာဏဂမနံ ဝိယ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏဂ္ဂဟဏာဘာဝတော. ယဉ္စ တတြာနုဘဝနံ၊ သာ အဒုက္ခမသုခါတိ.

ဧဝမေတ္ထ သုခဒုက္ခအဒုက္ခမသုခဘာဝေန တိဓာ ဝုတ္တာပိ ကတ္ထစိ သုခဒုက္ခဘာဝေန ဒွိဓာ ဝုတ္တာ. ယထာဟ – ‘‘ဒွေပိ မယာ၊ အာနန္ဒ၊ ဝေဒနာ ဝုတ္တာ၊ ပရိယာယေန သုခါ ဝေဒနာ၊ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၈၉). ကတ္ထစိ တိဿောပိ ဝိသုံ ဝိသုံ သုခဒုက္ခအဒုက္ခမသုခဘာဝေန ‘‘သုခါ ဝေဒနာ ဌိတိသုခါ ဝိပရိဏာမဒုက္ခာ၊ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ ဌိတိဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမသုခါ၊ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ ဉာဏသုခါ အညာဏဒုက္ခာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၅). ကတ္ထစိ သဗ္ဗာပိ ဒုက္ခဘာဝေန. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ၊ သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိန္တိ ဝဒါမီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၅၉).

တတ္ထ သိယာ – ယဒိ တိဿော ဝေဒနာ ယထာ ဣဓ ဝုတ္တာ၊ အညေသု စ ဧဒိသေသု သုတ္တေသု အဘိဓမ္မေ စ ဧဝံ အဝတွာ ကသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ၊ သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိန္တိ ဝဒါမီ’’တိ၊ ‘‘ဒွေပိ မယာ၊ အာနန္ဒ၊ ဝေဒနာ ဝုတ္တာ’’တိ စ? သန္ဓာယဘာသိတမေတံ၊ တသ္မာ သာ ပရိယာယဒေသနာ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

‘‘သင်္ခါရာနိစ္စတံ၊ အာနန္ဒ၊ မယာ သန္ဓာယ ဘာသိတံ သင်္ခါရဝိပရိဏာမတံ၊ ‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ၊ သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိ’’’န္တိ (သံ. နိ. ၄.၂၅၉).

‘‘ဒွေပိ မယာ၊ အာနန္ဒ၊ ဝေဒနာ ဝုတ္တာ ပရိယာယေနာ’’တိ စ (သံ. နိ. ၄.၂၅၉).

ဧတ္ထ ဟိ သုခါ အဒုက္ခမသုခါတိ ဣမာသံ ဒွိန္နံ ဝေဒနာနံ နိပ္ပရိယာယေန ဒုက္ခဘာဝေါ နတ္ထိ၊ ဝေနေယျဇ္ဈာသယေန ပန တတ္ထ နိစ္ဆန္ဒဒဿနတ္ထံ ပရိယာယေန ဒုက္ခဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ သာ တာဒိသီ ပရိယာယဒေသနာ. အယံ ပန ဝေဒနတ္တယဒေသနာ သဘာဝကထာတိ ကတွာ နိပ္ပရိယာယဒေသနာတိ အယမေတ္ထ အာစရိယာနံ သမာနကထာ.

ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ပနာဟ ‘‘ဒုက္ခတာဒွယဝစနတော ပရိယာယဒေသနာဝ ဝေဒနတ္တယဒေသနာ’’တိ. သော ‘‘မာ ဟေဝ’’န္တိဿ ဝစနီယော၊ ယသ္မာ ဘဂဝတာ သဗ္ဗာသံ ဝေဒနာနံ ဒုက္ခဘာဝေါ အဓိပ္ပါယဝသေန ဝုတ္တော ‘‘သင်္ခါရာနိစ္စတံ၊ အာနန္ဒ၊ မယာ သန္ဓာယ ဘာသိတံ သင်္ခါရဝိပရိဏာမတံ ‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ၊ သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိ’’’န္တိ. ယဒိ ပနေတ္ထ ဝေဒနတ္တယဒေသနာ ပရိယာယဒေသနာ သိယာ၊ ‘‘ဣဒံ မယာ သန္ဓာယ ဘာသိတံ တိဿော ဝေဒနာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ န ပနေတံ ဝုတ္တံ.

