၅. ဗာလဝဂ္ဂေါ

၁. အညတရပုရိသဝတ္ထု

ဒီဃာ ဇာဂရတော ရတ္တီတိ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ သတ္ထာ ဇေတဝနေ ဝိဟရန္တော ပသေနဒိကောသလဉ္စေဝ အညတရဉ္စ ပုရိသံ အာရဗ္ဘ ကထေသိ.

ရာဇာ ကိရ ပသေနဒိ ကောသလော ဧကသ္မိံ ဆဏဒိဝသေ အလင်္ကတပဋိယတ္တံ သဗ္ဗသေတံ ဧကံ ပုဏ္ဍရီကံ နာမ ဟတ္ထိံ အဘိရုယှ မဟန္တေန ရာဇာနုဘာဝေန နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကရောတိ. ဥဿာရဏာယ ဝတ္တမာနာယ လေဍ္ဍုဒဏ္ဍာဒီဟိ ပေါထိယမာနော မဟာဇနော ပလာယန္တော ဂီဝံ ပရိဝဋ္ဋေတွာပိ ဩလောကေတိယေဝ. ရာဇူနံ ကိရ သုဒိန္နဒါနဿေတံ ဖလံ. အညတရဿာပိ ဒုဂ္ဂတပုရိသဿ ဘရိယာ သတ္တဘူမိကဿ ပါသာဒဿ ဥပရိတလေ ဌိတာ ဧကံ ဝါတပါနကဝါဋံ ဝိဝရိတွာ ရာဇာနံ ဩလောကေတွာဝ အပဂစ္ဆိ. ရညော ပုဏ္ဏစန္ဒော ဝလာဟကန္တရံ ပဝိဋ္ဌော ဝိယ ဥပဋ္ဌာသိ. သော တဿာ ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တော ဟတ္ထိက္ခန္ဓတော ပတနာကာရပ္ပတ္တော ဝိယ ဟုတွာ ခိပ္ပံ နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ အန္တေပုရံ ပဝိသိတွာ ဧကံ ဝိဿာသကံ အမစ္စံ အာဟ – ‘‘အသုကဋ္ဌာနေ တေ မယာ ဩလောကိတပါသာဒေါ ဒိဋ္ဌော’’တိ? ‘‘အာမ၊ ဒေဝါ’’တိ. ‘‘တတ္ထေကံ ဣတ္ထိံ အဒ္ဒသာ’’တိ? ‘‘အဒ္ဒသံ၊ ဒေဝါ’’တိ. ‘‘ဂစ္ဆ၊ တဿာ သသာမိကအသာမိကဘာဝံ ဇာနာဟီ’’တိ. သော ဂန္တွာ တဿာ သသာမိကဘာဝံ ဉတွာ အာဂန္တွာ ရညော ‘‘သသာမိကာ’’တိ အာရောစေသိ. အထ ရညာ ‘‘တေန ဟိ တဿာ သာမိကံ ပက္ကောသာဟီ’’တိ ဝုတ္တေ သော ဂန္တွာ၊ ‘‘ဧဟိ၊ ဘော၊ ရာဇာ တံ ပက္ကောသတီ’’တိ အာဟ. သော ‘‘ဘရိယံ မေ နိဿာယ ဘယေန ဥပ္ပန္နေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ စိန္တေတွာ ရညော အာဏံ ပဋိဗာဟိတုံ အသက္ကောန္တော ဂန္တွာ ရာဇာနံ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. အထ နံ ရာဇာ ‘‘မံ ဣတော ပဋ္ဌာယ ဥပဋ္ဌာဟီ’’တိ အာဟ. ‘‘အလံ၊ ဒေဝ၊ အဟံ အတ္တနော ကမ္မံ ကတွာ တုမှာကံ သုင်္ကံ ဒဒါမိ၊ ဃရေယေဝ မေ ဇီဝိကာ ဟောတူ’’တိ. ‘‘တဝ သုင်္ကေန မယှံ အတ္ထော နတ္ထိ၊ အဇ္ဇတော ပဋ္ဌာယ မံ ဥပဋ္ဌာဟီ’’တိ တဿ ဖလကဉ္စ အာဝုဓဉ္စ ဒါပေသိ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘ကဉ္စိဒေဝဿ ဒေါသံ အာရောပေတွာ ဃာတေတွာ ဘရိယံ ဂဏှိဿာမီ’’တိ. အထ နံ သော မရဏဘယဘီတော အပ္ပမတ္တော ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာသိ.

ရာဇာ တဿ ဒေါသံ အပဿန္တော ကာမပရိဠာဟေ ဝဍ္ဎန္တေ ‘‘ဧကမဿ ဒေါသံ အာရောပေတွာ ရာဇာဏံ ကရိဿာမီ’’တိ ပက္ကောသာပေတွာ ဧဝမာဟ – ‘‘အမ္ဘော ဣတော ယောဇနမတ္ထကေ နဒိယာ အသုကဋ္ဌာနံ နာမ ဂန္တွာ သာယံ မမ နှာနဝေလာယ ကုမုဒုပ္ပလာနိ စေဝ အရုဏဝတီမတ္တိကဉ္စ အာဟရ. သစေ တသ္မိံ ခဏေ နာဂစ္ဆသိ၊ အာဏံ တေ ကရိဿာမီ’’တိ. သေဝကော ကိရ စတူဟိပိ ဒါသေဟိ ပတိကိဋ္ဌတရော. ဓနက္ကီတာဒယော ဟိ ဒါသာ ‘‘သီသံ မေ ရုဇ္ဇတိ၊ ပိဋ္ဌိ မေ ရုဇ္ဇတီ’’တိ ဝတွာ အစ္ဆိတုံ လဘန္တိယေဝ. သေဝကဿေတံ နတ္ထိ၊ အာဏတ္တကမ္မံ ကာတုမေဝ ဝဋ္ဋတိ. တသ္မာ သော ‘‘အဝဿံ မယာ ဂန္တဗ္ဗံ၊ ကုမုဒုပ္ပလေဟိ သဒ္ဓိံ အရုဏဝတီမတ္တိကာ နာမ နာဂဘဝနေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အဟံ ကုဟိံ လဘိဿာမီ’’တိ စိန္တေန္တော မရဏဘယဘီတော ဝေဂေန ဂေဟံ ဂန္တွာ၊ ‘‘ဘဒ္ဒေ၊ နိဋ္ဌိတံ မေ ဘတ္တ’’န္တိ အာဟ. ‘‘ဥဒ္ဓနမတ္ထကေ၊ သာမီ’’တိ. သော ယာဝ ဘတ္တံ ဩတရတိ၊ တာဝ သန္ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တော ဥဠုင်္ကေန ကဉ္ဇိကံ ဟရာပေတွာ ယထာလဒ္ဓေန ဗျဉ္ဇနေန သဒ္ဓိံ အလ္လမေဝ ဘတ္တံ ပစ္ဆိယံ ဩပီဠေတွာ အာဒါယ ယောဇနိကံ မဂ္ဂံ ပက္ခန္ဒော၊ တဿ ဂစ္ဆန္တဿေဝ ဘတ္တံ ပက္ကံ အဟောသိ. သော အနုစ္ဆိဋ္ဌံ ကတွာဝ ထောကံ ဘတ္တံ အပနေတွာ ဘုဉ္ဇန္တော ဧကံ အဒ္ဓိကံ ဒိသွာ မယာ အပနေတွာ ဌပိတံ ထောကံ အနုစ္ဆိဋ္ဌံ ဘတ္တမေဝ အတ္ထိ ဂဟေတွာ ဘုဉ္ဇ သာမီတိ. သော ဂဏှိတွာ ဘုဉ္ဇိ. ဣတရောပိ ဘုဉ္ဇိတွာ ဧကံ ဘတ္တမုဋ္ဌိံ ဥဒကေ ခိပိတွာ မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ မဟန္တေန သဒ္ဒေန ‘‘ဣမသ္မိံ နဒီပဒေသေ အဓိဝတ္ထာ နာဂါ သုပဏ္ဏာ ဒေဝတာ စ ဝစနံ မေ သုဏန္တု၊ ရာဇာ မယှံ အာဏံ ကာတုကာမော ‘ကုမုဒုပ္ပလေဟိ သဒ္ဓိံ အရုဏဝတီမတ္တိကံ အာဟရာ’တိ မံ အာဏာပေသိ၊ အဒ္ဓိကမနုဿဿ စ မေ ဘတ္တံ ဒိန္နံ၊ တံ သဟဿာနိသံသံ၊ ဥဒကေ မစ္ဆာနံ ဒိန္နံ၊ တံ သတာနိသံသံ. ဧတ္တကံ ပုညဖလံ တုမှာကံ ပတ္တိံ ကတွာ ဒမ္မိ၊ မယှံ ကုမုဒုပ္ပလေဟိ သဒ္ဓိံ အရုဏဝတီမတ္တိကံ အာဟရထာ’’တိ တိက္ခတ္တုံ အနုဿာဝေသိ. တတ္ထ အဓိဝတ္ထော နာဂရာဇာ တံ သဒ္ဒံ သုတွာ မဟလ္လကဝေသေန တဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘ကိံ ဝဒေသီ’’တိ အာဟ. သော ပုနပိ တထေဝ ဝတွာ ‘‘မယှံ တံ ပတ္တိံ ဒေဟီ’’တိ ဝုတ္တေ၊ ‘‘ဒေမီ’’တိ အာဟ. ပုနပိ ‘‘ဒေဟီ’’တိ ဝုတ္တေ၊ ‘‘ဒေမိ၊ သာမီ’’တိ အာဟ. ဧဝံ သော ဒွေ တယော ဝါရေ ပတ္တိံ အာဟရာပေတွာ ကုမုဒုပ္ပလေဟိ သဒ္ဓိံ အရုဏဝတီမတ္တိကံ အဒါသိ.

ရာဇာ ပန စိန္တေသိ – ‘‘မနုဿာ နာမ ဗဟုမာယာ၊ သစေ သော ကေနစိ ဥပါယေန လဘေယျ၊ ကိစ္စံ မေ န နိပ္ဖဇ္ဇေယျာ’’တိ. သော ကာလဿေဝ ဒွါရံ ပိဒဟာပေတွာ မုဒ္ဒိကံ အတ္တနော သန္တိကံ အာဟရာပေသိ. ဣတရောပိ ပုရိသော ရညော နှာနဝေလာယမေဝါဂန္တွာ ဒွါရံ အလဘန္တော ဒွါရပါလံ ပက္ကောသေတွာ ‘‘ဒွါရံ ဝိဝရာ’’တိ အာဟ. ‘‘န သက္ကာ ဝိဝရိတုံ၊ ရာဇာ ကာလဿေဝ မုဒ္ဒိကံ ဒတွာ ရာဇဂေဟံ အာဟရာပေသီ’’တိ. သော ‘‘ရာဇဒူတော အဟံ၊ ဒွါရံ ဝိဝရာ’’တိ ဝတွာပိ ‘‘ဒွါရံ အလဘန္တော နတ္ထိ မေ ဣဒါနိ ဇီဝိတံ. ကိံ နု ခေါ ကရိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ဒွါရဿ ဥပရိဥမ္မာရေ မတ္တိကာပိဏ္ဍံ ခိပိတွာ တဿူပရိ ပုပ္ဖါနိ လဂ္ဂေတွာ မဟာသဒ္ဒံ ကရောန္တော၊ ‘‘အမ္ဘော၊ နဂရဝါသိနော ရညော မယာ အာဏတ္တိယာ ဂတဘာဝံ ဇာနာထ၊ ရာဇာ မံ အကာရဏေန ဝိနာသေတုကာမော’’တိ တိက္ခတ္တုံ ဝိရဝိတွာ ‘‘ကတ္ထ နု ခေါ ဂစ္ဆိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘ဘိက္ခူ နာမ မုဒုဟဒယာ၊ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ နိပဇ္ဇိဿာမီ’’တိ သန္နိဋ္ဌာနမကာသိ. ဣမေ ဟိ နာမ သတ္တာ သုခိတကာလေ ဘိက္ခူနံ အတ္ထိဘာဝမ္ပိ အဇာနိတွာ ဒုက္ခာဘိဘူတကာလေ ဝိဟာရံ ဂန္တုကာမာ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ သောပိ ‘‘မေ အညံ တာဏံ နတ္ထီ’’တိ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဧကသ္မိံ ဖာသုကဋ္ဌာနေ နိပဇ္ဇိ. အထ ရညောပိ တံ ရတ္တိံ နိဒ္ဒံ အလဘန္တဿ တံ ဣတ္ထိံ အနုဿရန္တဿ ကာမပရိဠာဟော ဥပ္ပဇ္ဇိ. သော စိန္တေသိ – ‘‘ဝိဘာတက္ခဏေယေဝ တံ ပုရိသံ ဃာတာပေတွာ တံ ဣတ္ထိံ အာနေဿာမီ’’တိ.

တသ္မိံ ခဏေယေဝ သဋ္ဌိယောဇနိကာယ လောဟကုမ္ဘိယာ နိဗ္ဗတ္တာ စတ္တာရော ပုရိသာ ပက္ကုထိတာယ ဥက္ခလိယာ တဏ္ဍုလာ ဝိယ သမ္ပရိဝတ္တကံ ပစ္စမာနာ တိံသာယ ဝဿသဟဿေဟိ ဟေဋ္ဌိမတလံ ပတွာ အပရေဟိ တိံသာယ ဝဿသဟဿေဟိ ပုန မုခဝဋ္ဋိယံ ပါပုဏိံသု. တေ သီသံ ဥက္ခိပိတွာ အညမညံ ဩလောကေတွာ ဧကေကံ ဂါထံ ဝတ္တုကာမာ ဝတ္တုံ အသက္ကောန္တာ ဧကေကံ အက္ခရံ ဝတွာ ပရိဝတ္တိတွာ လောဟကုမ္ဘိမေဝ ပဝိဋ္ဌာ. ရာဇာ နိဒ္ဒံ အလဘန္တော မဇ္ဈိမယာမသမနန္တရေ တံ သဒ္ဒံ သုတွာ ဘီတော ဥတြသ္တမာနသော ‘‘ကိံ နု ခေါ မယှံ ဇီဝိတန္တရာယော ဘဝိဿတိ၊ ဥဒါဟု မေ အဂ္ဂမဟေသိယာ၊ ဥဒါဟု မေ ရဇ္ဇံ ဝိနဿိဿတီ’’တိ စိန္တေန္တော သကလရတ္တိံ အက္ခီနိ နိမီလေတုံ နာသက္ခိ. သော အရုဏုဂ္ဂမနဝေလာယ ဧဝ ပုရောဟိတံ ပက္ကောသာပေတွာ၊ ‘‘အာစရိယ၊ မယာ မဇ္ဈိမယာမသမနန္တရေ မဟန္တာ ဘေရဝသဒ္ဒါ သုတာ၊ ‘ရဇ္ဇဿ ဝါ အဂ္ဂမဟေသိယာ ဝါ မယှံ ဝါ ကဿ အန္တရာယော ဘဝိဿတီ’တိ န ဇာနာမိ၊ တေန မေ တွံ ပက္ကောသာပိတော’’တိ အာဟ. မဟာရာဇ၊ ကိံ တေ သဒ္ဒါ သုတာတိ? ‘‘အာစရိယ၊ ဒု-ဣတိ သ-ဣတိ န-ဣတိ သော-ဣတီတိ ဣမေ သဒ္ဒေ အဿောသိံ၊ ဣမေသံ နိပ္ဖတ္တိံ ဥပဓာရေဟီ’’တိ. ဗြာဟ္မဏဿ မဟာအန္ဓကာရံ ပဝိဋ္ဌဿ ဝိယ န ကိဉ္စိ ပညာယတိ၊ ‘‘န ဇာနာမီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ပန လာဘသက္ကာရော မေ ပရိဟာယိဿတီ’’တိ ဘာယိတွာ ‘‘ဘာရိယံ၊ မဟာရာဇာ’’တိ အာဟ. ‘‘ကိံ၊ အာစရိယာ’’တိ? ‘‘ဇီဝိတန္တရာယော တေ ပညာယတီ’’တိ. သော ဒွိဂုဏံ ဘီတော၊ ‘‘အာစရိယ၊ အတ္ထိ ကိဉ္စိ ပန ပဋိဃာတကာရဏ’’န္တိ အာဟ. ‘‘အတ္ထိ၊ မဟာရာဇ၊ မာ ဘာယိ၊ အဟံ တယော ဝေဒေ ဇာနာမီ’’တိ. ‘‘ကိံ ပန လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ? ‘‘သဗ္ဗသတယညံ ယဇိတွာ ဇီဝိတံ လဘိဿသိ၊ ဒေဝါ’’တိ. ‘‘ကိံ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ? ဟတ္ထိသတံ အဿသတံ ဥသဘသတံ ဓေနုသတံ အဇသတံ ဥရဗ္ဘသတံ ကုက္ကုဋသတံ သူကရသတံ ဒါရကသတံ ဒါရိကာသတန္တိ ဧဝံ ဧကေကံ ပါဏဇာတိံ သတံ သတံ ကတွာ ဂဏှာပေန္တော ‘‘သစေ မိဂဇာတိမေဝ ဂဏှာပေဿာမိ၊ ‘အတ္တနော ခါဒနီယမေဝ ဂဏှာပေတီ’တိ ဝက္ခန္တီ’’တိ ဟတ္ထိအဿမနုဿေပိ ဂဏှာပေတိ. ရာဇာ ‘‘မမ ဇီဝိတမေဝ မယှံ လာဘော’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘သဗ္ဗပါဏေ သီဃံ ဂဏှထာ’’တိ အာဟ. အာဏတ္တမနုဿာ အဓိကတရံ ဂဏှိံသု. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ကောသလသံယုတ္တေ –

‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန ရညော ပသေနဒိဿ ကောသလဿ မဟာယညော ပစ္စုပဋ္ဌိတော ဟောတိ၊ ပဉ္စ စ ဥသဘသတာနိ ပဉ္စ စ ဝစ္ဆတရသတာနိ ပဉ္စ စ ဝစ္ဆတရိသတာနိ ပဉ္စ စ အဇသတာနိ ပဉ္စ စ ဥရဗ္ဘသတာနိ ထူဏူပနီတာနိ ဟောန္တိ ယညတ္ထာယ. ယေပိဿ တေ ဟောန္တိ ဒါသာတိ ဝါ ပေဿာတိ ဝါ ကမ္မကရာတိ ဝါ၊ တေပိ ဒဏ္ဍတဇ္ဇိတာ ဘယတဇ္ဇိတာ အဿုမုခါ ရုဒမာနာ ပရိကမ္မာနိ ကရောန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၂၀).

မဟာဇနော အတ္တနော အတ္တနော ပုတ္တဓီတုဉာတီနံ အတ္ထာယ ပရိဒေဝမာနော မဟာသဒ္ဒမကာသိ၊ မဟာပထဝီဥန္ဒြိယနသဒ္ဒေါ ဝိယ အဟောသိ. အထ မလ္လိကာ ဒေဝီ တံ သဒ္ဒံ သုတွာ ရညော သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘ကိံ နု ခေါ တေ၊ မဟာရာဇ၊ ဣန္ဒြိယာနိ အပါကတိကာနိ၊ ကိလန္တရူပါနိ ဝိယ ပညာယန္တီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘ကိံ တုယှံ၊ မလ္လိကေ၊ တွံ မမ ကဏ္ဏမူလေန အာသိဝိသမ္ပိ ဂစ္ဆန္တံ န ဇာနာသီ’’တိ? ‘‘ကိံ ပနေတံ၊ ဒေဝါ’’တိ? ‘‘ရတ္တိဘာဂေ မေ ဧဝရူပေါ နာမ သဒ္ဒေါ သုတော၊ သွာဟံ ပုရောဟိတံ ပုစ္ဆိတွာ ဇီဝိတန္တရာယော တေ ပညာယတိ၊ သဗ္ဗသတယညံ ယဇိတွာ ဇီဝိတံ လဘိဿသီ’’တိ သုတွာ ‘‘မမ ဇီဝိတမေဝ မယှံ လာဘော’’တိ ဣမေ ပါဏေ ဂဏှာပေသိန္တိ. မလ္လိကာ ဒေဝီ၊ ‘‘အန္ဓဗာလောသိ၊ မဟာရာဇ၊ ကိဉ္စာပိ မဟာဘက္ခောသိ၊ အနေကသူပဗျဉ္ဇနဝိကတိကံ ဒေါဏပါကံ ဘောဇနံ ဘုဉ္ဇသိ၊ ဒွီသု ရဋ္ဌေသု ရဇ္ဇံ ကာရေသိ၊ ပညာ ပန တေ မန္ဒာ’’တိ အာဟ. ‘‘ကသ္မာ ဧဝံ ဝဒေသိ၊ ဒေဝီ’’တိ? ‘‘ကဟံ တယာ အညဿ မရဏေန အညဿ ဇီဝိတလာဘော ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော၊ အန္ဓဗာလဿ ဗြာဟ္မဏဿ ကထံ ဂဟေတွာ ကသ္မာ မဟာဇနဿ ဥပရိ ဒုက္ခံ ခိပသိ၊ ဓုရဝိဟာရေ သဒေဝကဿ လောကဿ အဂ္ဂပုဂ္ဂလော အတီတာဒီသု အပ္ပဋိဟတဉာဏော သတ္ထာ ဝသတိ၊ တံ ပုစ္ဆိတွာ တဿောဝါဒံ ကရောဟီ’’တိ ဝုတ္တေ ရာဇာ သလ္လဟုကေဟိ ယာနေဟိ မလ္လိကာယ သဒ္ဓိံ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ မရဏဘယတဇ္ဇိတော ကိဉ္စိ ဝတ္တုံ အသက္ကောန္တော သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ.

အထ နံ သတ္ထာ ‘‘ဟန္ဒ ကုတော နု တွံ၊ မဟာရာဇ၊ အာဂစ္ဆသိ ဒိဝါ ဒိဝဿာ’’တိ ပဌမတရံ အာလပိ. သော တုဏှီယေဝ နိသီဒိ. တတော မလ္လိကာ ဘဂဝတော အာရောစေသိ – ‘‘ဘန္တေ၊ ရညာ ကိရ မဇ္ဈိမယာမသမနန္တရေ သဒ္ဒေါ သုတော. အထ နံ ပုရောဟိတဿ အာရောစေသိ. ပုရောဟိတော ‘ဇီဝိတန္တရာယော တေ ဘဝိဿတိ၊ တဿ ပဋိဃာတတ္ထာယ သဗ္ဗသတေ ပါဏေ ဂဟေတွာ တေသံ ဂလလောဟိတေန ယညေ ယဇိတေ ဇီဝိတံ လဘိဿသီ’တိ အာဟ. ရာဇာ ပါဏေ ဂဏှာပေသိ၊ တေနာယံ မယာ ဣဓာနီတော’’တိ. ‘‘ဧဝံ ကိရ၊ မဟာရာဇာ’’တိ? ‘‘ဧဝံ၊ ဘန္တေ’’တိ. ‘‘ကိန္တိ တေ သဒ္ဒေါ သုတော’’တိ? သော အတ္တနာ သုတနိယာမေနေဝ အာစိက္ခိ. တထာဂတဿ တံ သုတွာဝ ဧကောဘာသော အဟောသိ. အထ နံ သတ္တာ အာဟ – ‘‘မာ ဘာယိ၊ မဟာရာဇ၊ တဝ အန္တရာယော နတ္ထိ၊ ပါပကမ္မိနော သတ္ထာ အတ္တနော ဒုက္ခံ အာဝီကရောန္တာ ဧဝမာဟံသူ’’တိ. ‘‘ကိံ ပန၊ ဘန္တေ၊ တေဟိ ကတ’’န္တိ? အထ ခေါ ဘဂဝါ တေသံ ကမ္မံ အာစိက္ခိတုံ ‘‘တေန ဟိ၊ မဟာရာဇ၊ သုဏာဟီ’’တိ ဝတွာ အတီတံ အာဟရိ –

အတီတေ ဝီသတိဝဿသဟဿာယုကေသု မနုဿေသု ကဿပေါ ဘဂဝါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဝီသတိယာ ခီဏာသဝသဟဿေဟိ သဒ္ဓိံ စာရိကံ စရမာနော ဗာရာဏသိမဂမာသိ. ဗာရာဏသိဝါသိနော ဒွေပိ တယောပိ ဗဟုတရာပိ ဧကတော ဟုတွာ အာဂန္တုကဒါနံ ပဝတ္တယိံသု. တဒါ ဗာရာဏသိယံ စတ္တာလီသကောဋိဝိဘဝါ စတ္တာရော သေဋ္ဌိပုတ္တာ သဟာယကာ အဟေသုံ. တေ မန္တယိံသု – ‘‘အမှာကံ ဂေဟေ ဗဟုဓနံ၊ တေန ကိံ ကရောမာ’’တိ? ‘‘ဧဝရူပေ ဗုဒ္ဓေ စာရိကံ စရမာနေ ဒါနံ ဒဿာမ၊ သီလံ ရက္ခိဿာမ၊ ပူဇံ ကရိဿာမာ’’တိ ဧကောပိ အဝတွာ တေသု ဧကော တာဝ ဧဝမာဟ – ‘‘တိခိဏသုရံ ပိဝန္တာ မဓုရမံသံ ခါဒန္တာ ဝိစရိဿာမ၊ ဣဒံ အမှာကံ ဇီဝိတဖလ’’န္တိ. အပရောပိ ဧဝမာဟ – ‘‘ဒေဝသိကံ တိဝဿိကဂန္ဓသာလိဘတ္တံ နာနဂ္ဂရသေဟိ ဘုဉ္ဇန္တာ ဝိစရိဿာမာ’’တိ. အပရောပိ ဧဝမာဟ – ‘‘နာနပ္ပကာရံ ပူဝခဇ္ဇကဝိကတိံ ပစာပေတွာ ခါဒန္တာ ဝိစရိဿာမာ’’တိ. အပရောပိ ဧဝမာဟ – ‘‘သမ္မာ မယံ အညံ ကိဉ္စိ န ကရိဿာမ၊ ‘ဓနံ ဒဿာမာ’တိ ဝုတ္တေ အနိစ္ဆမာနာ ဣတ္ထီ နာမ နတ္ထိ၊ တသ္မာ ဓနေန ပလောဘေတွာ ပါရဒါရိကကမ္မံ ကရိဿာမာ’’တိ. ‘‘သာဓု၊ သာဓူ’’တိ သဗ္ဗေဝ တဿ ကထာယ အဋ္ဌံသု.

တေ တတော ပဋ္ဌာယ အဘိရူပါနံ ဣတ္ထီနံ ဓနံ ပေသေတွာ ဝီသတိဝဿသဟဿာနိ ပါရဒါရိကကမ္မံ ကတွာ ကာလံ ကတွာ အဝီစိနိရယေ နိဗ္ဗတ္တာ. တေ ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ နိရယေ ပစ္စိတွာ တတ္ထ ကာလံ ကတွာ ပက္ကာဝသေသေန သဋ္ဌိယောဇနိကာယ လောဟကုမ္ဘိယာ နိဗ္ဗတ္တိတွာ တိံသာယ ဝဿသဟဿေဟိ ဟေဋ္ဌိမတလံ ပတွာ ပုနပိ တိံသာယ ဝဿသဟဿေဟိ လောဟကုမ္ဘိမုခံ ပတွာ ဧကေကံ ဂါထံ ဝတ္တုကာမာ ဟုတွာ ဝတ္တုံ အသက္ကောန္တာ ဧကေကံ အက္ခရံ ဝတွာ ပုန ပရိဝတ္တိတွာ၊ လောဟကုမ္ဘိမေဝ ပဝိဋ္ဌာ. ‘‘ဝဒေဟိ၊ မဟာရာဇ၊ ပဌမံ တေ ကိံ သဒ္ဒေါ နာမ သုတော’’တိ? ‘‘ဒု-ဣတိ၊ ဘန္တေ’’တိ. သတ္ထာ တေန အပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ ဝုတ္တံ ဂါထံ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ –

‘‘ဒုဇ္ဇီဝိတမဇီဝိမှ၊ ယေ သန္တေ န ဒဒမှသေ၊

ဝိဇ္ဇမာနေသု ဘောဂေသု၊ ဒီပံ နာကမှ အတ္တနော’’တိ. (ဇာ. ၁.၄.၅၃၊ ပေ. ဝ. ၈၀၄)၊

အထ ရညော ဣမိဿာ ဂါထာယ အတ္ထံ ပကာသေတွာ၊ ‘‘ကိံ တေ၊ မဟာရာဇ၊ ဒုတိယသဒ္ဒေါ တတိယသဒ္ဒေါ စတုတ္ထသဒ္ဒေါ သုတော’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ဧဝံ နာမာ’’တိ ဝုတ္တေ အဝသေသံ ပရိပူရေန္တော –

‘‘သဋ္ဌိဝဿသဟဿာနိ၊ ပရိပုဏ္ဏာနိ သဗ္ဗသော၊

နိရယေ ပစ္စမာနာနံ၊ ကဒါ အန္တော ဘဝိဿတိ.

‘‘နတ္ထိ အန္တော ကုတော အန္တော၊ န အန္တော ပဋိဒိဿတိ၊

တဒါ ဟိ ပကတံ ပါပံ၊ မမ တုယှဉ္စ မာရိသာ.

‘‘သောဟံ နူန ဣတော ဂန္တွာ၊ ယောနိံ လဒ္ဓါန မာနုသိံ၊

ဝဒညူ သီလသမ္ပန္နော၊ ကာဟာမိ ကုသလံ ဗဟု’’န္တိ. (ဇာ. ၁.၄.၅၄-၅၆၊ ပေ. ဝ. ၈၀၂၊ ၈၀၃၊ ၈၀၅) –

ပဋိပါဋိယာ ဣမာ ဂါထာ ဝတွာ တာသံ အတ္ထံ ပကာသေတွာ ‘‘ဣတိ ခေါ၊ မဟာရာဇ၊ တေ စတ္တာရော ဇနာ ဧကေကံ ဂါထံ ဝတ္တုကာမာပိ ဝတ္တုံ အသက္ကောန္တာ ဧကကမေဝ အက္ခရံ ဝတွာ ပုန လောဟကုမ္ဘိမေဝ ပဝိဋ္ဌာ’’တိ အာဟ.

ရညာ ကိရ ပသေနဒိကောသလေန တဿ သဒ္ဒဿ သုတကာလတော ပဋ္ဌာယ တေ ဟေဋ္ဌာ ဘဿန္တိ ဧဝ၊ အဇ္ဇာပိ ဧကံ ဝဿသဟဿံ နာတိက္ကမန္တိ. ရညော တံ ဒေသနံ သုတွာ မဟာသံဝေဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇိ. သော ‘‘ဘာရိယံ ဝတိဒံ ပါရဒါရိကကမ္မံ နာမ၊ ဧကံ ကိရ ဗုဒ္ဓန္တရံ နိရယေ ပစ္စိတွာ တတော စုတာ သဋ္ဌိယောဇနိကာယ လောဟကုမ္ဘိယာ နိဗ္ဗတ္တိတွာ တတ္ထ သဋ္ဌိဝဿသဟဿာနိ ပစ္စိတွာ ဧဝမ္ပိ နေသံ ဒုက္ခာ မုစ္စနကာလော န ပညာယတိ၊ အဟမ္ပိ ပရဒါရေ သိနေဟံ ကတွာ သဗ္ဗရတ္တိံ နိဒ္ဒံ န လဘိံ၊ ဣဒါနိ ဣတော ပဋ္ဌာယ ပရဒါရေ မာနသံ န ဗန္ဓိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ တထာဂတံ အာဟ – ‘‘ဘန္တေ၊ အဇ္ဇ မေ ရတ္တိယာ ဒီဃဘာဝေါ ဉာတော’’တိ. သောပိ ပုရိသော တတ္ထေဝ နိသိန္နော တံ ကထံ သုတွာ ‘‘လဒ္ဓေါ မေ ဗလဝပ္ပစ္စယော’’တိ သတ္ထာရံ အာဟ – ‘‘ဘန္တေ၊ ရညာ တာဝ အဇ္ဇ ရတ္တိယာ ဒီဃဘာဝေါ ဉာတော၊ အဟံ ပန ဟိယျော သယမေဝ ယောဇနဿ ဒီဃဘာဝံ အညာသိ’’န္တိ. သတ္ထာ ဒွိန္နမ္ပိ ကထံ သံသန္ဒိတွာ ‘‘ဧကစ္စဿ ရတ္တိ ဒီဃာ ဟောတိ၊ ဧကစ္စဿ ယောဇနံ ဒီဃံ ဟောတိ၊ ဗာလဿ ပန သံသာရော ဒီဃော ဟောတီ’’တိ ဝတွာ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဣမံ ဂါထမာဟ –

၆၀. ‘‘ဒီဃာ ဇာဂရတော ရတ္တိ၊ ဒီဃံ သန္တဿ ယောဇနံ၊

ဒီဃော ဗာလာန သံသာရော၊ သဒ္ဓမ္မံ အဝိဇာနတ’’န္တိ.

တတ္ထ ဒီဃာတိ ရတ္တိ နာမေသာ တိယာမမတ္တာဝ၊ ဇာဂရန္တဿ ပန ဒီဃာ ဟောတိ၊ ဒွိဂုဏတိဂုဏာ ဝိယ ဟုတွာ ခါယတိ. တဿာ ဒီဃဘာဝံ အတ္တာနံ မင်္ကုဏသံဃဿ ဘတ္တံ ကတွာ ယာဝ သူရိယုဂ္ဂမနာ သမ္ပရိဝတ္တကံ သေမာနော မဟာကုသီတောပိ၊ သုဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ သိရိသယနေ သယမာနော ကာမဘောဂီပိ န ဇာနာတိ၊ သဗ္ဗရတ္တိံ ပန ပဓာနံ ပဒဟန္တော ယောဂါဝစရော စ၊ ဓမ္မကထံ ကထေန္တော ဓမ္မကထိကော စ၊ အာသနသမီပေ ဌတွာ ဓမ္မံ သုဏန္တော စ၊ သီသရောဂါဒိဖုဋ္ဌော ဝါ ဟတ္ထပါဒစ္ဆေဒနာဒိံ ပတ္တော ဝါ ဝေဒနာဘိဘူတော စ၊ ရတ္တိံ မဂ္ဂပဋိပန္နော အဒ္ဓိကော စ ဇာနာတိ. ယောဇနန္တိ ယောဇနမ္ပိ စတုဂါဝုတမတ္တမေဝ၊ သန္တဿ ပန ကိလန္တဿ ဒီဃံ ဟောတိ၊ ဒွိဂုဏတိဂုဏံ ဝိယ ခါယတိ. သကလဒိဝသဉှိ မဂ္ဂံ ဂန္တွာ ကိလန္တော ပဋိပထံ အာဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ ‘‘ပုရတော ဂါမော ကီဝဒူရော’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ယောဇန’’န္တိ ဝုတ္တေ ထောကံ ဂန္တွာ အပရမ္ပိ ပုစ္ဆိတွာ တေနာပိ ‘‘ယောဇန’’န္တိ ဝုတ္တေ ပုန ထောကံ ဂန္တွာ အပရမ္ပိ ပုစ္ဆတိ. သောပိ ‘‘ယောဇန’’န္တိ ဝဒတိ. သော ပုစ္ဆိတပုစ္ဆိတာ ယောဇနန္တေဝ ဝဒန္တိ၊ ဒီဃံ ဝတိဒံ ယောဇနံ၊ ဧကယောဇနံ ဒွေ တီဏိ ယောဇနာနိ ဝိယ မညေတိ. ဗာလာနန္တိ ဣဓလောကပရလောကတ္ထံ ပန အဇာနန္တာနံ ဗာလာနံ သံသာရဝဋ္ဋဿ ပရိယန္တံ ကာတုံ အသက္ကောန္တာနံ ယံ သတ္တတိံသဗောဓိပက္ခိယဘေဒံ သဒ္ဓမ္မံ ဉတွာ သံသာရဿ အန္တံ ကရောန္တိ၊ တံ သဒ္ဓမ္မံ အဝိဇာနတံ သံသာရော ဒီဃော နာမ ဟောတိ. သော ဟိ အတ္တနော ဓမ္မတာယ ဧဝ ဒီဃော နာမ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘အနမတဂ္ဂေါယံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သံသာရော၊ ပုဗ္ဗာ ကောဋိ န ပညာယတီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၂၄). ဗာလာနံ ပန ပရိယန္တံ ကာတုံ အသက္ကောန္တာနံ အတိဒီဃောယေဝါတိ.