အပိစာယမေဝ ဝတ္တဗ္ဗော ‘‘ကော၊ ပနာဝုသော၊ ဝေဒနတ္တယဒေသနာယ အဓိပ္ပါယော’’တိ? သစေ ဝဒေယျ ‘‘မုဒုကာ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ သုခါ၊ အဓိမတ္တာ ဒုက္ခာ၊ မဇ္ဈိမာ အဒုက္ခမသုခါတိ ဝေနေယျဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တာ. တာသု ဟိ န သတ္တာနံ သုခါဒိဝဍ္ဎီ’’တိ. သော ဝတ္တဗ္ဗော – ကော ပနာဝုသော ဒုက္ခဝေဒနာယ သဘာဝေါ၊ ယေန ‘‘သဗ္ဗာ ဝေဒနာ ဒုက္ခာ’’တိ ဝုစ္စေယျုံ? ယဒိ ယာယ ဥပ္ပန္နာယ သတ္တာ ဝိယောဂမေဝ ဣစ္ဆန္တိ၊ သော ဒုက္ခဝေဒနာယ သဘာဝေါ. ယာယ စ ပန ဥပ္ပန္နာယ သတ္တာ အဝိယောဂမေဝ ဣစ္ဆန္တိ၊ ယာယ န ဥဘယံ ဣစ္ဆန္တိ၊ သာ ကထံ ဒုက္ခဝေဒနာ သိယာ? အထ ယာ အတ္တနော နိဿယဿ ဥပဃာတကာရီ၊ သာ ဒုက္ခာ. ယာ အနုဂ္ဂဟကာရီ၊ သာ ကထံ ဒုက္ခာ သိယာ. အထ ပန ယဒရိယာ ဒုက္ခတော ပဿန္တိ၊ သော ဒုက္ခဝေဒနာယ သဘာဝေါ၊ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဝေဒနံ အရိယာ ဒုက္ခတော ပဿန္တိ၊ သာ စ အဘိဏှသဘာဝါတိ ကထံ တာသံ ဝေဒနာနံ မုဒုမဇ္ဈိမာဓိမတ္တဒုက္ခဘာဝေါ သိယာ? ယဒိ စ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဧဝ ဝေဒနာနံ ဒုက္ခဘာဝေါ သိယာ၊ ‘‘တိဿော ဣမာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒုက္ခတာယော ဒုက္ခဒုက္ခတာ၊ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာ၊ သင်္ခါရဒုက္ခတာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅) အယံ ဒုက္ခတာနံ ဝိဘာဂဒေသနာ နိပ္ပယောဇနာ သိယာ. တထာ စ သတိ သုတ္တမေဝ ပဋိဗာဟိတံ သိယာ၊ ပုရိမေသု စ တီသု ရူပါဝစရဇ္ဈာနေသု မုဒုကာ ဒုက္ခာ ဝေဒနာတိ အာပဇ္ဇတိ သုခဝေဒနာဝစနတော. စတုတ္ထဇ္ဈာနေ အရူပဇ္ဈာနေသု စ မဇ္ဈိမာ၊ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာဝစနတော. ဧဝံ သန္တေ ပုရိမာ တိဿော ရူပါဝစရသမာပတ္တိယော စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပတ္တိယာ အရူပသမာပတ္တီဟိ စ သန္တတရာတိ အာပဇ္ဇတိ. ကထံ ဝါ သန္တတရပ္ပဏီတတရာသု သမာပတ္တီသု ဒုက္ခဝေဒနာယ အဓိကဘာဝေါ ယုဇ္ဇတိ? တသ္မာ ဝေဒနတ္တယဒေသနာယ ပရိယာယဒေသနာဘာဝေါ န ယုတ္တောတိ.

ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘ဒုက္ခေ သုခန္တိ သညာဝိပလ္လာသော’’တိ (အ. နိ. ၄.၄၉၊ ပဋိ. မ. ၁.၂၃၆)၊ တံ ကထန္တိ? ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာယ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ စ ယထာဘူတာနဝဗောဓေန ယာ ဧကန္တတော သုခသညာ၊ ယာ စ ဒုက္ခနိမိတ္တေ သုခနိမိတ္တသညာ၊ တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဧဝမ္ပိ ‘‘သုခါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝေဒနာ ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ (ဣတိဝု. ၅၃) ဣဒံ ပန ကထန္တိ? ဣဒံ ပန ဝိပရိဏာမဒဿနေ သန္နိယောဇနတ္ထံ ဝုတ္တံ တဿ တတ္ထ ဝိရာဂုပ္ပတ္တိယာ ဥပါယဘာဝတော သုခဝေဒနာယ ဗဟုဒုက္ခာနုဂတဘာဝတော စ. တထာ ဟိ ဒုက္ခဿ ဟေတုဘာဝတော အနေကေဟိ ဒုက္ခဓမ္မေဟိ အနုဗဒ္ဓတ္တာ စ ပဏ္ဍိတာ သုခမ္ပိ ဒုက္ခမိစ္စေဝ ပဋိပန္နာ.

ဧဝမ္ပိ နတ္ထေဝ သုခါ ဝေဒနာ၊ သုခဟေတူနံ နိယမာဘာဝတော. ယေ ဟိ သုခဝေဒနာယ ဟေတုသမ္မတာ ဃာသစ္ဆာဒနာဒယော၊ တေ ဧဝ အဓိမတ္တံ အကာလေ စ ပဋိသေဝိယမာနာ ဒုက္ခဝေဒနာယ ဟေတုဘာဝမာပဇ္ဇန္တိ. န စ ယေနေဝ ဟေတုနာ သုခံ၊ တေနေဝ ဒုက္ခန္တိ ယုတ္တံ ဝတ္တုံ. တသ္မာ န တေ သုခဟေတူ၊ ဒုက္ခန္တရာပဂမေ ပန အဝိညူနံ သုခသညာ ယထာ စိရတရံ ဌာနာဒိဣရိယာပထသမင်္ဂီ ဟုတွာ တဒညဣရိယာပထသမာယောဂေ မဟန္တဉ္စ ဘာရံ ဝဟတော ဘာရနိက္ခေပေ စေဝ ဝူပသမေ စ၊ တသ္မာ နတ္ထေဝ သုခန္တိ? တယိဒံ သမ္မဒေဝ သုခဟေတုံ အပရိညာယ တဿ နိယမာဘာဝပရိကပ္ပနံ. အာရမ္မဏမတ္တမေဝ ဟိ ကေဝလံ သုခဟေတုံ မနသိကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တံ၊ အဇ္ဈတ္တိကသရီရဿ အဝတ္ထာဝိသေသံ သမုဒိတံ ပန ဧကဇ္ဈံ တဒုဘယံ သုခါဒိဟေတူတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယာဒိသဉ္စ တဒုဘယံ သုခဝေဒနာယ ဟေတု၊ တာဒိသံ န ကဒါစိပိ ဒုက္ခဝေဒနာယ ဟေတု ဟောတီတိ ဝဝတ္ထိတာ ဧဝ သုခါဒိဟေတု. ယထာ နာမ တေဇောဓာတု သာလိယဝဍာကသဿာဒီနံ ယာဒိသမဝတ္ထန္တရံ ပတွာ သာတမဓုရဘာဝဟေတု ဟောတိ၊ န တာဒိသမေဝ ပတွာ ကဒါစိပိ အသာတအမဓုရဘာဝဟေတု ဟောတိ၊ ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဒုက္ခာပဂမေဝ ကဒါစိ သုခဝေဒနန္တရံ ဥပလဗ္ဘတိ. တတ္ထ သုခေယေဝ သုခသညာ၊ န ဒုက္ခာပဂမမတ္တေ ယထာ အဒ္ဓါနဂမနပရိဿမကိလန္တဿ သမ္ဗာဟနေ ဣရိယာပထပရိဝတ္တနေ စ၊ အညထာ ကာလန္တရေပိ ပရိဿမာပဂမေ တာဒိသီ သုခသညာ သိယာ. ဒုက္ခာပဂမမတ္တေ ပန သုခန္တိ ပရိကပ္ပနာ ဝေဒနာဝိသေသဿ အနုပလဗ္ဘမာနတ္တာ. ဧကန္တေနေဝ စေတံ ဧဝံ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ ယတော ပဏီတပ္ပဏီတာနိယေဝ အာရမ္မဏာနိ မဟတာ အာယာသေန သတ္တာ အဘိပတ္ထယန္တိ၊ န စ နေသံ ယေန ကေနစိ ယထာလဒ္ဓမတ္တေန ပစ္စယေန ပတိကာရံ ကာတုံ သက္ကာ တဏှုပ္ပါဒေနာတိ. ဝေဒနာပစ္စယာ ဟိ တဏှာဥပါဒိ၊ တထာဘာဝေ စ သုဂန္ဓမဓုရသုခသမ္ဖဿာဒိဝတ္ထူနံ ဣတရီတရဘာဝေန သုခဝိသေသသညာ ဇာယမာနာ ကတမဿ ဒုက္ခဝိသေသဿ အပဂမနေ ဃာနဇိဝှါကာယဒွါရေသု၊ သောတဒွါရေ စ ဒိဗ္ဗသင်္ဂီတသဒိသပဉ္စင်္ဂိကတူရိယသဒ္ဒါဝဓာရဏေ. တသ္မာ န ဒုက္ခဝေဒနာယမေဝ ဒုက္ခန္တရာပဂမေ သုခသညာ၊ နာပိ ကေဝလေ ဒုက္ခာပဂမမတ္တေတိ အာဂမတော ယုတ္တိတောပိ ဝဝတ္ထိတာ တိဿော ဝေဒနာတိ ဘဂဝတော ဝေဒနတ္တယဒေသနာ နီတတ္ထာယေဝ၊ န နေယျတ္ထာတိ သညာပေတဗ္ဗံ. ဧဝဉ္စေတံ ဥပေတိ၊ ဣစ္စေတံ ကုသလံ၊ နော စေ၊ ကမ္မံ ကတွာ ဥယျောဇေတဗ္ဗော ‘‘ဂစ္ဆ ယထာသုခ’’န္တိ.