ဒေသနာဝသာနေ သော ပုရိသော သောတာပတ္တိဖလံ ပတ္တော၊ အညေပိ ဗဟူ သောတာပတ္တိဖလာဒီနိ ပတ္တာ. မဟာဇနဿ သာတ္ထိကာ ဓမ္မဒေသနာ ဇာတာတိ.

ရာဇာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ဂစ္ဆန္တောယေဝ တေ သတ္တေ ဗန္ဓနာ မောစေသိ. တတ္ထ ဣတ္ထိပုရိသာ ဗန္ဓနာ မုတ္တာ သီသံ နှတွာ သကာနိ ဂေဟာနိ ဂစ္ဆန္တာ ‘‘စိရံ ဇီဝတု နော၊ အယျာ၊ မလ္လိကာ ဒေဝီ၊ တံ နိဿာယ ဇီဝိတံ လဘိမှာ’’တိ မလ္လိကာယ ဂုဏကထံ ကထယိံသု. သာယနှသမယေ ဘိက္ခူ ဓမ္မသဘာယံ ကထံ သမုဋ္ဌာပေသုံ – ‘‘အဟော ပဏ္ဍိတာ ဝတာယံ၊ မလ္လိကာ၊ အတ္တနော ပညံ နိဿာယ ဧတ္တကဿ ဇနဿ ဇီဝိတဒါနံ အဒါသီ’’တိ. သတ္ထာ ဂန္ဓကုဋိယံ နိသိန္နောဝ တေသံ ဘိက္ခူနံ ကထံ သုတွာ ဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမိတွာ ဓမ္မသဘံ ပဝိသိတွာ ပညတ္တေ အာသနေ နိသီဒိတွာ ‘‘ကာယ နုတ္ထ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဧတရဟိ ကထာယ သန္နိသိန္နာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ဣမာယ နာမာ’’တိ ဝုတ္တေ၊ ‘‘န၊ ဘိက္ခဝေ၊ မလ္လိကာ၊ ဣဒါနေဝ အတ္တနော ပညံ နိဿာယ မဟာဇနဿ ဇီဝိတဒါနံ ဒေတိ၊ ပုဗ္ဗေပိ အဒါသိယေဝါ’’တိ ဝတွာ တမတ္ထံ ပကာသန္တော အတီတံ အာဟရိ –

အတီတေ ဗာရာဏသိယံ ရညော ပုတ္တော ဧကံ နိဂြောဓရုက္ခံ ဥပသင်္ကမိတွာ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တာယ ဒေဝတာယ အာယာစိ – ‘‘သာမိ ဒေဝရာဇ၊ ဣမသ္မိံ ဇမ္ဗုဒီပေ ဧကသတရာဇာနော ဧကသတအဂ္ဂမဟေသိယော၊ သစာဟံ ပိတု အစ္စယေန ရဇ္ဇံ လဘိဿာမီ၊ ဧတေသံ ဂလလောဟိတေန ဗလိံ ကရိဿာမီ’’တိ. သော ပိတရိ ကာလကတေ ရဇ္ဇံ ပတွာ ‘‘ဒေဝတာယ မေ အာနုဘာဝေန ရဇ္ဇံ ပတ္တံ၊ ဗလိမဿာ ကရိဿာမီ’’တိ မဟတိယာ သေနာယ နိက္ခမိတွာ ဧကံ ရာဇာနံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေတွာ တေန သဒ္ဓိံ အပရမ္ပိ အပရမ္ပီတိ သဗ္ဗေ ရာဇာနော အတ္တနော ဝသေ ကတွာ သဒ္ဓိံ အဂ္ဂမဟေသီဟိ အာဒါယ ဂစ္ဆန္တော ဥဂ္ဂသေနဿ နာမ သဗ္ဗကနိဋ္ဌဿ ရညော ဓမ္မဒိန္နာ နာမ အဂ္ဂမဟေသီ ဂရုဂဗ္ဘာ၊ တံ ဩဟာယ အာဂန္တွာ ‘‘ဧတ္တကဇနံ ဝိသပါနကံ ပါယေတွာ မာရေဿာမီ’’တိ ရုက္ခမူလံ သောဓာပေသိ. ဒေဝတာ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ ရာဇာ ဧတ္တကေ ရာဇာနော ဂဏှန္တော ‘မံ နိဿာယ ဂဟိတာ ဣမေ’တိ စိန္တေတွာ တေသံ ဂလလောဟိတေန မယှံ ဗလိံ ကာတုကာမော၊ သစေ ပနာယံ ဧတေ ဃာတေဿတိ၊ ဇမ္ဗုဒီပေ ရာဇဝံသော ဥပစ္ဆိဇ္ဇိဿတိ၊ ရုက္ခမူလေပိ၊ မေ အသုစိ ဘဝိဿတိ၊ သက္ခိဿာမိ နု ခေါ ဧတံ နိဝါရေတု’’န္တိ. သာ ဥပဓာရေန္တီ ‘‘နာဟံ သက္ခိဿာမီ’’တိ ဉတွာ အညမ္ပိ ဒေဝတံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧတမတ္ထံ အာရောစေတွာ ‘‘တွံ သက္ခိဿသီ’’တိ အာဟ. တာယပိ ပဋိက္ခိတ္တာ အညမ္ပိ အညမ္ပီတိ ဧဝံ သကလစက္ကဝါဠဒေဝတာယော ဥပသင်္ကမိတွာ တာဟိပိ ပဋိက္ခိတ္တာ စတုန္နံ မဟာရာဇူနံ သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘မယံ န သက္ကောမ၊ အမှာကံ ပန ရာဇာ အမှေဟိ ပုညေန စ ပညာယ စ ဝိသိဋ္ဌော၊ တံ ပုစ္ဆာ’’တိ တေဟိပိ ပဋိက္ခိတ္တကာလေ သက္ကံ ဥပသင်္ကမိတွာ တမတ္ထံ အာရောစေတွာ၊ ‘‘ဒေဝ၊ တုမှေသု အပ္ပေါဿုက္ကတံ အာပန္နေသု ခတ္တိယဝံသော ဥပစ္ဆိဇ္ဇိဿတိ၊ တဿ ပဋိသရဏံ ဟောထာ’’တိ အာဟ. သက္ကော ‘‘အဟမ္ပိ နံ ပဋိဗာဟိတုံ န သက္ခိဿာမိ၊ ဥပါယံ ပန တေ ဝက္ခာမီ’’တိ ဝတွာ ဥပါယံ အာစိက္ခိ – ‘‘ဂစ္ဆ၊ တွံ ရညော ပဿန္တဿေဝ ရတ္တဝတ္ထံ နိဝါသေတွာ အတ္တနော ရုက္ခတော နိက္ခမိတွာ ဂမနာကာရံ ဒဿေဟိ. အထ တံ ရာဇာ ‘ဒေဝတာ ဂစ္ဆတိ၊ နိဝတ္တာပေဿာမိ န’န္တိ နာနပ္ပကာရေန ယာစိဿတိ. အထ နံ ဝဒေယျာသိ ‘တွံ ဧကသတရာဇာနော သဒ္ဓိံ အဂ္ဂမဟေသီဟိ အာနေတွာ တေသံ ဂလလောဟိတေန ဗလိံ ကရိဿာမီ’တိ မယှံ အာယာစိတွာ ဥဂ္ဂသေနဿ ရညော ဒေဝိံ ဩဟာယ အာဂတော၊ နာဟံ တာဒိသဿ မုသာဝါဒဿ ဗလိံ သမ္ပဋိစ္ဆာမီ’’တိ၊ ‘‘ဧဝံ ကိရ ဝုတ္တေ ရာဇာ တံ အာဏာပေဿတိ၊ သာ ရညော ဓမ္မံ ဒေသေတွာ ဧတ္တကဿ ဇနဿ ဇီဝိတဒါနံ ဒဿတီ’’တိ. ဣမိနာ ကာရဏေန သက္ကော ဒေဝတာယ ဣမံ ဥပါယံ အာစိက္ခိ. ဒေဝတာ တထာ အကာသိ.

ရာဇာပိ တံ အာဏာပေသိ. သာ အာဂန္တွာ တေသံ ရာဇူနံ ပရိယန္တေ နိသိန္နမ္ပိ အတ္တနော ရာဇာနမေဝ ဝန္ဒိ. ရာဇာ ‘‘မယိ သဗ္ဗရာဇဇေဋ္ဌကေ ဌိတေ သဗ္ဗကနိဋ္ဌံ အတ္တနော သာမိကံ ဝန္ဒတီ’’တိ တဿာ ကုဇ္ဈိ. အထ နံ သာ အာဟ – ‘‘ကိံ မယှံ တယိ ပဋိဗဒ္ဓံ၊ အယံ ပန မေ သာမိကော ဣဿရိယဿ ဒါယကော၊ ဣမံ အဝန္ဒိတွာ ကသ္မာ တံ ဝန္ဒိဿာမီ’’တိ? ရုက္ခဒေဝတာ ပဿန္တဿေဝ မဟာဇနဿ ‘‘ဧဝံ၊ ဘဒ္ဒေ၊ ဧဝံ၊ ဘဒ္ဒေ’’တိ ဝတွာ တံ ပုပ္ဖမုဋ္ဌိနာ ပူဇေသိ. ပုန ရာဇာ အာဟ – ‘‘သစေ မံ န ဝန္ဒသိ၊ မယှံ ရဇ္ဇသိရိဒါယိကံ ဧဝံ မဟာနုဘာဝံ ဒေဝတံ ကသ္မာ န ဝန္ဒသီ’’တိ? ‘‘မဟာရာဇ၊ တယာ အတ္တနော ပုညေ ဌတွာ ရာဇာနော ဂဟိတာ၊ န ဒေဝတာယ ဂဟေတွာ ဒိန္နာ’’တိ. ပုနပိ တံ ဒေဝတာ ‘‘ဧဝံ၊ ဘဒ္ဒေ၊ ဧဝံ၊ ဘဒ္ဒေ’’တိ ဝတွာ တထေဝ ပူဇေသိ. ပုန သာ ရာဇာနံ အာဟ – ‘‘တွံ ‘ဒေဝတာယ မေ ဧတ္တကာ ရာဇာနော ဂဟေတွာ ဒိန္နာ’တိ ဝဒေသိ၊ ဣဒါနိ တေ ဒေဝတာယ ဥပရိ ဝါမပဿေ ရုက္ခော အဂ္ဂိနာ ဒဍ္ဎော၊ သာ တံ အဂ္ဂိံ နိဗ္ဗာပေတုံ ကသ္မာ နာသက္ခိ၊ ယဒိ ဧဝံ မဟာနုဘာဝါ’’တိ. ပုနပိ တံ ဒေဝတာ ‘‘ဧဝံ၊ ဘဒ္ဒေ၊ ဧဝံ၊ ဘဒ္ဒေ’’တိ ဝတွာ တထေဝ ပူဇေသိ.

သာ ကထယမာနာ ဌိတာ ရောဒိ စေဝ ဟသိ စ. အထ နံ ရာဇာ ‘‘ကိံ ဥမ္မတ္တိကာသီ’’တိ အာဟ. ‘‘ကသ္မာ ဒေဝ ဧဝံ ဝဒေသိ’’? ‘‘န မာဒိသိယော ဥမ္မတ္တိကာ ဟောန္တီ’’တိ. အထ ‘‘နံ ကိံ ကာရဏာ ရောဒသိ စေဝ ဟသသိ စာ’’တိ? ‘‘သုဏာဟိ၊ မဟာရာဇ၊ အဟဉှိ အတီတေ ကုလဓီတာ ဟုတွာ ပတိကုလေ ဝသန္တီ သာမိကဿ သဟာယကံ ပါဟုနကံ အာဂတံ ဒိသွာ တဿ ဘတ္တံ ပစိတုကာမာ ‘မံသံ အာဟရာ’တိ ဒါသိယာ ကဟာပဏံ ဒတွာ တာယ မံသံ အလဘိတွာ အာဂတာယ ‘နတ္ထိ မံသ’န္တိ ဝုတ္တေ ဂေဟဿ ပစ္ဆိမဘာဂေ သယိတာယ ဧဠိကာယ သီသံ ဆိန္ဒိတွာ ဘတ္တံ သမ္ပာဒေသိံ. သာဟံ ဧကိဿာယ ဧဠိကာယ သီသံ ဆိန္ဒိတွာ နိရယေ ပစ္စိတွာ ပက္ကာဝသေသေန တဿာ လောမဂဏနာယ သီသစ္ဆေဒံ ပါပုဏိံ၊ ‘တွံ ဧတ္တကံ ဇနံ ဝဓိတွာ ကဒါ ဒုက္ခာ မုစ္စိဿသီ’တိ ဧဝမဟံ တဝ ဒုက္ခံ အနုဿရန္တီ ရောဒိ’’န္တိ ဝတွာ ဣမံ ဂါထမာဟ –

‘‘ဧကိဿာ ကဏ္ဌံ ဆေတွာန၊ လောမဂဏနာယ ပစ္စိသံ၊

ဗဟူနံ ကဏ္ဌေ ဆေတွာန၊ ကထံ ကာဟသိ ခတ္တိယာ’’တိ.

အထ ‘‘ကသ္မာ တွံ ဟသသီ’’တိ? ‘‘‘ဧတသ္မာ ဒုက္ခာ မုတ္တာမှီ’တိ တုဿိတွာ၊ မဟာရာဇာ’’တိ. ပုနပိ တံ ဒေဝတာ ‘‘ဧဝံ၊ ဘဒ္ဒေ၊ ဧဝံ၊ ဘဒ္ဒေ’’တိ ဝတွာ ပုပ္ဖမုဋ္ဌိနာ ပူဇေသိ. ရာဇာ ‘‘အဟော မေ ဘာရိယံ ကတံ ကမ္မံ၊ အယံ ကိရ ဧကံ ဧဠိကံ ဝဓိတွာ နိရယေ ပက္ကာဝသေသေန တဿာ လောမဂဏနာယ သီသစ္ဆေဒံ ပါပုဏိ၊ အဟံ ဧတ္တကံ ဇနံ ဝဓိတွာ ကဒါ သောတ္ထိံ ပါပုဏိဿာမီ’’တိ သဗ္ဗေ ရာဇာနော မောစေတွာ အတ္တနော မဟလ္လကတရေ ဝန္ဒိတွာ ဒဟရဒဟရာနံ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ သဗ္ဗေ ခမာပေတွာ သကသကဋ္ဌာနမေဝ ပဟိဏိ.

သတ္ထာ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ အာဟရိတွာ ‘‘ဧဝံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ န ဣဒါနေဝ၊ မလ္လိကာ ဒေဝီ၊ အတ္တနော ပညံ နိဿာယ မဟာဇနဿ ဇီဝိတဒါနံ ဒေတိ၊ ပုဗ္ဗေပိ အဒါသိယေဝါ’’တိ ဝတွာ အတီတံ သမောဓာနေသိ – ‘‘တဒါ ဗာရာဏသိရာဇာ ပသေနဒိ ကောသလော အဟောသိ၊ ဓမ္မဒိန္နာ၊ ဒေဝီ မလ္လိကာ၊ ရုက္ခဒေဝတာ အဟမေဝါ’’တိ. ဧဝံ အတီတံ သမောဓာနေတွာ ပုန ဓမ္မံ ဒေသေန္တော၊ ‘‘ဘိက္ခဝေ၊ ပါဏာတိပါတော နာမ န ကတ္တဗ္ဗယုတ္တကော. ပါဏာတိပါတိနော ဟိ ဒီဃရတ္တံ သောစန္တီ’’တိ ဝတွာ ဣမာ ဂါထာ အာဟ –

‘‘ဣဓ သောစတိ ပေစ္စ သောစတိ၊

ပါပကာရီ ဥဘယတ္ထ သောစတိ၊

သော သောစတိ သော ဝိဟညတိ၊

ဒိသွာ ကမ္မကိလိဋ္ဌမတ္တနော’’တိ. (ဓ. ပ. ၁၅)၊

‘‘ဧဝံ စေ သတ္တာ ဇာနေယျုံ၊ ဒုက္ခာယံ ဇာတိသမ္ဘဝေါ၊

န ပါဏော ပါဏိနံ ဟညေ၊ ပါဏဃာတီ ဟိ သောစတီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁.၁၈)၊

အညတရပုရိသဝတ္ထု ပဌမံ.