ဧဝမေတာ အညမညပဋိပက္ခသဘာဝဝဝတ္ထိတလက္ခဏာ ဧဝ တိဿော ဝေဒနာ ဘဂဝတာ ဒေသိတာ. တဉ္စ ခေါ ဝိပဿနာကမ္မိကာနံ ယောဂါဝစရာနံ ဝေဒနာမုခေန အရူပကမ္မဋ္ဌာနဒဿနတ္ထံ. ဒုဝိဓဉှိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ရူပကမ္မဋ္ဌာနံ၊ အရူပကမ္မဋ္ဌာနန္တိ. တတ္ထ ဘဂဝါ ရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေန္တော သင်္ခေပမနသိကာရဝသေန ဝါ ဝိတ္ထာရမနသိကာရဝသေန ဝါ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနာဒိဝသေန ဝါ ကထေတိ. အရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ပန ကထေန္တော ဖဿဝသေန ဝါ ဝေဒနာဝသေန ဝါ စိတ္တဝသေန ဝါ ကထေတိ. ဧကစ္စဿ ဟိ အာပါထဂတေ အာရမ္မဏေ အာဝဇ္ဇတော တတ္ထ စိတ္တစေတသိကာနံ ပဌမာဘိနိပါတော ဖဿော တံ အာရမ္မဏံ ဖုသန္တော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ပါကဋော ဟောတိ၊ ဧကစ္စဿ တံ အာရမ္မဏံ အနုဘဝန္တီ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဝေဒနာ ပါကဋာ ဟောတိ၊ ဧကစ္စဿ တံ အာရမ္မဏံ ဝိဇာနန္တံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဝိညာဏံ ပါကဋံ ဟောတိ. ဣတိ တေသံ တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယေန ယထာပါကဋံ ဖဿာဒိမုခေန တိဓာ အရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေတိ.

တတ္ထ ယဿ ဖဿော ပါကဋော ဟောတိ၊ သောပိ ‘‘န ကေဝလံ ဖဿောဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တေန သဒ္ဓိံ တဒေဝ အာရမ္မဏံ အနုဘဝမာနာ ဝေဒနာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ သဉ္ဇာနမာနာ သညာပိ၊ စေတယမာနာ စေတနာပိ၊ ဝိဇာနမာနံ ဝိညာဏမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဖဿပဉ္စမကေယေဝ ပရိဂ္ဂဏှာတိ. ယဿ ဝေဒနာ ပါကဋာ ဟောတိ၊ သောပိ ‘‘န ကေဝလံ ဝေဒနာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တာယ သဒ္ဓိံ ဖုသမာနော ဖဿောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ သဉ္ဇာနမာနာ သညာပိ၊ စေတယမာနာ စေတနာပိ၊ ဝိဇာနမာနံ ဝိညာဏမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဖဿပဉ္စမကေယေဝ ပရိဂ္ဂဏှာတိ. ယဿ ဝိညာဏံ ပါကဋံ ဟောတိ၊ သောပိ ‘‘န ကေဝလံ ဝိညာဏမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တေန သဒ္ဓိံ တဒေဝါရမ္မဏံ ဖုသမာနော ဖဿောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အနုဘဝမာနာ ဝေဒနာပိ၊ သဉ္ဇာနမာနာ သညာပိ၊ စေတယမာနာ စေတနာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဖဿပဉ္စမကေယေဝ ပရိဂ္ဂဏှာတိ.

သော ‘‘ဣမေ ဖဿပဉ္စမကာ ဓမ္မာ ကိံနိဿိတာ’’တိ ဥပဓာရေန္တော ‘‘ဝတ္ထုနိဿိတာ’’တိ ပဇာနာတိ. ဝတ္ထု နာမ ကရဇကာယော. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဒဉ္စ ပန မေ ဝိညာဏံ ဧတ္ထသိတံ ဧတ္ထပဋိဗဒ္ဓ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၃၅၊ မ. နိ. ၂.၂၅၂). သော အတ္ထတော ဘူတာ စေဝ ဥပါဒါရူပါနိ စ၊ ဧဝမေတ္ထ ဝတ္ထု ရူပံ၊ ဖဿပဉ္စမကာ နာမန္တိ နာမရူပမတ္တမေဝ ပဿတိ. ရူပဉ္စေတ္ထ ရူပက္ခန္ဓော၊ နာမံ စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓာတိ ပဉ္စက္ခန္ဓမတ္တံ ဟောတိ. နာမရူပဝိနိမုတ္တာ ဟိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ၊ ပဉ္စက္ခန္ဓဝိနိမုတ္တံ ဝါ နာမရူပံ နတ္ထိ. သော ‘‘ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ကိံဟေတုကာ’’တိ ဥပပရိက္ခန္တော ‘‘အဝိဇ္ဇာဒိဟေတုကာ’’တိ၊ တတော ‘‘ပစ္စယော စေဝ ပစ္စယုပ္ပန္နဉ္စ ဣဒံ၊ အညော သတ္တော ဝါ ပုဂ္ဂလော ဝါ နတ္ထိ၊ သုဒ္ဓသင်္ခါရပုဉ္ဇမတ္တမေဝါ’’တိ သပ္ပစ္စယနာမရူပဝသေန တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ ဝိပဿနာပဋိပါဋိယာ ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာ’’တိ သမ္မသန္တော ဝိစရတိ. သော ‘‘အဇ္ဇ အဇ္ဇာ’’တိ ပဋိဝေဓံ အာကင်္ခမာနော တထာရူပေ သမယေ ဥတုသပ္ပါယံ၊ ပုဂ္ဂလသပ္ပါယံ၊ ဘောဇနသပ္ပါယံ၊ ဓမ္မဿဝနသပ္ပါယံ ဝါ လဘိတွာ ဧကပလ္လင်္ကေန နိသိန္နောဝ ဝိပဿနံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာတိ. ဧဝံ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ ဇနာနံ ယာဝ အရဟတ္တာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဓ ပန ဘဂဝါ ဝေဒနာဝသေန ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယေန အရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေန္တော ဝေဒနာဝသေန ကထေသိ. တတ္ထ –