၂. မဟာကဿပတ္ထေရသဒ္ဓိဝိဟာရိကဝတ္ထု

စရဉ္စေ နာဓိဂစ္ဆေယျာတိ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ သတ္ထာ သာဝတ္ထိယံ ဇေတဝနေ ဝိဟရန္တော မဟာကဿပတ္ထေရဿ သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ အာရဗ္ဘ ကထေသိ. ဒေသနာ ရာဇဂဟေ သမုဋ္ဌိတာ.

ထေရံ ကိရ ရာဇဂဟံ နိဿာယ ပိပ္ပလိဂုဟာယံ ဝသန္တံ ဒွေ သဒ္ဓိဝိဟာရိကာ ဥပဋ္ဌဟိံသု. တေသု ဧကော သက္ကစ္စံ ဝတ္တံ ကရောတိ၊ ဧကော တေန ကတံ ကတံ အတ္တနာ ကတံ ဝိယ ဒဿေန္တော မုခေါဒကဒန္တကဋ္ဌာနံ ပဋိယာဒိတဘာဝံ ဉတွာ၊ ‘‘ဘန္တေ၊ မုခေါဒကဒန္တကဋ္ဌာနိ မေ ပဋိယာဒိတာနိ၊ မုခံ ဓောဝထာ’’တိ ဝဒတိ၊ ပါဒဓောဝနနှာနာဒိကာလေပိ ဧဝမေဝ ဝဒတိ. ဣတရော စိန္တေသိ – ‘‘အယံ နိစ္စကာလံ မယာ ကတံ ကတံ အတ္တနာ ကတံ ဝိယ ကတွာ ဒဿေတိ၊ ဟောတု၊ ကတ္တဗ္ဗယုတ္တကမဿ ကရိဿာမီ’’တိ. တဿ ဘုဉ္ဇိတွာ သုပန္တဿေဝ နှာနောဒကံ တာပေတွာ ဧကသ္မိံ ဃဋေ ကတွာ ပိဋ္ဌိကောဋ္ဌကေ ဌပေသိ၊ ဥဒကတာပနဘာဇနေ ပန နာဠိမတ္တံ ဥဒကံ သေသေတွာ ဥသုမံ မုဉ္စန္တံ ဌပေသိ. တံ ဣတရော သာယနှသမယေ ပဗုဇ္ဈိတွာ ဥသုမံ နိက္ခန္တံ ဒိသွာ ‘‘ဥဒကံ တာပေတွာ ကောဋ္ဌကေ ဌပိတံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဝေဂေန ဂန္တွာ ထေရံ ဝန္ဒိတွာ၊ ‘‘ဘန္တေ၊ ကောဋ္ဌကေ ဥဒကံ ဌပိတံ၊ နှာယထာ’’တိ ဝတွာ ထေရေန သဒ္ဓိံယေဝ ကောဋ္ဌကံ ပါဝိသိ. ထေရော ဥဒကံ အပဿန္တော ‘‘ကဟံ ဥဒကံ၊ အာဝုသော’’တိ အာဟ. ဒဟရော အဂ္ဂိသာလံ ဂန္တွာ ဘာဇနေ ဥဠုင်္ကံ ဩတာရေတွာ တုစ္ဆဘာဝံ ဉတွာ ‘‘ပဿထ ဒုဋ္ဌဿ ကမ္မံ တုစ္ဆဘာဇနံ ဥဒ္ဓနေ အာရောပေတွာ ကုဟိံ ဂတော၊ အဟံ ‘ကောဋ္ဌကေ ဥဒက’န္တိ သညာယ အာရောစေသိ’’န္တိ ဥဇ္ဈာယန္တော ဃဋံ အာဒါယ တိတ္ထံ အဂမာသိ. ဣတရောပိ ပိဋ္ဌိကောဋ္ဌကတော ဥဒကံ အာဟရိတွာ ကောဋ္ဌကေ ဌပေသိ.

ထေရော စိန္တေသိ – ‘‘အယံ ဒဟရော ‘ဥဒကံ မေ တာပေတွာ ကောဋ္ဌကေ ဌပိတံ၊ ဧထ၊ ဘန္တေ၊ နှာယထာ’တိ ဝတွာ ဣဒါနိ ဥဇ္ဈာယန္တော ဃဋံ အာဒါယ တိတ္ထံ ဂစ္ဆတိ၊ ကိံ နု ခေါ ဧတ’’န္တိ ဥပဓာရေန္တော ‘‘ဧတ္တကံ ကာလံ ဧသ ဒဟရော ဣမိနာ ကတံ ဝတ္တံ အတ္တနာဝ ကတံ ဝိယ ပကာသေတီ’’တိ ဉတွာ သာယံ အာဂန္တွာ နိသိန္နဿ ဩဝါဒမဒါသိ၊ ‘‘အာဝုသော၊ ဘိက္ခုနာ နာမ ‘အတ္တနာ ကတမေဝ ကတ’န္တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ၊ နော အကတံ၊ တွံ ဣဒါနေဝ ‘ကောဋ္ဌကေ ဥဒကံ ဌပိတံ၊ နှာယထ၊ ဘန္တေ’တိ ဝတွာ မယိ ပဝိသိတွာ ဌိတေ ဃဋံ အာဒါယ ဥဇ္ဈာယန္တော ဂစ္ဆသိ၊ ပဗ္ဗဇိတဿ နာမ ဧဝံ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ. သော ‘‘ပဿထ ထေရဿ ကမ္မံ၊ ဥဒကမတ္တကံ နာမ နိဿာယ မံ ဧဝံ ဝဒေသီ’’တိ ကုဇ္ဈိတွာ ပုနဒိဝသေ ထေရေန သဒ္ဓိံ ပိဏ္ဍာယ န ပါဝိသိ. ထေရော ဣတရေန သဒ္ဓိံ ဧကံ ပဒေသံ အဂမာသိ. သော တသ္မိံ ဂတေ ထေရဿ ဥပဋ္ဌာကကုလံ ဂန္တွာ ‘‘ထေရော ကဟံ၊ ဘန္တေ’’တိ ပုဋ္ဌော ‘‘ထေရဿ အဖာသုကံ ဇာတံ၊ ဝိဟာရေယေဝ နိသိန္နော’’တိ အာဟ. ‘‘ကိံ ပန၊ ဘန္တေ၊ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ? ‘‘ဧဝရူပံ ကိရ နာမ အာဟာရံ ဒေထာ’’တိ ဝုတ္တေ တေန ဝုတ္တနိယာမေနေဝ သမ္ပာဒေတွာ အဒံသု. သော အန္တရာမဂ္ဂေဝ တံ ဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝိဟာရံ ဂတော. ထေရောပိ ဂတဋ္ဌာနေ မဟန္တံ သုခုမဝတ္ထံ လဘိတွာ အတ္တနာ သဒ္ဓိံ ဂတဒဟရဿ အဒါသိ. သော တံ ရဇိတွာ အတ္တနော နိဝါသနပါရုပနံ အကာသိ.

ထေရော ပုနဒိဝသေ တံ ဥပဋ္ဌာကကုလံ ဂန္တွာ၊ ‘‘ဘန္တေ၊ ‘တုမှာကံ ကိရ အဖာသုကံ ဇာတ’န္တိ အမှေဟိ ဒဟရေန ဝုတ္တနိယာမေနေဝ ပဋိယာဒေတွာ အာဟာရော ပေသိတော၊ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ဝေါ ဖာသုကံ ဇာတ’’န္တိ ဝုတ္တေ တုဏှီ အဟောသိ. ဝိဟာရံ ပန ဂန္တွာ တံ ဒဟရံ ဝန္ဒိတွာ နိသိန္နံ ဧဝမာဟ – ‘‘အာဝုသော၊ တယာ ကိရ ဟိယျော၊ ဣဒံ နာမ ကတံ၊ ဣဒံ ပဗ္ဗဇိတာနံ န အနုစ္ဆဝိကံ၊ ဝိညတ္တိံ ကတွာ ဘုဉ္ဇိတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ. သော ကုဇ္ဈိတွာ ထေရေ အာဃာတံ ဗန္ဓိတွာ ‘‘ပုရိမဒိဝသေ ဥဒကမတ္တံ နိဿာယ မံ မုသာဝါဒိံ ကတွာ အဇ္ဇ အတ္တနော ဥပဋ္ဌာကကုလေ ဘတ္တမုဋ္ဌိယာ ဘုတ္တကာရဏာ မံ ‘ဝိညတ္တိံ ကတွာ ဘုဉ္ဇိတုံ န ဝဋ္ဋတီ’တိ ဝဒတိ၊ ဝတ္ထမ္ပိ တေန အတ္တနော ဥပဋ္ဌာကဿေဝ ဒိန္နံ၊ အဟော ထေရဿ ဘာရိယံ ကမ္မံ၊ ဇာနိဿာမိဿ ကတ္တဗ္ဗယုတ္တက’’န္တိ ပုနဒိဝသေ ထေရေ ဂါမံ ပဝိသန္တေ သယံ ဝိဟာရေ ဩဟီယိတွာ ဒဏ္ဍံ ဂဟေတွာ ပရိဘောဂဘာဇနာနိ ဘိန္ဒိတွာ ထေရဿ ပဏ္ဏသာလာယ အဂ္ဂိံ ဒတွာ ယံ န ဈာယတိ၊ တံ မုဂ္ဂရေန ပဟရန္တော ဘိန္ဒိတွာ နိက္ခမိတွာ ပလာတော. သော ကာလံ ကတွာ အဝီစိမဟာနိရယေ နိဗ္ဗတ္တိ.

မဟာဇနော ကထံ သမုဋ္ဌာပေသိ – ‘‘ထေရဿ ကိရ သဒ္ဓိဝိဟာရိကော ဩဝါဒမတ္တံ အသဟန္တော ကုဇ္ဈိတွာ ပဏ္ဏသာလံ ဈာပေတွာ ပလာတော’’တိ. အထေကော ဘိက္ခု အပရဘာဂေ ရာဇဂဟာ နိက္ခမိတွာ သတ္ထာရံ ဒဋ္ဌုကာမော ဇေတဝနံ ဂန္တွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ သတ္ထာရာ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ ‘‘ကုတော အာဂတောသီ’’တိ ပုဋ္ဌော ‘‘ရာဇဂဟတော၊ ဘန္တေ’’တိ အာဟ. ‘‘မမ ပုတ္တဿ မဟာကဿပဿ ခမနီယ’’န္တိ? ‘‘ခမနီယံ၊ ဘန္တေ၊ ဧကော ပန သဒ္ဓိဝိဟာရိကော ဩဝါဒမတ္တေန ကုဇ္ဈိတွာ ပဏ္ဏသာလံ ဈာပေတွာ ပလာတော’’တိ. သတ္ထာ ‘‘န သော ဣဒါနေဝ ဩဝါဒံ သုတွာ ကုဇ္ဈတိ၊ ပုဗ္ဗေပိ ကုဇ္ဈိယေဝ. န ဣဒါနေဝ ကုဋိံ ဒူသေတိ၊ ပုဗ္ဗေပိ ဒူသေသိယေဝါ’’တိ ဝတွာ အတီတံ အာဟရိ –

အတီတေ ဗာရာဏသိယံ ဗြဟ္မဒတ္တေ ရဇ္ဇံ ကာရေန္တေ ဟိမဝန္တပဒေသေ ဧကော သိင်္ဂိလသကုဏော ကုလာဝကံ ကတွာ ဝသိ. အထေကဒိဝသံ ဒေဝေ ဝဿန္တေ ဧကော မက္ကဋော သီတေန ကမ္ပမာနော တံ ပဒေသံ အဂမာသိ. သိင်္ဂိလော တံ ဒိသွာ ဂါထမာဟ –

‘‘မနုဿဿေဝ တေ သီသံ၊ ဟတ္ထပါဒါ စ ဝါနရ၊

အထ ကေန နု ဝဏ္ဏေန၊ အဂါရံ တေ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၄.၈၁)၊

မက္ကဋော ‘‘ကိဉ္စာပိ မေ ဟတ္ထပါဒါ အတ္ထိ၊ ယာယ ပန ပညာယ ဝိစာရေတွာ အဂါရံ ကရေယျံ၊ သာ မေ ပညာ နတ္ထီ’’တိ စိန္တေတွာ တမတ္ထံ ဝိညာပေတုကာမော ဣမံ ဂါထမာဟ –

‘‘မနုဿဿေဝ မေ သီသံ၊ ဟတ္ထပါဒါ စ သိင်္ဂိလ၊

ယာဟု သေဋ္ဌာ မနုဿေသု၊ သာ မေ ပညာ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၄.၈၂)၊

အထ နံ ‘‘ဧဝရူပဿ တဝ ကထံ ဃရာဝါသော ဣဇ္ဈိဿတီ’’တိ ဂရဟန္တော သိင်္ဂိလော ဣမံ ဂါထာဒွယမာဟ –

‘‘အနဝဋ္ဌိတစိတ္တဿ၊ လဟုစိတ္တဿ ဒုဗ္ဘိနော၊

နိစ္စံ အဒ္ဓုဝသီလဿ၊ သုခဘာဝေါ န ဝိဇ္ဇတိ.

‘‘သော ကရဿု အာနုဘာဝံ၊ ဝီတိဝတ္တဿု သီလိယံ၊

သီတဝါတပရိတ္တာဏံ၊ ကရဿု ကုဋဝံ ကပီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၄.၈၃-၈၄)၊

မက္ကဋော ‘‘အယံ မံ အနဝဋ္ဌိတစိတ္တံ လဟုစိတ္တံ မိတ္တဒုဗ္ဘိံ အဒ္ဓုဝသီလံ ကရောတိ၊ ဣဒါနိဿ မိတ္တဒုဗ္ဘိဘာဝံ ဒဿေဿာမီ’’တိ ကုလာဝကံ ဝိဒ္ဓံသေတွာ ဝိပ္ပကိရိ. သကုဏော တသ္မိံ ကုလာဝကံ ဂဏှန္တေ ဧဝ ဧကေန ပဿေန နိက္ခမိတွာ ပလာယိ.

သတ္ထာ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ အာဟရိတွာ ဇာတကံ သမောဓာနေသိ – ‘‘တဒါ မက္ကဋော ကုဋိဒူသကဘိက္ခု အဟောသိ၊ သိင်္ဂိလသကုဏော ကဿပေါ အဟောသီ’’တိ. ဇာတကံ သမောဓာနေတွာ ‘‘ဧဝံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ န ဣဒါနေဝ၊ ပုဗ္ဗေပိ သော ဩဝါဒက္ခဏေ ကုဇ္ဈိတွာ ကုဋိံ ဒူသေသိ၊ မမ ပုတ္တဿ ကဿပဿ ဧဝရူပေန ဗာလေန သဒ္ဓိံ ဝသနတော ဧကကဿေဝ နိဝါသော သေယျော’’တိ ဝတွာ ဣမံ ဂါထမာဟ –

၆၁. ‘‘စရဉ္စေ နာဓိဂစ္ဆေယျ၊ သေယျံ သဒိသမတ္တနော၊

ဧကစရိယံ ဒဠှံ ကယိရာ၊ နတ္ထိ ဗာလေ သဟာယတာ’’တိ.

တတ္ထ စရန္တိ ဣရိယာပထစာရံ အဂ္ဂဟေတွာ မနသာစာရော ဝေဒိတဗ္ဗော၊ ကလျာဏမိတ္တံ ပရိယေသန္တောတိ အတ္ထော. သေယျံ သဒိသမတ္တနောတိ အတ္တနော သီလသမာဓိပညာဂုဏေဟိ အဓိကတရံ ဝါ သဒိသံ ဝါ န လဘေယျ စေ. ဧကစရိယန္တိ ဧတေသု ဟိ သေယျံ လဘမာနော သီလာဒီဟိ ဝဍ္ဎတိ၊ သဒိသံ လဘမာနော န ပရိဟာယတိ၊ ဟီနေန ပန သဒ္ဓိံ ဧကတော ဝသန္တော ဧကတော သံဘောဂပရိဘောဂံ ကရောန္တော သီလာဒီဟိ ပရိဟာယတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဧဝရူပေါ ပုဂ္ဂလော န သေဝိတဗ္ဗော န ဘဇိတဗ္ဗော န ပယိရုပါသိတဗ္ဗော အညတြ အနုဒ္ဒယာ အညတြ အနုကမ္ပာ’’တိ (ပု. ပ. ၁၂၁၊ အ. နိ. ၃.၂၆). တသ္မာ သစေ ကာရုညံ ပဋိစ္စ ‘‘အယံ မံ နိဿာယ သီလာဒီဟိ ဝဍ္ဎိဿတီ’’တိ တမှာ ပုဂ္ဂလာ ကိဉ္စိ အပစ္စာသီသန္တော တံ သင်္ဂဏှိတုံ သက္ကောတိ၊ ဣစ္စေတံ ကုသလံ. နော စေ သက္ကောတိ၊ ဧကစရိယံ ဒဠှံ ကယိရာ ဧကီဘာဝမေဝ ထိရံ ကတွာ သဗ္ဗဣရိယာပထေသု ဧကကောဝ ဝိဟရေယျ. ကိံ ကာရဏာ? နတ္ထိ ဗာလေ သဟာယတာတိ သဟာယတာ နာမ စူဠသီလံ မဇ္ဈိမသီလံ မဟာသီလံ ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ တေရသ ဓုတင်္ဂဂုဏာ ဝိပဿနာဂုဏာ စတ္တာရော မဂ္ဂါ စတ္တာရိ ဖလာနိ တိဿော ဝိဇ္ဇာ ဆ အဘိညာ. အယံ သဟာယတာဂုဏော ဗာလံ နိဿာယ နတ္ထီတိ.