‘‘လက္ခဏဉ္စ အဓိဋ္ဌာနံ၊ ဥပ္ပတ္တိ အနုသယော တထာ၊

ဌာနံ ပဝတ္တိကာလော စ၊ ဣန္ဒြိယဉ္စ ဒွိဓာဒိတာ’’တိ. –

ဣဒံ ပကိဏ္ဏကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – တတ္ထ လက္ခဏံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. အဓိဋ္ဌာနန္တိ ဖဿော. ‘‘ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ’’တိ ဟိ ဝစနတော ဖဿော ဝေဒနာယ အဓိဋ္ဌာနံ. တထာ ဟိ သော ဝေဒနာဓိဋ္ဌာနဘာဝတော နိစ္စမ္မဂါဝီဥပမာယ ဥပမိတော. တတ္ထ သုခဝေဒနီယော ဖဿော သုခါယ ဝေဒနာယ အဓိဋ္ဌာနံ၊ ဒုက္ခဝေဒနီယော ဖဿော ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ၊ အဒုက္ခမသုခဝေဒနီယော ဖဿော အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ အဓိဋ္ဌာနံ၊ အာသန္နကာရဏန္တိ အတ္ထော. ဝေဒနာ ကဿ ပဒဋ္ဌာနံ? ‘‘ဝေဒနာပစ္စယာ တဏှာ’’တိ ဝစနတော တဏှာယ ပဒဋ္ဌာနံ အဘိပတ္ထနီယဘာဝတော. သုခါ ဝေဒနာ တာဝ တဏှာယ ပဒဋ္ဌာနံ ဟောတု၊ ဣတရာ ပန ကထန္တိ? ဝုစ္စတေ သုခသမင်္ဂီပိ တာဝ တံသဒိသံ တတော ဝါ ဥတ္တရိတရံ သုခံ အဘိပတ္ထေတိ၊ ကိမင်္ဂ ပန ဒုက္ခသမင်္ဂီဘူတော. အဒုက္ခမသုခါ စ သန္တဘာဝေန သုခမိစ္စေဝ ဝုစ္စတီတိ တိဿောပိ ဝေဒနာ တဏှာယ ပဒဋ္ဌာနံ.

ဥပ္ပတ္တီတိ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ. ဣဋ္ဌာရမ္မဏဘူတာ ဟိ သတ္တသင်္ခါရာ သုခဝေဒနာယ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ၊ တေ ဧဝ အနိဋ္ဌာရမ္မဏဘူတာ ဒုက္ခဝေဒနာယ၊ မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏဘူတာ အဒုက္ခမသုခါယ. ဝိပါကတော တဒါကာရဂ္ဂဟဏတော စေတ္ထ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

အနုသယောတိ ဣမာသု တီသု ဝေဒနာသု သုခါယ ဝေဒနာယ ရာဂါနုသယော အနုသေတိ၊ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ ပဋိဃာနုသယော၊ အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ အဝိဇ္ဇာနုသယော အနုသေတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘သုခါယ ခေါ၊ အာဝုသော ဝိသာခ၊ ဝေဒနာယ ရာဂါနုသယော အနုသေတီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၄၆၅).

ဒိဋ္ဌိမာနာနုသယာ စေတ္ထ ရာဂပက္ခိယာ ကာတဗ္ဗာ. သုခါဘိနန္ဒနေန ဟိ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ ‘‘သဿတ’’န္တိအာဒိနာ သက္ကာယေ အဘိနိဝိသန္တိ၊ မာနဇာတိကာ စ မာနံ ဇပ္ပေန္တိ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ. ဝိစိကိစ္ဆာနုသယော ပန အဝိဇ္ဇာပက္ခိကော ကာတဗ္ဗော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၂၈၈-၂၈၉) ‘‘ဝေဒနာပစ္စယာ ဝိစိကိစ္ဆာ’’တိ. အနုသယာနဉ္စ တတ္ထ တတ္ထ သန္တာနေ အပ္ပဟီနဘာဝေန ထာမဂမနံ. တသ္မာ ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ ရာဂါနုသယော အနုသေတီ’’တိ မဂ္ဂေန အပ္ပဟီနတ္တာ အနုရူပကာရဏလာဘေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟော ရာဂေါ၊ တတ္ထ သယိတော ဝိယ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧသ နယော သေသေသုပိ.

ဌာနန္တိ ကာယော စိတ္တဉ္စ ဝေဒနာယ ဌာနံ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ယံ တသ္မိံ သမယေ ကာယိကံ သုခံ ကာယသမ္ဖဿဇံ သာတံ သုခံ ဝေဒယိတံ (ဓ. သ. ၄၄၉). ယံ တသ္မိံ သမယေ စေတသိကံ သုခံ စေတောသမ္ဖဿဇံ သာတံ သုခံ ဝေဒယိတ’’န္တိ (ဓ. သ. ၄၇၁) စ.

ပဝတ္တိကာလောတိ ပဝတ္တိက္ခဏော၊ ပဝတ္တနာကလနဉ္စ. ပဝတ္တိက္ခဏေန ဟိ သုခဒုက္ခဝေဒနာနံ သုခဒုက္ခဘာဝေါ ဝဝတ္ထိတော. ယထာဟ –

‘‘သုခါ ခေါ၊ အာဝုသော ဝိသာခ၊ ဝေဒနာ ဌိတိသုခါ ဝိပရိဏာမဒုက္ခာ၊ ဒုက္ခာ ခေါ၊ အာဝုသော ဝိသာခ၊ ဝေဒနာ ဌိတိဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမသုခါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၅).

သုခါယ ဝေဒနာယ အတ္ထိဘာဝေါ သုခံ၊ နတ္ထိဘာဝေါ ဒုက္ခံ. ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ အတ္ထိဘာဝေါ ဒုက္ခံ၊ နတ္ထိဘာဝေါ သုခန္တိ အတ္ထော. အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ ပဝတ္တနာကလနံ ပဝတ္တိယာ အာကလနံ အနာကလနဉ္စ ဇာနနံ အဇာနနဉ္စ သုခဒုက္ခဘာဝဝဝတ္ထာနံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

‘‘အဒုက္ခမသုခါ ခေါ၊ အာဝုသော ဝိသာခ၊ ဝေဒနာ ဉာဏသုခါ အညာဏဒုက္ခာ’’တိ.

ဣန္ဒြိယန္တိ ဧတာ ဟိ သုခါဒယော တိဿော ဝေဒနာ သုခိန္ဒြိယံ၊ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ၊ သောမနဿိန္ဒြိယံ၊ ဒေါမနဿိန္ဒြိယံ၊ ဥပေက္ခိန္ဒြိယန္တိ အဓိပတေယျဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယတော ပဉ္စဓာ ဝိဘတ္တာ. ကာယိကဉှိ သာတံ သုခိန္ဒြိယန္တိ ဝုတ္တံ၊ အသာတံ ဒုက္ခိန္ဒြိယန္တိ. မာနသံ ပန သာတံ သောမနဿိန္ဒြိယန္တိ ဝုတ္တံ၊ အသာတံ ဒေါမနဿိန္ဒြိယန္တိ. ဒုဝိဓမ္ပိ နေဝ သာတံ နာသာတံ ဥပေက္ခိန္ဒြိယန္တိ. ကိံ ပနေတ္ထ ကာရဏံ – ယထာ ကာယိကစေတသိကာ သုခဒုက္ခဝေဒနာ ‘‘သုခိန္ဒြိယံ သောမနဿိန္ဒြိယံ၊ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ ဒေါမနဿိန္ဒြိယ’’န္တိ ဝိဘဇိတွာ ဝုတ္တာ၊ န ဧဝံ အဒုက္ခမသုခါတိ? ဘေဒါဘာဝတော. ယထေဝ ဟိ အနုဂ္ဂဟသဘာဝါ ဗာဓကသဘာဝါ စ သုခဒုက္ခဝေဒနာ အညထာ ကာယဿ အနုဂ္ဂဟံ ဗာဓကဉ္စ ကရောန္တိ၊ စိတ္တဿ စ အညထာ၊ န ဧဝံ အဒုက္ခမသုခါ၊ တသ္မာ ဘေဒါဘာဝတော ဝိဘဇိတွာ န ဝုတ္တာ.

ဒွိဓာဒိတာတိ သဗ္ဗာပိ ဟိ ဝေဒနာ ဝေဒယိတဋ္ဌေန ဧကဝိဓာပိ နိဿယဘေဒေန ဒုဝိဓာ – ကာယိကာ စေတသိကာတိ၊ သုခါ၊ ဒုက္ခာ၊ အဒုက္ခမသုခါတိ တိဝိဓာ၊ စတုယောနိဝသေန စတုဗ္ဗိဓာ၊ ဣန္ဒြိယဝသေန၊ ဂတိဝသေန စ ပဉ္စဝိဓာ၊ ဒွါရဝသေန စ အာရမ္မဏဝသေန စ ဆဗ္ဗိဓာ၊ သတ္တဝိညာဏဓာတုယောဂေန သတ္တဝိဓာ၊ အဋ္ဌလောကဓမ္မပစ္စယတာယ အဋ္ဌဝိဓာ၊ သုခါဒီနံ ပစ္စေကံ အတီတာဒိဝိဘာဂေန နဝဝိဓာ၊ တာ ဧဝ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဘေဒေန အဋ္ဌာရသဝိဓာ၊ တထာ ရူပါဒီသု ဆသု အာရမ္မဏေသု ဧကေကသ္မိံ သုခါဒိဝသေန တိဿော တိဿော ကတွာ. ရူပါရမ္မဏသ္မိဉှိ သုခါပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဒုက္ခာပိ၊ အဒုက္ခမသုခါပိ၊ ဧဝံ ဣတရေသုပိ. အထ ဝါ အဋ္ဌာရသမနောပဝိစာရဝသေန အဋ္ဌာရသ. ဝုတ္တဉှိ –

‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ သောမနဿဋ္ဌာနိယံ ရူပံ ဥပဝိစရတိ၊ ဒေါမနဿဋ္ဌာနိယံ၊ ဥပေက္ခာဋ္ဌာနိယံ ရူပံ ဥပဝိစရတိ၊ သောတေန သဒ္ဒံ။ပေ။ မနသာ ဓမ္မံ ဝိညာယ သောမနဿဋ္ဌာနိယံ ဓမ္မံ ဥပဝိစရတိ၊ ဒေါမနဿဋ္ဌာနိယံ၊ ဥပေက္ခာဋ္ဌာနိယံ ဓမ္မံ ဥပဝိစရတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၆၂).

ဧဝံ အဋ္ဌာရသဝိဓာ ဟောန္တိ. တထာ ဆ ဂေဟဿိတာနိ သောမနဿာနိ၊ ဆ ဂေဟဿိတာနိ ဒေါမနဿာနိ၊ ဆ ဂေဟဿိတာ ဥပေက္ခာ၊ တထာ နေက္ခမ္မဿိတာ သောမနဿာဒယောတိ ဧဝံ ဆတ္တိံသဝိဓာ. အတီတေ ဆတ္တိံသ၊ အနာဂတေ ဆတ္တိံသ၊ ပစ္စုပ္ပန္နေ ဆတ္တိံသာတိ အဋ္ဌုတ္တရသတမ္ပိ ဘဝန္တိ. ဧဝမေတ္ထ ဒွိဓာဒိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ.

ပကိဏ္ဏကကထာ နိဋ္ဌိတာ.

ဂါထာသု သမာဟိတောတိ ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေန သမာဓိနာ သမာဟိတော. တေန သမထဘာဝနာနုယောဂံ ဒဿေတိ. သမ္ပဇာနောတိ သာတ္ထကသမ္ပဇညာဒိနာ စတုဗ္ဗိဓေန သမ္ပဇညေန သမ္ပဇာနော. တေန ဝိပဿနာနုယောဂံ ဒဿေတိ. သတောတိ သတောကာရီ. တေန သမထဝိပဿနာနယေန ဓမ္မာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ. တေန သမန္နာဂတတ္တံ ဒဿေတိ. ဝေဒနာ စ ပဇာနာတီတိ ‘‘ဣမာ ဝေဒနာ၊ ဧတ္တကာ ဝေဒနာ’’တိ သဘာဝတော ဝိဘာဂတော ‘‘အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ’’တိ အနိစ္စာဒိလက္ခဏတော စ ပုဗ္ဗဘာဂေ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနန္တော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရိယမဂ္ဂေန ပရိညာပဋိဝေဓေန ပဇာနာတိ. ဝေဒနာနဉ္စ သမ္ဘဝန္တိ သမုဒယသစ္စံ. ယတ္ထ စေတာ နိရုဇ္ဈန္တီတိ ဧတ္တာဝတာ ဝေဒနာ ယတ္ထ နိရုဇ္ဈန္တိ၊ တံ နိရောဓသစ္စံ. ခယဂါမိနန္တိ ဝေဒနာနံ ခယဂါမိနံ အရိယမဂ္ဂဉ္စ ပဇာနာတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝေဒနာနံ ခယာတိ ဧဝံ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈန္တေန အရိယမဂ္ဂေန ဝေဒနာနံ အနုပ္ပါဒနိရောဓာ. နိစ္ဆာတော ပရိနိဗ္ဗုတောတိ နိတ္တဏှော၊ ပဟီနတဏှော၊ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန၊ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနေန စ ပရိနိဗ္ဗုတော ဟောတိ.

တတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.