ဒေသနာဝသာနေ အာဂန္တုကော ဘိက္ခု သောတာပတ္တိဖလံ ပတ္တော၊ အညေပိ ဗဟူ သောတာပတ္တိဖလာဒီနိ ပါပုဏိံသု၊ ဒေသနာ မဟာဇနဿ သာတ္ထိကာ အဟောသီတိ.

မဟာကဿပတ္ထေရသဒ္ဓိဝိဟာရိကဝတ္ထု ဒုတိယံ.

၃. အာနန္ဒသေဋ္ဌိဝတ္ထု

ပုတ္တာ မတ္ထီတိ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ သတ္ထာ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရန္တော အာနန္ဒသေဋ္ဌိံ အာရဗ္ဘ ကထေသိ.

သာဝတ္ထိယံ ကိရ အာနန္ဒသေဋ္ဌိ နာမ စတ္တာလီသကောဋိဝိဘဝေါ မဟာမစ္ဆရီ အဟောသိ. သော အနွဍ္ဎမာသံ ဉာတကေ သန္နိပါတေတွာ ပုတ္တံ မူလသိရိံ နာမ တီသု ဝေလာသု ဧဝံ ဩဝဒတိ – ‘‘ဣဒံ စတ္တာလီသကောဋိဓနံ ‘ဗဟူ’’’တိ မာ သညံ ကရိ၊ ဝိဇ္ဇမာနံ ဓနံ န ဒါတဗ္ဗံ၊ နဝံ ဓနံ ဥပ္ပါဒေတဗ္ဗံ. ဧကေကမ္ပိ ဟိ ကဟာပဏံ ဝယံ ကရောန္တဿ ပန ခီယတေဝ. တသ္မာ –

‘‘အဉ္ဇနာနံ ခယံ ဒိသွာ၊ ဥပစိကာနဉ္စ အာစယံ၊

မဓူနဉ္စ သမာဟာရံ၊ ပဏ္ဍိတော ဃရမာဝသေ’’တိ.

သော အပရေန သမယေန အတ္တနော ပဉ္စ မဟာနိဓိယော ပုတ္တဿ အနာစိက္ခိတွာ ဓနနိဿိတော မစ္ဆေရမလမလိနော ကာလံ ကတွာ တဿေဝ နဂရဿ ဧကသ္မိံ ဒွါရဂါမကေ စဏ္ဍာလာနံ ကုလသဟဿံ ပဋိဝသတိ. တတ္ထေကိဿာ စဏ္ဍာလိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ. ရာဇာ တဿ ကာလကိရိယံ သုတွာ ပုတ္တမဿ မူလသိရိံ ပက္ကောသာပေတွာ သေဋ္ဌိဋ္ဌာနေ ဌပေသိ. တမ္ပိ စဏ္ဍာလကုလသဟဿံ ဧကတောဝ ဘတိယာ ကမ္မံ ကတွာ ဇီဝမာနံ တဿ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏတော ပဋ္ဌာယ နေဝ ဘတိံ လဘတိ၊ န ယာပနမတ္တတော ပရံ ဘတ္တပိဏ္ဍမ္ပိ. တေ ‘‘မယံ ဧတရဟိ ကမ္မံ ကရောန္တာပိ ပိဏ္ဍဘတ္တမ္ပိ န လဘာမ၊ အမှာကံ အန္တရေ ကာဠကဏ္ဏိယာ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ဒွေ ကောဋ္ဌာသာ ဟုတွာ ယာဝ တဿ မာတာပိတရော ဝိသုံ ဟောန္တိ၊ တာဝ ဝိဘဇိတွာ ‘‘ဣမသ္မိံ ကုလေ ကာဠကဏ္ဏီ ဥပ္ပန္နာ’’တိ တဿ မာတရံ နီဟရိံသု.

သာပိ ယာဝဿာ သော ကုစ္ဆိဂတော၊ တာဝ ယာပနမတ္တမ္ပိ ကိစ္ဆေန လဘိတွာ ပုတ္တံ ဝိဇာယိ. တဿ ဟတ္ထာ စ ပါဒါ စ အက္ခီနိ စ ကဏ္ဏာ စ နာသာ စ မုခဉ္စ ယထာဌာနေ န အဟေသုံ. သော ဧဝရူပေန အင်္ဂဝေကလ္လေန သမန္နာဂတော ပံသုပိသာစကော ဝိယ အတိဝိရူပေါ အဟောသိ. ဧဝံ သန္တေပိ တံ မာတာ န ပရိစ္စဇိ. ကုစ္ဆိယံ ဝသိတပုတ္တသ္မိဉှိ သိနေဟော ဗလဝါ ဟောတိ. သာ တံ ကိစ္ဆေန ပေါသယမာနာ တံ အာဒါယ ဂတဒိဝသေ ကိဉ္စိ အလဘိတွာ ဂေဟေ ကတွာ သယမေဝ ဂတဒိဝသေ ဘတိံ လဘတိ. အထ နံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ဇီဝိတုံ သမတ္ထကာလေ သာ ကပါလကံ ဟတ္ထေ ဌပေတွာ၊ ‘‘တာတ၊ မယံ တံ နိဿာယ မဟာဒုက္ခံ ပတ္တာ၊ ဣဒါနိ န သက္ကောမိ တံ ပေါသေတုံ၊ ဣမသ္မိံ နဂရေ ကပဏဒ္ဓိကာဒီနံ ပဋိယတ္တဘတ္တာနိ အတ္ထိ၊ တတ္ထ ဘိက္ခာယ စရိတွာ ဇီဝါဟီ’’တိ တံ ဝိဿဇ္ဇေသိ. သော ဃရပဋိပါဋိယာ စရန္တော အာနန္ဒသေဋ္ဌိကာလေ နိဝုတ္တဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဇာတိဿရော ဟုတွာ အတ္တနော ဂေဟံ ပါဝိသိ. တီသု ပန ဒွါရကောဋ္ဌကေသု န ကောစိ သလ္လက္ခေသိ. စတုတ္ထေ ဒွါရကောဋ္ဌကေ မူလသိရိသေဋ္ဌိနော ပုတ္တကာ ဒိသွာ ဥဗ္ဗိဂ္ဂဟဒယာ ပရောဒိံသု. အထ နံ သေဋ္ဌိပုရိသာ ‘‘နိက္ခမ ကာဠကဏ္ဏီ’’တိ ပေါထေတွာ နီဟရိတွာ သင်္ကာရဋ္ဌာနေ ခိပိံသု. သတ္ထာ အာနန္ဒတ္ထေရေန ပစ္ဆာသမဏေန ပိဏ္ဍာယ စရန္တော တံ ဌာနံ ပတ္တော ထေရံ ဩလောကေတွာ တေန ပုဋ္ဌော တံ ပဝတ္တိံ အာစိက္ခိ. ထေရော မူလသိရိံ ပက္ကောသာပေသိ. အထ မဟာဇနကာယော သန္နိပတိ. သတ္ထာ မူလသိရိံ အာမန္တေတွာ ‘‘ဇာနာသိ ဧတ’’န္တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘န ဇာနာမီ’’တိ ဝုတ္တေ၊ ‘‘ပိတာ တေ အာနန္ဒသေဋ္ဌီ’’တိ ဝတွာ အသဒ္ဒဟန္တံ ‘‘အာနန္ဒသေဋ္ဌိ ပုတ္တဿ တေ ပဉ္စ မဟာနိဓိယော အာစိက္ခာဟီ’’တိ အာစိက္ခာပေတွာ သဒ္ဒဟာပေသိ. သော သတ္ထာရံ သရဏံ အဂမာသိ. တဿ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဣမံ ဂါထမာဟ –

၆၂. ‘‘ပုတ္တာ မတ္ထိ ဓနမ္မတ္ထိ၊ ဣတိ ဗာလော ဝိဟညတိ၊

အတ္တာ ဟိ အတ္တနော နတ္ထိ၊ ကုတော ပုတ္တာ ကုတော ဓန’’န္တိ.

တဿတ္ထော – ပုတ္တာ မေ အတ္ထိ၊ ဓနံ မေ အတ္ထိ၊ ဣတိ ဗာလော ပုတ္တတဏှာယ စေဝ ဓနတဏှာယ စ ဟညတိ ဝိဟညတိ ဒုက္ခယတိ၊ ‘‘ပုတ္တာ မေ နဿိံသူ’’တိ ဝိဟညတိ၊ ‘‘နဿန္တီ’’တိ ဝိဟညတိ၊ ‘‘နဿိဿန္တီ’’တိ ဝိဟညတိ. ဓနေပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ဆဟာကာရေဟိ ဝိဟညတိ. ‘‘ပုတ္တေ ပေါသေဿာမီ’’တိ ရတ္တိဉ္စ ဒိဝါ စ ထလဇလပထာဒီသု နာနပ္ပကာရတော ဝါယမန္တောပိ ဝိဟညတိ၊ ‘‘ဓနံ ဥပ္ပါဒေဿာမီ’’တိ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒီနိ ကရောန္တောပိ ဝိဟညတေဝ. ဧဝံ ဝိဟညဿ စ အတ္တာ ဟိ အတ္တနော နတ္ထိ တေန ဝိဃာတေန ဒုက္ခိတံ အတ္တာနံ သုခိတံ ကာတုံ အသက္ကောန္တဿ ပဝတ္တိယမ္ပိဿ အတ္တာ ဟိ အတ္တနော နတ္ထိ၊ မရဏမဉ္စေ နိပန္နဿ မာရဏန္တိကာဟိ ဝေဒနာဟိ အဂ္ဂိဇာလာဟိ ဝိယ ပရိဍယှမာနဿ ဆိဇ္ဇမာနေသု သန္ဓိဗန္ဓနေသု၊ ဘိဇ္ဇမာနေသု အဋ္ဌိသင်္ဃာဋေသု နိမီလေတွာ ပရလောကံ ဥမ္မီလေတွာ ဣဓလောကံ ပဿန္တဿာပိ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဒွိက္ခတ္တုံ နှာပေတွာ တိက္ခတ္တုံ ဘောဇေတွာ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ အလင်္ကရိတွာ ယာဝဇီဝံ ပေါသိတောပိ သဟာယဘာဝေန ဒုက္ခပရိတ္တာဏံ ကာတုံ အသမတ္ထတာယ အတ္တာ ဟိ အတ္တနော နတ္ထိ. ကုတော ပုတ္တာ ကုတော ဓနံ ပုတ္တာ ဝါ ဓနံ ဝါ တသ္မိံ သမယေ ကိမေဝ ကရိဿန္တိ၊ အာနန္ဒသေဋ္ဌိနောပိ ကဿစိ ကိဉ္စိ အဒတွာ ပုတ္တဿတ္ထာယ ဓနံ သဏ္ဌပေတွာ ပုဗ္ဗေ ဝါ မရဏမဉ္စေ နိပန္နဿ၊ ဣဒါနိ ဝါ ဣမံ ဒုက္ခံ ပတ္တဿ ကုတော ပုတ္တာ ကုတော ဓနံ. ပုတ္တာ ဝါ ဓနံ ဝါ တသ္မိံ သမယေ ကိံ ဒုက္ခံ ဟရိံသု၊ ကိံ ဝါ သုခံ ဥပ္ပါဒယိံသူတိ.

ဒေသနာဝသာနေ စတုရာသီတိယာ ပါဏသဟဿာနံ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ. ဒေသနာ မဟာဇနဿ သာတ္ထိကာ အဟောသီတိ.

အာနန္ဒသေဋ္ဌိဝတ္ထု တတိယံ.

၄. ဂဏ္ဌိဘေဒကစောရဝတ္ထု

ယော ဗာလောတိ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ သတ္ထာ ဇေတဝနေ ဝိဟရန္တော ဂဏ္ဌိဘေဒကစောရေ အာရဗ္ဘ ကထေသိ.

တေ ကိရ ဒွေ သဟာယကာ ဓမ္မဿဝနတ္ထာယ ဂစ္ဆန္တေန မဟာဇနေန သဒ္ဓိံ ဇေတဝနံ ဂန္တွာ ဧကော ဓမ္မကထံ အဿောသိ၊ ဧကော အတ္တနော ဂယှူပဂံ ဩလောကေသိ. တေသု ဧကော ဓမ္မံ သုဏမာနော သောတာပတ္တိဖလံ ပါပုဏိ၊ ဣတရော ဧကဿ ဒုဿန္တေ ဗဒ္ဓံ ပဉ္စမာသကမတ္တံ လဘိ. တဿ တံ ဂေဟေ ပါကဘတ္တံ ဇာတံ၊ ဣတရဿ ဂေဟေ န ပစ္စတိ. အထ နံ သဟာယကစောရော အတ္တနော ဘရိယာယ သဒ္ဓိံ ဥပ္ပဏ္ဍယမာနော ‘‘တွံ အတိပဏ္ဍိတတာယ အတ္တနော ဂေဟေ ပါကဘတ္တမူလမ္ပိ န နိပ္ဖါဒေသီ’’တိ အာဟ. ဣတရော ပန ‘‘ဗာလဘာဝေနေဝ ဝတာယံ အတ္တနော ပဏ္ဍိတဘာဝံ မညတီ’’တိ တံ ပဝတ္တိံ သတ္ထု အာရောစေတုံ ဉာတီဟိ သဒ္ဓိံ ဇေတဝနံ ဂန္တွာ အာရောစေသိ. သတ္ထာ တဿ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဣမံ ဂါထမာဟ –

၆၃. ‘‘ယော ဗာလော မညတိ ဗာလျံ၊ ပဏ္ဍိတော ဝါပိ တေန သော၊

ဗာလော စ ပဏ္ဍိတမာနီ၊ သ ဝေ ‘ဗာလော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ.

တတ္ထ ယော ဗာလောတိ ယော အန္ဓဗာလော အပဏ္ဍိတော သမာနော ‘‘ဗာလော အဟ’’န္တိ အတ္တနော ဗာလျံ ဗာလဘာဝံ မညတိ ဇာနာတိ. တေန သောတိ တေန ကာရဏေန သော ပုဂ္ဂလော ပဏ္ဍိတော ဝါပိ ဟောတိ ပဏ္ဍိတသဒိသော ဝါ. သော ဟိ ‘‘ဗာလော အဟ’’န္တိ ဇာနမာနော အညံ ပဏ္ဍိတံ ဥပသင်္ကမန္တော ပယိရုပါသန္တော တေန ပဏ္ဍိတဘာဝတ္ထာယ ဩဝဒိယမာနော အနုသာသိယမာနော တံ ဩဝါဒံ ဂဏှိတွာ ပဏ္ဍိတော ဝါ ဟောတိ ပဏ္ဍိတတရော ဝါ. သ ဝေ ဗာလောတိ ယော စ ဗာလော သမာနော ‘‘ကော အညော မယာ သဒိသော ဗဟုဿုတော ဝါ ဓမ္မကထိကော ဝါ ဝိနယဓရော ဝါ ဓုတင်္ဂဓရော ဝါ အတ္ထီ’’တိ ဧဝံ ပဏ္ဍိတမာနီ ဟောတိ. သော အညံ ပဏ္ဍိတံ အနုပသင်္ကမန္တော အပယိရုပါသန္တော နေဝ ပရိယတ္တိံ ဥဂ္ဂဏှာတိ၊ န ပဋိပတ္တိံ ပူရေတိ၊ ဧကန္တဗာလဘာဝမေဝ ပါပုဏာတိ. သော ဂဏ္ဌိဘေဒကစောရော ဝိယ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သ ဝေ ‘ဗာလော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ.

ဒေသနာပရိယောသာနေ ဣတရဿ ဉာတကေဟိ သဒ္ဓိံ မဟာဇနော သောတာပတ္တိဖလာဒီနိ ပါပုဏီတိ.

ဂဏ္ဌိဘေဒကစောရဝတ္ထု စတုတ္ထံ.

၅. ဥဒါယိတ္ထေရဝတ္ထု

ယာဝဇီဝမ္ပိ စေ ဗာလောတိ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ သတ္ထာ ဇေတဝနေ ဝိဟရန္တော ဥဒါယိတ္ထေရံ အာရဗ္ဘ ကထေသိ.

သော ကိရ မဟာထေရေသု ပဋိက္ကန္တေသု ဓမ္မသဘံ ဂန္တွာ ဓမ္မာသနေ နိသီဒိ. အထ နံ ဧကဒိဝသံ အာဂန္တုကာ ဘိက္ခူ ဒိသွာ ‘‘အယံ ဗဟုဿုတော မဟာထေရော ဘဝိဿတီ’’တိ မညမာနာ ခန္ဓာဒိပဋိသံယုတ္တံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတွာ ကိဉ္စိ အဇာနမာနံ ‘‘ကော ဧသော၊ ဗုဒ္ဓေဟိ သဒ္ဓိံ ဧကဝိဟာရေ ဝသမာနော ခန္ဓဓာတုအာယတနမတ္တမ္ပိ န ဇာနာတီ’’တိ ဂရဟိတွာ တံ ပဝတ္တိံ တထာဂတဿ အာရောစေသုံ. သတ္ထာ တေသံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဣမံ ဂါထမာဟ –

၆၄. ‘‘ယာဝဇီဝမ္ပိ စေ ဗာလော၊ ပဏ္ဍိတံ ပယိရုပါသတိ၊

န သော ဓမ္မံ ဝိဇာနာတိ၊ ဒဗ္ဗီ သူပရသံ ယထာ’’တိ.

တဿတ္ထော – ဗာလော နာမေသ ယာဝဇီဝမ္ပိ ပဏ္ဍိတံ ဥပသင်္ကမန္တော ပယိရုပါသန္တော ‘‘ဣဒံ ဗုဒ္ဓဝစနံ၊ ဧတ္တကံ ဗုဒ္ဓဝစန’’န္တိ ဧဝံ ပရိယတ္တိဓမ္မံ ဝါ ‘‘အယံ စာရော၊ အယံ ဝိဟာရော၊ အယံ အာစာရော၊ အယံ ဂေါစရော၊ ဣဒံ သာဝဇ္ဇံ၊ ဣဒံ အနဝဇ္ဇံ၊ ဣဒံ သေဝိတဗ္ဗံ၊ ဣဒံ န သေဝိတဗ္ဗံ၊ ဣဒံ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗံ၊ ဣဒံ သစ္ဆိကာတဗ္ဗ’’န္တိ ဧဝံ ပဋိပတ္တိပဋိဝေဓဓမ္မံ ဝါ န ဇာနာတိ. ယထာ ကိံ? ဒဗ္ဗီ သူပရသံ ယထာတိ. ယထာ ဟိ ဒဗ္ဗီ ယာဝ ပရိက္ခယာ နာနပ္ပကာရာယ သူပဝိကတိယာ သမ္ပရိဝတ္တမာနာပိ ‘‘ဣဒံ လောဏိကံ၊ ဣဒံ အလောဏိကံ၊ ဣဒံ တိတ္တကံ၊ ဣဒံ ခါရိကံ၊ ဣဒံ ကဋုကံ၊ ဣဒံ အမ္ဗိလံ၊ ဣဒံ အနမ္ဗိလံ၊ ဣဒံ ကသာဝ’’န္တိ သူပရသံ န ဇာနာတိ၊ ဧဝမေဝ ဗာလော ယာဝဇီဝမ္ပိ ပဏ္ဍိတံ ပယိရုပါသမာနော ဝုတ္တပ္ပကာရံ ဓမ္မံ န ဇာနာတီတိ.

ဒေသနာဝသာနေ အာဂန္တုကာ ဘိက္ခူ အာသဝေဟိ စိတ္တာနိ ဝိမုစ္စိံသူတိ.

ဥဒါယိတ္ထေရဝတ္ထု ပဉ္စမံ.

၆. တိံသမတ္တပါဝေယျကဘိက္ခုဝတ္ထု

မုဟုတ္တမပိ စေ ဝိညူတိ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ သတ္ထာ ဇေတဝနေ ဝိဟရန္တော တိံသမတ္တေ ပါဝေယျကေ ဘိက္ခူ အာရဗ္ဘ ကထေသိ.

တေသဉှိ ဘဂဝါ ဣတ္ထိံ ပရိယေသန္တာနံ ကပ္ပါသိကဝနသဏ္ဍေ ပဌမံ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. တဒါ တေ သဗ္ဗေဝ ဧဟိဘိက္ခုဘာဝံ ပတွာ ဣဒ္ဓိမယပတ္တစီဝရဓရာ ဟုတွာ တေရသ ဓုတင်္ဂါနိ သမာဒါယ ဝတ္တမာနာ ပုနပိ ဒီဃဿ အဒ္ဓုနော အစ္စယေန သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ အနမတဂ္ဂဓမ္မဒေသနံ သုတွာ တသ္မိံယေဝ အာသနေ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု. ဘိက္ခူ ‘‘အဟော ဝတိမေဟိ ဘိက္ခူဟိ ခိပ္ပမေဝ ဓမ္မော ဝိညာတော’’တိ ဓမ္မသဘာယံ ကထံ သမုဋ္ဌာပေသုံ. သတ္ထာ တံ သုတွာ ‘‘န၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဣဒါနေဝ၊ ပုဗ္ဗေပိ ဣမေ တိံသမတ္တာ သဟာယကာ ဓုတ္တာ ဟုတွာ တုဏ္ဍိလဇာတကေ (ဇာ. ၁.၆.၈၈ အာဒယော) မဟာတုဏ္ဍိလဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာပိ ခိပ္ပမေဝ ဓမ္မံ ဝိညာယ ပဉ္စ သီလာနိ သမာဒိယိံသု၊ တေ တေနေဝ ဥပနိဿယေန ဧတရဟိ နိသိန္နာသနေယေဝ အရဟတ္တံ ပတ္တာ’’တိ ဝတွာ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဣမံ ဂါထမာဟ –

၆၅. ‘‘မုဟုတ္တမပိ စေ ဝိညူ၊ ပဏ္ဍိတံ ပယိရုပါသတိ၊

ခိပ္ပံ ဓမ္မံ ဝိဇာနာတိ၊ ဇိဝှါ သူပရသံ ယထာ’’တိ.

တဿတ္ထော – ဝိညူ ပဏ္ဍိတပုရိသော မုဟုတ္တမပိ စေ အညံ ပဏ္ဍိတံ ပယိရုပါသတိ၊ သော တဿ သန္တိကေ ဥဂ္ဂဏှန္တော ပရိပုစ္ဆန္တော ခိပ္ပမေဝ ပရိယတ္တိဓမ္မံ ဝိဇာနာတိ. တတော ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထာပေတွာ ပဋိပတ္တိယံ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော ယထာ နာမ အနုပဟတဇိဝှါပသာဒေါ ပုရိသော ရသဝိဇာနနတ္ထံ ဇိဝှဂ္ဂေ ဌပေတွာ ဧဝ လောဏိကာဒိဘေဒံ ရသံ ဝိဇာနာတိ၊ ဧဝံ ပဏ္ဍိတော ခိပ္ပမေဝ လောကုတ္တရဓမ္မမ္ပိ ဝိဇာနာတီတိ.

ဒေသနာဝသာနေ ဗဟူ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသူတိ.

တိံသမတ္တပါဝေယျကဘိက္ခုဝတ္ထု ဆဋ္ဌံ.

၇. သုပ္ပဗုဒ္ဓကုဋ္ဌိဝတ္ထု

စရန္တိ ဗာလာ ဒုမ္မေဓာတိ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ သတ္ထာ ဝေဠုဝနေ ဝိဟရန္တော သုပ္ပဗုဒ္ဓကုဋ္ဌိံ အာရဗ္ဘ ကထေသိ. သုပ္ပဗုဒ္ဓကုဋ္ဌိဝတ္ထု ဥဒါနေ (ဥဒါ. ၄၃) အာဂတမေဝ.

တဒါ ဟိ သုပ္ပဗုဒ္ဓကုဋ္ဌိ ပရိသပရိယန္တေ နိသိန္နော ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ သောတာပတ္တိဖလံ ပတွာ အတ္တနာ ပဋိလဒ္ဓဂုဏံ သတ္ထု အာရောစေတုကာမော ပရိသမဇ္ဈေ ဩဂါဟိတုံ အဝိသဟန္တော မဟာဇနဿ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ အနုဂန္တွာ နိဝတ္တနကာလေ ဝိဟာရံ အဂမာသိ. တသ္မိံ ခဏေ သက္ကော ဒေဝရာဇာ ‘‘အယံ သုပ္ပဗုဒ္ဓကုဋ္ဌိ အတ္တနော သတ္ထု သာသနေ ပဋိလဒ္ဓဂုဏံ ပါကဋံ ကာတုကာမော’’တိ ဉတွာ ‘‘ဝီမံသိဿာမိ န’’န္တိ ဂန္တွာ အာကာသေ ဌိတောဝ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သုပ္ပဗုဒ္ဓ၊ တွံ မနုဿဒလိဒ္ဒေါ မနုဿဝရာကော၊ အဟံ တေ အပရိယန္တံ ဓနံ ဒဿာမိ၊ ‘ဗုဒ္ဓေါ န ဗုဒ္ဓေါ၊ ဓမ္မော န ဓမ္မော၊ သံဃော န သံဃော၊ အလံ မေ ဗုဒ္ဓေန၊ အလံ မေ ဓမ္မေန၊ အလံ မေ သံဃေနာ’တိ ဝဒေဟီ’’တိ. အထ နံ သော အာဟ – ‘‘ကောသိ တွ’’န္တိ? ‘‘အဟံ သက္ကော’’တိ. အန္ဓဗာလ၊ အဟိရိက တွံ မယာ သဒ္ဓိံ ကထေတုံ န ယုတ္တရူပေါ၊ တွံ မံ ‘‘ဒုဂ္ဂတော ဒလိဒ္ဒေါ ကပဏော’’တိ ဝဒေသိ၊ နေဝါဟံ ဒုဂ္ဂတော၊ န ဒလိဒ္ဒေါ၊ သုခပ္ပတ္တော အဟမသ္မိ မဟဒ္ဓနော –

‘‘သဒ္ဓါဓနံ သီလဓနံ၊ ဟိရီ ဩတ္တပ္ပိယံ ဓနံ၊

သုတဓနဉ္စ စာဂေါ စ၊ ပညာ ဝေ သတ္တမံ ဓနံ.

‘‘ယဿ ဧတေ ဓနာ အတ္ထိ၊ ဣတ္ထိယာ ပုရိသဿ ဝါ၊

‘အဒလိဒ္ဒေါ’တိ တံ အာဟု၊ အမောဃံ တဿ ဇီဝိတ’’န္တိ. (အ. နိ. ၇.၅-၆) –

ဣမာနိ မေ သတ္တဝိဓအရိယဓနာနိ သန္တိ၊ ယေသဉှိ ဣမာနိ သတ္တ ဓနာနိ သန္တိ၊ န တေ ဗုဒ္ဓေဟိ ဝါ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေဟိ ဝါ ‘‘ဒလိဒ္ဒါ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ. သက္ကော တဿ ကထံ သုတွာ တံ အန္တရာမဂ္ဂေ ဩဟာယ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ သဗ္ဗံ တံ ဝစနပဋိဝစနံ အာရောစေသိ. အထ နံ ဘဂဝါ အာဟ – ‘‘န ခေါ၊ သက္က၊ သက္ကာ တာဒိသာနံ သတေနပိ သဟဿေနပိ သုပ္ပဗုဒ္ဓကုဋ္ဌိံ ‘ဗုဒ္ဓေါ န ဗုဒ္ဓေါ’တိ ဝါ၊ ‘ဓမ္မော န ဓမ္မော’တိ ဝါ၊ ‘သံဃော န သံဃော’တိ ဝါ ကထာပေတု’’န္တိ. သုပ္ပဗုဒ္ဓေါပိ ခေါ ကုဋ္ဌိ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ သတ္ထာရာ ကတပဋိသန္ထာရော သမ္မောဒမာနော အတ္တနာ ပဋိလဒ္ဓဂုဏံ အာရောစေတွာ ဝုဋ္ဌာယာသနာ ပက္ကာမိ. အထ နံ အစိရပက္ကန္တံ ဂါဝီ တရုဏဝစ္ဆာ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေသိ.

သာ ကိရ ဧကာ ယက္ခိနီ ပုက္ကုသာတိကုလပုတ္တံ၊ ဗာဟိယံ ဒါရုစီရိယံ၊ တမ္ဗဒါဌိကစောရဃာတကံ၊ သုပ္ပဗုဒ္ဓကုဋ္ဌိန္တိ ဣမေသံ စတုန္နံ ဇနာနံ အနေကသတေ အတ္တဘာဝေ ဂါဝီ ဟုတွာ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေသိ. တေ ကိရ အတီတေ စတ္တာရော သေဋ္ဌိပုတ္တာ ဟုတွာ ဧကံ နဂရသောဘိနိံ ဂဏိကံ ဥယျာနံ နေတွာ ဒိဝသံ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိတွာ သာယနှသမယေ ဧဝံ သမ္မန္တယိံသု – ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ အညော နတ္ထိ၊ ဣမိဿာ အမှေဟိ ဒိန္နံ ကဟာပဏသဟဿဉ္စ သဗ္ဗဉ္စ ပသာဓနဘဏ္ဍံ ဂဟေတွာ ဣမံ မာရေတွာ ဂစ္ဆာမာ’’တိ. သာ တေသံ ကထံ သုတွာ ‘‘ဣမေ နိလ္လဇ္ဇာ၊ မယာ သဒ္ဓိံ အဘိရမိတွာ ဣဒါနိ မံ မာရေတုကာမာ၊ ဇာနိဿာမိ နေသံ ကတ္တဗ္ဗယုတ္တက’’န္တိ တေဟိ မာရိယမာနာ ‘‘အဟံ ယက္ခိနီ ဟုတွာ ယထာ မံ ဧတေ မာရေန္တိ၊ ဧဝမေဝ တေ မာရေတုံ သမတ္ထာ ဘဝေယျ’’န္တိ ပတ္ထနံ အကာသိ. တဿ နိဿန္ဒေန ဣမေ မာရေသိ. သမ္ဗဟုလာ ဘိက္ခူ တဿ ကာလကိရိယံ ဘဂဝတော အာရောစေတွာ ‘‘တဿ ကာ ဂတိ၊ ကေန စ ကာရဏေန ကုဋ္ဌိဘာဝံ ပတ္တော’’တိ ပုစ္ဆိံသု. သတ္ထာ သောတာပတ္တိဖလံ ပတွာ တဿ တာဝတိံသဘဝနေ ဥပ္ပန္နဘာဝဉ္စ တဂရသိခိပစ္စေကဗုဒ္ဓံ ဒိသွာ နိဋ္ဌုဘိတွာ အပသဗျံ ကတွာ ဒီဃရတ္တံ နိရယေ ပစ္စိတွာ ဝိပါကာဝသေသေန ဣဒါနိ ကုဋ္ဌိဘာဝပ္ပတ္တိဉ္စ ဗျာကရိတွာ၊ ‘‘ဘိက္ခဝေ၊ ဣမေ သတ္တာ အတ္တနာဝ အတ္တနော ကဋုကဝိပါကကမ္မံ ကရောန္တာ ဝိစရန္တီ’’တိ ဝတွာ အနုသန္ဓိံ ဃဋေတွာ ဥတ္တရိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဣမံ ဂါထမာဟ –

၆၆. ‘‘စရန္တိ ဗာလာ ဒုမ္မေဓာ၊ အမိတ္တေနေဝ အတ္တနာ၊

ကရောန္တာ ပါပကံ ကမ္မံ၊ ယံ ဟောတိ ကဋုကပ္ဖလ’’န္တိ.

တတ္ထ စရန္တီတိ စတူဟိ ဣရိယာပထေဟိ အကုသလမေဝ ကရောန္တာ ဝိစရန္တိ. ဗာလာတိ ဣဓလောကတ္ထဉ္စ ပရလောကတ္ထဉ္စ အဇာနန္တာ ဣဓ ဗာလာ နာမ. ဒုမ္မေဓာတိ ဒုပ္ပညာ. အမိတ္တေနေဝ အတ္တနာတိ အတ္တနာ အမိတ္တဘူတေန ဝိယ ဝေရိနာ ဟုတွာ. ကဋုကပ္ဖလန္တိ တိခိဏဖလံ ဒုက္ခဖလန္တိ.

ဒေသနာဝသာနေ ဗဟူ သောတာပတ္တိဖလာဒီနိ ပါပုဏိံသူတိ.

သုပ္ပဗုဒ္ဓကုဋ္ဌိဝတ္ထု သတ္တမံ.

၈. ကဿကဝတ္ထု

န တံ ကမ္မံ ကတံ သာဓူတိ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ သတ္ထာ ဇေတဝနေ ဝိဟရန္တော ဧကံ ကဿကံ အာရဗ္ဘ ကထေသိ.

သော ကိရ သာဝတ္ထိတော အဝိဒူရေ ဧကံ ခေတ္တံ ကသတိ. စောရာ ဥဒကနိဒ္ဓမနေန နဂရံ ပဝိသိတွာ ဧကသ္မိံ အဍ္ဎကုလေ ဥမင်္ဂံ ဘိန္ဒိတွာ ဗဟုံ ဟိရညသုဝဏ္ဏံ ဂဟေတွာ ဥဒကနိဒ္ဓမနေနေဝ နိက္ခမိံသု. ဧကော စောရော တေ ဝဉ္စေတွာ ဧကံ သဟဿတ္ထဝိကံ ဩဝဋ္ဋိကာယ ကတွာ တံ ခေတ္တံ ဂန္တွာ တေဟိ သဒ္ဓိံ ဘဏ္ဍံ ဘာဇေတွာ အာဒါယ ဂစ္ဆန္တော ဩဝဋ္ဋိကတော ပတမာနံ သဟဿတ္ထဝိကံ န သလ္လက္ခေသိ. တံ ဒိဝသံ သတ္ထာ ပစ္စူသသမယေ လောကံ ဝေါလောကေန္တော တံ ကဿကံ အတ္တနော ဉာဏဇာလဿ အန္တောပဝိဋ္ဌံ ဒိသွာ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဥပဓာရယမာနော ဣဒံ အဒ္ဒသ – ‘‘အယံ ကဿကော ပါတောဝ ကသိတုံ ဂမိဿတိ၊ ဘဏ္ဍသာမိကာ စောရာနံ အနုပဒံ ဂန္တွာ ဩဝဋ္ဋိကတော ပတမာနံ သဟဿတ္ထဝိကံ ဒိသွာ ဧတံ ဂဏှိဿန္တိ၊ မံ ဌပေတွာ တဿ အညော သက္ခီ နာမ န ဘဝိဿတိ၊ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ဥပနိဿယောပိဿ အတ္ထိ၊ တတ္ထ မယာ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. သောပိ ကဿကော ပါတောဝ ကသိတုံ ဂတော. သတ္ထာ အာနန္ဒတ္ထေရေန ပစ္ဆာသမဏေန တတ္ထ အဂမာသိ. ကဿကော သတ္ထာရံ ဒိသွာ ဂန္တွာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ ပုန ကသိတုံ အာရဘိ. သတ္ထာ တေန သဒ္ဓိံ ကိဉ္စိ အဝတွာဝ သဟဿတ္ထဝိကာယ ပတိတဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ တံ ဒိသွာ အာနန္ဒတ္ထေရံ အာဟ – ‘‘ပဿ၊ အာနန္ဒ၊ အာသီဝိသော’’တိ. ‘‘ပဿာမိ၊ ဘန္တေ၊ ဃောရဝိသော’’တိ.

ကဿကော တံ ကထံ သုတွာ ‘‘မမ ဝေလာယ ဝါ အဝေလာယ ဝါ ဝိစရဏဋ္ဌာနမေတံ၊ အာသီဝိသော ကိရေတ္ထ အတ္ထီ’’တိ စိန္တေတွာ သတ္ထရိ ဧတ္တကံ ဝတွာ ပက္ကန္တေ ‘‘မာရေဿာမိ န’’န္တိ ပတောဒလဋ္ဌိံ အာဒါယ ဂတော သဟဿဘဏ္ဍိကံ ဒိသွာ ‘‘ဣမံ သန္ဓာယ သတ္ထာရာ ကထိတံ ဘဝိဿတီ’’တိ တံ အာဒါယ နိဝတ္တော၊ အဗျတ္တတာယ ဧကမန္တေ ဌပေတွာ ပံသုနာ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ပုန ကသိတုံ အာရဘိ. မနုဿာ စ ဝိဘာတာယ ရတ္တိယာ ဂေဟေ စောရေဟိ ကတကမ္မံ ဒိသွာ ပဒါနုပဒံ ဂစ္ဆန္တာ တံ ခေတ္တံ ဂန္တွာ တတ္ထ စောရေဟိ ဘဏ္ဍဿ ဘာဇိတဋ္ဌာနံ ဒိသွာ ကဿကဿ ပဒဝလဉ္ဇံ အဒ္ဒသံသု. တေ တဿ ပဒါနုသာရေန ဂန္တွာ ထဝိကာယ ဌပိတဋ္ဌာနံ ဒိသွာ ပံသုံ ဝိယူဟိတွာ ထဝိကံ အာဒါယ ‘‘တွံ ဂေဟံ ဝိလုမ္ပိတွာ ခေတ္တံ ကသမာနော ဝိယ ဝိစရသီ’’တိ တဇ္ဇေတွာ ပေါထေတွာ နေတွာ ရညော ဒဿယိံသု. ရာဇာ တံ ပဝတ္တိံ သုတွာ တဿ ဝဓံ အာဏာပေသိ. ရာဇပုရိသာ တံ ပစ္ဆာဗာဟံ ဗန္ဓိတွာ ကသာဟိ တာဠေန္တာ အာဃာတနံ နယိံသု. သော ကသာဟိ တာဠိယမာနော အညံ ကိဉ္စိ အဝတွာ ‘‘ပဿာနန္ဒ၊ အာသီဝိသောတိ၊ ပဿာမိ ဘဂဝါ ဃောရဝိသော’’တိ ဝဒန္တော ဂစ္ဆတိ. အထ နံ ရာဇပုရိသာ ‘‘တွံ သတ္ထု စေဝ အာနန္ဒတ္ထေရဿ စ ကထံ ကထေသိ၊ ကိံ နာမေတ’’န္တိ ပုစ္ဆိတွာ – ‘‘ရာဇာနံ ဒဋ္ဌုံ လဘမာနော ကထေဿာမီ’’တိ ဝုတ္တေ ရညော သန္တိကံ နေတွာ ရညော တံ ပဝတ္တိံ ကထယိံသု. အထ နံ ရာဇာ ‘‘ကသ္မာ ဧဝံ ကထေသီ’’တိ ပုစ္ဆိ. သော ‘‘နာဟံ၊ ဒေဝ၊ စောရော’’တိ ဝတွာ ကသနတ္ထာယ နိက္ခန္တကာလတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗံ တံ ပဝတ္တိံ ရညော အာစိက္ခိ. ရာဇာ တဿ ကထံ သုတွာ ‘‘အယံ ဘဏေ လောကေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလံ သတ္ထာရံ သက္ခိံ အပဒိသတိ၊ န ယုတ္တံ ဧတဿ ဒေါသံ အာရောပေတုံ၊ အဟမေတ္ထ ကတ္တဗ္ဗံ ဇာနိဿာမီ’’တိ တံ အာဒါယ သာယနှသမယေ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ သတ္ထာရံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ဘဂဝါ ကစ္စိ တုမှေ အာနန္ဒတ္ထေရေန သဒ္ဓိံ ဧတဿ ကဿကဿ ကသနဋ္ဌာနံ ဂတာ’’တိ? ‘‘အာမ၊ မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘ကိံ ဝေါ တတ္ထ ဒိဋ္ဌ’’န္တိ? ‘‘သဟဿတ္ထဝိကာ၊ မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘ဒိသွာ ကိံ အဝေါစုတ္ထာ’’တိ? ‘‘ဣဒံ နာမ၊ မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘ဘန္တေ၊ သစာယံ ပုရိသော တုမှာဒိသံ အပဒိသံ နာကရိဿ၊ န ဇီဝိတံ အလဘိဿ၊ တုမှေဟိ ပန ကထိတကထံ ကထေတွာ တေန ဇီဝိတံ လဒ္ဓ’’န္တိ. တံ သုတွာ သတ္ထာ ‘‘အာမ၊ မဟာရာဇ၊ အဟမ္ပိ ဧတ္တကမေဝ ဝတွာ ဂတော၊ ပဏ္ဍိတေန နာမ ယံ ကမ္မံ ကတွာ ပစ္ဆာနုတပ္ပံ ဟောတိ၊ တံ န ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ ဝတွာ အနုသန္ဓိံ ဃဋေတွာ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဣမံ ဂါထမာဟ –

၆၇. ‘‘န တံ ကမ္မံ ကတံ သာဓု၊ ယံ ကတွာ အနုတပ္ပတိ၊

ယဿ အဿုမုခေါ ရောဒံ၊ ဝိပါကံ ပဋိသေဝတီ’’တိ.

တတ္ထ န တံ ကမ္မန္တိ ယံ နိရယာဒီသု နိဗ္ဗတ္တနသမတ္ထံ ဒုက္ခုဒြယံ ကမ္မံ ကတွာ အနုဿရန္တော အနုဿရိတာနုဿရိတက္ခဏေ အနုတပ္ပတိ အနုသောစတိ၊ တံ ကတံ န သာဓု န သုန္ဒရံ နိရတ္ထကံ. ယဿ အဿုမုခေါတိ ယဿ အဿူဟိ တိန္တမုခေါ ရောဒန္တော ဝိပါကံ အနုဘောတီတိ.

ဒေသနာဝသာနေ ကဿကော ဥပါသကော သောတာပတ္တိဖလံ ပတ္တော၊ သမ္ပတ္တဘိက္ခူပိ သောတာပတ္တိဖလာဒီနိ ပါပုဏိံသူတိ.

ကဿကဝတ္ထု အဋ္ဌမံ.

၉. သုမနမာလာကာရဝတ္ထု

တဉ္စ ကမ္မံ ကတံ သာဓူတိ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ သတ္ထာ ဝေဠုဝနေ ဝိဟရန္တော သုမနံ နာမ မာလာကာရံ အာရဗ္ဘ ကထေသိ.

သော ကိရ ဒေဝသိကံ ဗိမ္ဗိသာရရာဇာနံ ပါတောဝ အဋ္ဌဟိ သုမနပုပ္ဖနာဠီဟိ ဥပဋ္ဌဟန္တော အဋ္ဌ ကဟာပဏေ လဘတိ. အထေကဒိဝသံ တသ္မိံ ပုပ္ဖါနိ ဂဟေတွာ နဂရံ ပဝိဋ္ဌမတ္တေ ဘဂဝါ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ဆဗ္ဗဏ္ဏရံသိယော ဝိဿဇ္ဇေတွာ မဟတာ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန မဟတိယာ ဗုဒ္ဓလီဠာယ နဂရံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. ဘဂဝါ ဟိ ဧကဒါ ဆဗ္ဗဏ္ဏရံသိယော စီဝရေန ပဋိစ္ဆာဒေတွာ အညတရော ပိဏ္ဍပါတိကော ဝိယ စရတိ တိံသယောဇနမဂ္ဂံ အင်္ဂုလိမာလဿ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ဂစ္ဆန္တော ဝိယ၊ ဧကဒါ ဆဗ္ဗဏ္ဏရံသိယော ဝိဿဇ္ဇေတွာ ကပိလဝတ္ထုပ္ပဝေသနာဒီသု ဝိယ. တသ္မိမ္ပိ ဒိဝသေ သရီရတော ဆဗ္ဗဏ္ဏရံသိယော ဝိဿဇ္ဇေန္တော မဟန္တေန ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန မဟတိယာ ဗုဒ္ဓလီဠာယ ရာဇဂဟံ ပါဝိသိ. မာလာကာရော ဘဂဝတော ရတနဂ္ဃိယသဒိသံ အတ္တဘာဝံ ဒိသွာ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏအသီတာနုဗျဉ္ဇနသရီရသောဘဂ္ဂံ ဩလောကေတွာ ပသန္နစိတ္တော ‘‘ကိံ နု ခေါ သတ္ထု အဓိကာရံ ကရောမီ’’တိ စိန္တေတွာ အညံ အပဿန္တော ‘‘ဣမေဟိ ပုပ္ဖေဟိ ဘဂဝန္တံ ပူဇေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ပုန စိန္တေသိ – ‘‘ဣမာနိ ရညော နိဗဒ္ဓံ ဥပဋ္ဌာနပုပ္ဖါနိ၊ ရာဇာ ဣမာနိ အလဘန္တော မံ ဗန္ဓာပေယျ ဝါ ဃာတာပေယျ ဝါ ရဋ္ဌတော ဝါ ပဗ္ဗာဇေယျ၊ ကိံ နု ခေါ ကရောမီ’’တိ? အထဿ ဧတဒဟောသိ ‘‘ရာဇာ မံ ဃာတေတု ဝါ ဗန္ဓာပေတု ဝါ ရဋ္ဌတော ပဗ္ဗာဇေတု ဝါ၊ သော ဟိ မယှံ ဒဒမာနောပိ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ဇီဝိတမတ္တံ ဓနံ ဒဒေယျ၊ သတ္ထုပူဇာ ပန မေ အနေကာသု ကပ္ပကောဋီသု အလံ ဟိတာယ စေဝ သုခါယ စာ’’တိ အတ္တနော ဇီဝိတံ တထာဂတဿ ပရိစ္စဇိ.

သော ‘‘ယာဝ မေ ပသန္နံ စိတ္တံ န ပတိကုဋတိ၊ တံ တာဝဒေဝ ပူဇံ ကရိဿာမီ’’တိ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော ဥဒဂ္ဂုဒဂ္ဂေါ သတ္ထာရံ ပူဇေသိ. ကထံ? ပဌမံ တာဝ ဒွေဝ ပုပ္ဖမုဋ္ဌိယော တထာဂတဿ ဥပရိ ခိပိ၊ တာ ဥပရိမတ္ထကေ ဝိတာနံ ဟုတွာ အဋ္ဌံသု. အပရာ ဒွေ မုဋ္ဌိယော ခိပိ၊ တာ ဒက္ခိဏဟတ္ထပဿေန မာလာပဋစ္ဆန္နေန ဩတရိတွာ အဋ္ဌံသု. အပရာ ဒွေ မုဋ္ဌိယော ခိပိ၊ တာ ပိဋ္ဌိပဿေန ဩတရိတွာ တထေဝ အဋ္ဌံသု. အပရာ ဒွေ မုဋ္ဌိယော ခိပိ၊ တာ ဝါမဟတ္ထပဿေန ဩတရိတွာ တထေဝ အဋ္ဌံသု. ဧဝံ အဋ္ဌ နာဠိယော အဋ္ဌ မုဋ္ဌိယော ဟုတွာ စတူသု ဌာနေသု တထာဂတံ ပရိက္ခိပိံသု. ပုရတော ဂမနဒွါရမတ္တမေဝ အဟောသိ. ပုပ္ဖါနံ ဝဏ္ဋာနိ အန္တော အဟေသုံ၊ ပတ္တာနိ ဗဟိမုခါနိ. ဘဂဝါ ရဇတပတ္တပရိက္ခိတ္တော ဝိယ ဟုတွာ ပါယာသိ. ပုပ္ဖါနိ အစိတ္တကာနိပိ သစိတ္တကံ နိဿာယ သစိတ္တကာနိ ဝိယ အဘိဇ္ဇိတွာ အပတိတွာ သတ္ထာရာ သဒ္ဓိံယေဝ ဂစ္ဆန္တိ၊ ဌိတဌိတဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌန္တိ. သတ္ထု သရီရတော သတသဟဿဝိဇ္ဇုလတာ ဝိယ ရံသိယော နိက္ခမိံသု. ပုရတော စ ပစ္ဆတော စ ဒက္ခိဏတော စ ဝါမတော စ သီသမတ္ထကတော စ နိရန္တရံ နိက္ခန္တရံသီသု ဧကာပိ သမ္မုခသမ္မုခဋ္ဌာနေနေဝ အပလာယိတွာ သဗ္ဗာပိ သတ္ထာရံ တိက္ခတ္တုံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ တရုဏတာလက္ခန္ဓပ္ပမာဏာ ဟုတွာ ပုရတော ဧဝ ဓာဝန္တိ. သကလနဂရံ သင်္ခုဘိ. အန္တောနဂရေ နဝ ကောဋိယော၊ ဗဟိနဂရေ နဝ ကောဋိယောတိ အဋ္ဌာရသသု ကောဋီသု ဧကောပိ ပုရိသော ဝါ ဣတ္ထီ ဝါ ဘိက္ခံ ဂဟေတွာ အနိက္ခန္တော နာမ နတ္ထိ. မဟာဇနော သီဟနာဒံ နဒန္တော စေလုက္ခေပသဟဿာနိ ကရောန္တော သတ္ထု ပုရတောဝ ဂစ္ဆတိ. သတ္ထာပိ မာလာကာရဿ ဂုဏံ ပါကဋံ ကာတုံ တိဂါဝုတပ္ပမာဏေ နဂရေ ဘေရိစရဏမဂ္ဂေနေဝ အစရိ. မာလာကာရဿ သကလသရီရံ ပဉ္စဝဏ္ဏာယ ပီတိယာ ပရိပူရိ.

သော ထောကညေဝ တထာဂတေန သဒ္ဓိံ စရိတွာ မနောသိလာရသေ နိမုဂ္ဂေါ ဝိယ ဗုဒ္ဓရသ္မီနံ အန္တော ပဝိဋ္ဌော သတ္ထာရံ ထောမေတွာ ဝန္ဒိတွာ တုစ္ဆပစ္ဆိမေဝ ဂဟေတွာ ဂေဟံ အဂမာသိ. အထ နံ ဘရိယာ ပုစ္ဆိ ‘‘ကဟံ ပုပ္ဖါနီ’’တိ? ‘‘သတ္ထာ မေ ပူဇိတော’’တိ. ‘‘ရညော ဒါနိ ကိံ ကရိဿသီ’’တိ? ‘‘ရာဇာ မံ ဃာတေတု ဝါ ရဋ္ဌတော ဝါ နီဟရတု၊ အဟံ ဇီဝိတံ ပရိစ္စဇိတွာ သတ္ထာရံ ပူဇေသိံ၊ သဗ္ဗပုပ္ဖါနိ အဋ္ဌ မုဋ္ဌိယောဝ အဟေသုံ၊ ဧဝရူပါ နာမ ပူဇာ ဇာတာ. မဟာဇနော ဥက္ကုဋ္ဌိသဟဿာနိ ကရောန္တော သတ္ထာရာ သဒ္ဓိံ စရတိ၊ ယော ဧသ မဟာဇနဿ ဥက္ကုဋ္ဌိသဒ္ဒေါ၊ တသ္မိံ ဌာနေ ဧသော’’တိ. အထဿ ဘရိယာ အန္ဓဗာလတာယ ဧဝရူပေ ပါဋိဟာရိယေ ပသာဒံ နာမ အဇနေတွာ တံ အက္ကောသိတွာ ပရိဘာသိတွာ ‘‘ရာဇာနော နာမ စဏ္ဍာ၊ သကိံ ကုဒ္ဓါ ဟတ္ထပါဒါဒိစ္ဆေဒနေန ဗဟုမ္ပိ အနတ္ထံ ကရောန္တိ၊ တယာ ကတကမ္မေန မယှမ္ပိ အနတ္ထော သိယာ’’တိ ပုတ္တေ အာဒါယ ရာဇကုလံ ဂန္တွာ ရညာ ပက္ကောသိတွာ ‘‘ကိံ ဧတ’’န္တိ ပုစ္ဆိတာ အာဟ – ‘‘မမ သာမိကော တုမှာကံ ဥပဋ္ဌာနပုပ္ဖေဟိ သတ္ထာရံ ပူဇေတွာ တုစ္ဆဟတ္ထော ဃရံ အာဂန္တွာ ‘ကဟံ ပုပ္ဖါနီ’တိ မယာ ပုဋ္ဌော ဣဒံ နာမ ဝဒေသိ၊ အဟံ တံ ပရိဘာသိတွာ ‘ရာဇာနော နာမ စဏ္ဍာ၊ သကိံ ကုဒ္ဓါ ဟတ္ထပါဒါဒိစ္ဆေဒနေန ဗဟုမ္ပိ အနတ္ထံ ကရောန္တိ၊ တယာ ကတကမ္မေန မယှမ္ပိ အနတ္ထော သိယာ’တိ တံ ဆဍ္ဍေတွာ ဣဓာဂတာ၊ တေန ကတံ ကမ္မံ သုကတံ ဝါ ဟောတု၊ ဒုက္ကဋံ ဝါ၊ တဿေဝေတံ၊ မယာ တဿ ဆဍ္ဍိတဘာဝံ ဇာနာဟိ၊ ဒေဝါ’’တိ. ရာဇာ ပဌမဒဿနေနေဝ သောတာပတ္တိဖလံ ပတ္တော သဒ္ဓေါ ပသန္နော အရိယသာဝကော စိန္တေသိ – ‘‘အဟော အယံ ဣတ္ထီ အန္ဓဗာလာ၊ ဧဝရူပေ ဂုဏေ ပသာဒံ န ဥပ္ပါဒေသီ’’တိ. သော ကုဒ္ဓေါ ဝိယ ဟုတွာ၊ ‘‘အမ္မ၊ ကိံ ဝဒေသိ၊ မယှံ ဥပဋ္ဌာနပုပ္ဖေဟိ တေန ပူဇာ ကတာ’’တိ? ‘‘အာမ၊ ဒေဝါ’’တိ. ‘‘ဘဒ္ဒကံ တေ ကတံ တံ ဆဍ္ဍေန္တိယာ၊ မမ ပုပ္ဖေဟိ ပူဇာကာရဿ အဟံ ကတ္တဗ္ဗယုတ္တကံ ဇာနိဿာမီ’’တိ တံ ဥယျောဇေတွာ ဝေဂေန သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ သတ္ထာရာ သဒ္ဓိံယေဝ ဝိစရိ.

သတ္ထာ ရညော စိတ္တပ္ပသာဒံ ဉတွာ ဘေရိစရဏဝီထိယာ နဂရံ စရိတွာ ရညော ဃရဒွါရံ အဂမာသိ. ရာဇာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ သတ္ထာရံ ဂေဟံ ပဝေသေတုကာမော အဟောသိ. သတ္ထာ ပန ရာဇင်္ဂဏေယေဝ နိသီဒနာကာရံ ဒဿေသိ. ရာဇာ တံ ဉတွာ ‘‘သီဃံ မဏ္ဍပံ ကရောထာ’’တိ တင်္ခဏညေဝ မဏ္ဍပံ ကာရာပေသိ. နိသီဒိ သတ္ထာ သဒ္ဓိံ ဘိက္ခုသံဃေန. ကသ္မာ ပန သတ္ထာ ရာဇဂေဟံ န ပါဝိသိ?

ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘သစာဟံ အန္တော ပဝိသိတွာ နိသီဒေယျံ၊ မဟာဇနော မံ ဒဋ္ဌုံ န လဘေယျ၊ မာလာကာရဿ ဂုဏော ပါကဋော န ဘဝေယျ၊ ရာဇင်္ဂဏေ ပန မံ နိသိန္နံ မဟာဇနော ဒဋ္ဌုံ လဘိဿတိ၊ မာလာကာရဿ ဂုဏော ပါကဋော ဘဝိဿတီ’’တိ. ဂုဏဝန္တာနဉှိ ဂုဏံ ဗုဒ္ဓါ ဧဝ ပါကဋံ ကာတုံ သက္ကောန္တိ၊ အဝသေသဇနော ဂုဏဝန္တာနံ ဂုဏံ ကထေန္တော မစ္ဆရာယတိ. စတ္တာရော ပုပ္ဖပဋာ စတုဒ္ဒိသံ အဋ္ဌံသု. မဟာဇနော သတ္ထာရံ ပရိဝါရေသိ. ရာဇာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခံ ဘိက္ခုသံဃံ ပဏီတေနာဟာရေန ပရိဝိသိ. သတ္ထာ ဘတ္တကိစ္စာဝသာနေ အနုမောဒနံ ကတွာ ပုရိမနယေနေဝ စတူဟိ ပုပ္ဖပဋေဟိ ပရိက္ခိတ္တော သီဟနာဒံ နဒန္တော မဟာဇနေန ပရိဝုတော ဝိဟာရံ အဂမာသိ. ရာဇာ သတ္ထာရံ အနုဂန္တွာ နိဝတ္တော မာလာကာရံ ပက္ကောသာပေတွာ ‘‘မမ အာဟရိတပုပ္ဖေဟိ ကိန္တိ ကတွာ သတ္ထာရံ ပူဇေသီ’’တိ ပုစ္ဆိ. မာလာကာရော ‘‘ရာဇာ မံ ဃာတေတု ဝါ ရဋ္ဌတော ဝါ ပဗ္ဗာဇေတူတိ ဇီဝိတံ ပရိစ္စဇိတွာ ပူဇေသိံ ဒေဝါ’’တိ အာဟ. ရာဇာ ‘‘တွံ မဟာပုရိသော နာမာ’’တိ ဝတွာ အဋ္ဌ ဟတ္ထီ စ အဿေ စ ဒါသေ စ ဒါသိယော စ မဟာပသာဓနာနိ စ အဋ္ဌ ကဟာပဏသဟဿာနိ စ ရာဇကုလတော နီဟရိတွာ သဗ္ဗာလင်္ကာရပ္ပဋိမဏ္ဍိတာ အဋ္ဌ နာရိယော စ အဋ္ဌ ဂါမဝရေ စာတိ ဣဒံ သဗ္ဗဋ္ဌကံ နာမ ဒါနံ အဒါသိ.

အာနန္ဒတ္ထေရော စိန္တေသိ – ‘‘အဇ္ဇ ပါတောဝ ပဋ္ဌာယ သီဟနာဒသဟဿာနိ စေဝ စေလုက္ခေပသဟဿာနိ စ ပဝတ္တန္တိ၊ ကော နု ခေါ မာလာကာရဿ ဝိပါကော’’တိ? သော သတ္ထာရံ ပုစ္ဆိ. အထ နံ သတ္ထာ အာဟ – ‘‘အာနန္ဒ၊ ဣမိနာ မာလာကာရေန အပ္ပမတ္တကံ ကမ္မံ ကတ’’န္တိ မာ သလ္လက္ခေသိ၊ အယဉှိ မယှံ ဇီဝိတံ ပရိစ္စဇိတွာ ပူဇံ အကာသိ. သော ဧဝံ မယိ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ –

‘‘ကပ္ပါနံ သတသဟဿံ၊ ဒုဂ္ဂတိံ န ဂမိဿတိ၊

ဌတွာ ဒေဝမနုဿေသု၊ ဖလံ ဧတဿ ကမ္မုနော၊

ပစ္ဆာ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ သုမနော နာမ ဘဝိဿတီ’’တိ. –

အာဟ. သတ္ထု ပန ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဂန္ဓကုဋိပဝိသနကာလေ တာနိ ပုပ္ဖါနိ ဒွါရကောဋ္ဌကေ ပတိံသု. သာယနှသမယေ ဘိက္ခူ ဓမ္မသဘာယံ ကထံ သမုဋ္ဌာပေသုံ – ‘‘အဟော အစ္ဆရိယံ မာလာကာရဿ ကမ္မံ၊ ဓရမာနကဗုဒ္ဓဿ ဇီဝိတံ ပရိစ္စဇိတွာ ပုပ္ဖပူဇံ ကတွာ တင်္ခဏညေဝ သဗ္ဗဋ္ဌကံ နာမ လဘတီ’’တိ. သတ္ထာ ဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမိတွာ တိဏ္ဏံ ဂမနာနံ အညတရေန ဂမနေန ဓမ္မသဘံ ဂန္တွာ ဗုဒ္ဓါသနေ နိသီဒိတွာ ‘‘ကာယ နုတ္ထ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဧတရဟိ ကထာယ သန္နိသိန္နာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ဣမာယ နာမာ’’တိ ဝုတ္တေ၊ ‘‘အာမ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယဿ ကမ္မဿ ကတတ္တာ ပစ္ဆာနုတပ္ပံ န ဟောတိ၊ အနုဿရိတာနုဿရိတက္ခဏေ သောမနဿမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဧဝရူပံ ကမ္မံ ကတ္တဗ္ဗမေဝါ’’တိ အနုသန္ဓိံ ဃဋေတွာ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဣမံ ဂါထမာဟ –

၆၈. ‘‘တဉ္စ ကမ္မံ ကတံ သာဓု၊ ယံ ကတွာ နာနုတပ္ပတိ၊

ယဿ ပတီတော သုမနော၊ ဝိပါကံ ပဋိသေဝတီ’’တိ.

တတ္ထ ယံ ကတွာတိ ယံ ဒေဝမနုဿသမ္ပတ္တီနဉ္စေဝ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိယာ စ နိဗ္ဗတ္တနသမတ္ထံ သုခုဒြယံ ကမ္မံ ကတွာ နာနုတပ္ပတိ၊ အထ ခေါ ဒိဋ္ဌဓမ္မေယေဝ အနုဿရိတာနုဿရိတက္ခဏေယေဝ ပီတိဝေဂေန ပတီတော သောမနဿဝေဂေန စ သုမနော ဟုတွာ အာယတိံ ပီတိသောမနဿဇာတော ဟုတွာ ဝိပါကံ ပဋိသေဝတိ၊ တံ ကမ္မံ ကတံ သာဓု ဘဒ္ဒကန္တိ.

ဒေသနာဝသာနေ စတုရာသီတိယာ ပါဏသဟဿာနံ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသီတိ.

သုမနမာလာကာရဝတ္ထု နဝမံ.

၁၀. ဥပ္ပလဝဏ္ဏတ္ထေရီဝတ္ထု

မဓုဝါ မညတီတိ ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ သတ္ထာ ဇေတဝနေ ဝိဟရန္တော ဥပ္ပလဝဏ္ဏတ္ထေရိံ အာရဗ္ဘ ကထေသိ.

သာ ကိရ ပဒုမုတ္တရဗုဒ္ဓဿ ပါဒမူလေ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေတွာ ကပ္ပသတသဟဿံ ပုညာနိ ကုရုမာနာ ဒေဝေသု စ မနုဿေသု စ သံသရန္တီ ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ဒေဝလောကတော စဝိတွာ သာဝတ္ထိယံ သေဋ္ဌိကုလေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ. နီလုပ္ပလဂဗ္ဘသမာနဝဏ္ဏတာယ စဿာ ဥပ္ပလဝဏ္ဏာတွေဝ နာမံ အကံသု. အထဿာ ဝယပ္ပတ္တကာလေ သကလဇမ္ဗုဒီပေ ရာဇာနော စ သေဋ္ဌိနော စ သေဋ္ဌိဿ သန္တိကံ သာသနံ ပဟိဏိံသု – ‘‘ဓီတရံ အမှာကံ ဒေတူ’’တိ. အပဟိဏန္တော နာမ နာဟောသိ. တတော သေဋ္ဌိ စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ သဗ္ဗေသံ မနံ ဂဟေတုံ န သက္ခိဿာမိ၊ ဥပါယံ ပနေကံ ကရိဿာမီ’’တိ ဓီတရံ ပက္ကောသာပေတွာ၊ ‘‘အမ္မ၊ ပဗ္ဗဇိတုံ သက္ခိဿသီ’’တိ အာဟ. တဿာ ပစ္ဆိမဘဝိကတ္တာ တံ ဝစနံ သီသေ အာသိတ္တံ သတပါကတေလံ ဝိယ အဟောသိ. တသ္မာ ပိတရံ ‘‘ပဗ္ဗဇိဿာမိ၊ တာတာ’’တိ အာဟ. သော တဿာ မဟန္တံ သက္ကာရံ ကတွာ ဘိက္ခုနီဥပဿယံ နေတွာ ပဗ္ဗာဇေသိ. တဿာ အစိရပဗ္ဗဇိတာယ ဧဝ ဥပေါသထာဂါရေ ကာလဝါရော ပါပုဏိ. သာ ဒီပံ ဇာလေတွာ ဥပေါသထာဂါရံ သမ္မဇ္ဇိတွာ ဒီပသိခါယ နိမိတ္တံ ဂဏှိတွာ ဌိတာဝ ပုနပ္ပုနံ ဩလောကယမာနာ တေဇောကသိဏာရမ္မဏံ ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တမေဝ ပါဒကံ ကတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ သဒ္ဓိံ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ စေဝ အဘိညာဟိ စ.

သာ အပရေန သမယေန ဇနပဒစာရိကံ စရိတွာ ပစ္စာဂန္တွာ အန္ဓဝနံ ပါဝိသိ. တဒါ ဘိက္ခုနီနံ အရညဝါသော အပ္ပဋိက္ခိတ္တော ဟောတိ. အထဿာ တတ္ထ ကုဋိကံ ကတွာ မဉ္စကံ ပညာပေတွာ သာဏိယာ ပရိက္ခိပိံသု. သာ သာဝတ္ထိယံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိတွာ နိက္ခမိ. မာတုလပုတ္တော ပနဿာ နန္ဒမာဏဝေါ နာမ ဂိဟိကာလတော ပဋ္ဌာယ ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တော. သော တဿာ အာဂတဘာဝံ သုတွာ ထေရိယာ အာဂမနတော ပုရေတရမေဝ အန္ဓဝနံ ဂန္တွာ တံ ကုဋိကံ ပဝိသိတွာ ဟေဋ္ဌာမဉ္စကေ နိလီနော ထေရိယာ အာဂန္တွာ ကုဋိကံ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ မဉ္စကေ နိသိန္နမတ္တာယ ဗဟိ အာတပတော အာဂတတ္တာ စက္ခုပထေ အန္ဓကာရေ အဝိဂတေယေဝ ဟေဋ္ဌာမဉ္စကတော နိက္ခမိတွာ မဉ္စကံ အဘိရုယှ ‘‘မာ နဿိ ဗာလ၊ မာ နဿိ ဗာလာ’’တိ ထေရိယာ ဝါရိယမာနောယေဝ အဘိဘဝိတွာ အတ္တနာ ပတ္ထိတကမ္မံ ကတွာ ပါယာသိ. အထဿ အဂုဏံ ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တီ ဝိယ မဟာပထဝီ ဒွေဓာ ဘိဇ္ဇိ. သော ပထဝိံ ပဝိဋ္ဌော ဂန္တွာ မဟာအဝီစိမှိ ဧဝ နိဗ္ဗတ္တိ. ထေရီပိ တမတ္ထံ ဘိက္ခုနီနံ အာရောစေသိ. ဘိက္ခုနိယော ဘိက္ခူနံ ဧတမတ္ထံ အာရောစေသုံ. ဘိက္ခူ ဘဂဝတော အာရောစယိံသု. တံ သုတွာ သတ္ထာ ဘိက္ခူ အာမန္တေတွာ၊ ‘‘ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခုဘိက္ခူနီ ဥပါသကဥပါသိကာသု ယော ကောစိ ဗာလော ပါပကမ္မံ ကရောန္တော မဓုသက္ခရာဒီသု ကိဉ္စိ ဒေဝ မဓုရရသံ ခါဒမာနော ပုရိသော ဝိယ တုဋ္ဌဟဋ္ဌော ဥဒဂ္ဂုဒဂ္ဂေါ ဝိယ ကရောတီ’’တိ အနုသန္ဓိံ ဃဋေတွာ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဣမံ ဂါထမာဟ –

၆၉. ‘‘မဓုဝါ မညတိ ဗာလော၊ ယာဝ ပါပံ န ပစ္စတိ၊

ယဒါ စ ပစ္စတိ ပါပံ၊ ဗာလော ဒုက္ခံ နိဂစ္ဆတီ’’တိ.

တတ္ထ မဓုဝါတိ ဗာလဿ ဟိ ပါပံ အကုသလကမ္မံ ကရောန္တဿ တံ ကမ္မံ မဓု ဝိယ မဓုရရသံ ဝိယ ဣဋ္ဌံ ကန္တံ မနာပံ ဝိယ ဥပဋ္ဌာတိ. ဣတိ နံ သော မဓုံဝ မညတိ. ယာဝါတိ ယတ္တကံ ကာလံ. ပါပံ န ပစ္စတီတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မေ ဝါ သမ္ပရာယေ ဝါ ဝိပါကံ န ဒေတိ၊ တာဝ နံ ဧဝံ မညတိ. ယဒါ စာတိ ယဒါ ပနဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မေ ဝါ ဝိဝိဓာ ကမ္မကာရဏာ ကယိရမာနဿ၊ သမ္ပရာယေ ဝါ နိရယာဒီသု မဟာဒုက္ခံ အနုဘဝန္တဿ တံ ပါပံ ပစ္စတိ၊ အထ သော ဗာလော ဒုက္ခံ နိဂစ္ဆတိ ဝိန္ဒတိ ပဋိလဘတီတိ.

ဒေသနာဝသာနေ ဗဟူ သောတာပတ္တိဖလာဒီနိ ပါပုဏိံသု.