၁. ဒေါသာဝဗောဓ ပဌမပရိစ္ဆေဒ

ရတနတ္တယပ္ပဏာမဝဏ္ဏနာ

၁. မုနိန္ဒဝဒနမ္ဘောဇ-ဂဗ္ဘသမ္ဘဝသုန္ဒရီ၊

သရဏံ ပါဏိနံ ဝါဏီ၊ မယှံ ပီဏယတံ မနံ.

၁. အထာယံ ဂန္ထကာရော ဂန္ထာရမ္ဘေ ပုဗ္ဗပယောဂါနုဗန္ဓသဘာဝသိဒ္ဓိကဝိဂုဏောပေတာနံ ယတိပေါတာနံ တဒုပါယန္တရဝိရတာ ကမန္တရာပေတပရက္ကမသမ္ဘဝေနာဓိဂတဗျသနသတမုပလဗ္ဘ ဒယာသဉ္ဇာတရသရသဟဒယတာယ တဒုပါယဘူတံ ဗန္ဓလက္ခဏံ ဝိရစယိတုကာမောဘိမတသိဒ္ဓိနိမိတ္တမတ္တနောဓိဂတသဒ္ဓမ္မဒေဝတာနုဿရဏံ တာဝ ဒဿေတုမာဟ ‘‘မုနိန္ဒေ’’စ္စာဒိ. နနု ‘‘ဗန္ဓလက္ခဏံ ဝိရစယိတုကာမော’’တိ ဝုတ္တံ၊ ကိမေတ္ထ လက္ခဏကရဏေန အဒိဋ္ဌလက္ခဏာပိ ဒိဿန္တိ ဗန္ဓန္တာတိ? သစ္စံ၊ တထာပိ တေ ဃုဏက္ခရပ္ပကာသာ တဗ္ဗိဒူနံ ပယောဂါနုသာရိနော ဝါ သိယုံ၊ ပုဗ္ဗေ ကတသတ္ထပရိစယာ ဝါ သိယုန္တိ ဝိညေယျံ. ဝါဏီ မယှံ မနံ ပီဏယတန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဝါဏီတိ ဝါ သရဿတျပရနာမဓေယျာ ကာစိ ဒေဝတာ၊ သာ သဗ္ဗာဝဒါတာ ယထိစ္ဆိတတ္ထသာဓနပုဏ္ဍရီကဂဗ္ဘေ နိသီဒတီတိ လောကဝါဒေါ. ဝါဏီတိ ပန ပစ္စုဟဝိရဟေနာဘိမတသိဒ္ဓိနိဗန္ဓနေကတာဏော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာသိတော သဒ္ဓမ္မော၊ တတောယေဝါယံ ဒေဝတာ ရုပ္ပတေ. တတ္ထ သရဿတိယာ ယထာ’သတ္တာ ဇာတာယ မနောသမ္ပီဏနန္တိ လောကော၊ သဒ္ဓမ္မဒေဝတာယ တု မနောပီဏနံ၊ တဿာ သဗ္ဗဝဇ္ဇရဟိတာယစ္စန္တနိမ္မလာယ နိရန္တရတ္ထနေကတာဏပ္ပဝတ္တိယာ မနသော သမ္ပီဏနံ. တေန စ ပဿဒ္ဓိ၊ တာယ ပန သုခံ၊ တေနာပိ သမာဓိ၊ သမာဓိသမ္ဘဝေန ယထာဘူတာဝဗောဓသမ္ဘဝတော ဝိစိတ္တာနေကသဒ္ဒတ္ထဝိသေသာ ပဋိဘန္တျနာယာသေန၊ တတော စ ယထိစ္ဆိတသိဒ္ဓိနိပ္ဖတ္တီတိ ဝင်္ကဝုတ္တိယာ တပ္ပသာဒမာသီသတိ.

ကိံဝိသိဋ္ဌောစ္စာဟ ‘‘မုနိန္ဒေ’’စ္စာဒိ. ဥဘော လောကေ မုနာတိ ဇာနာတီတိ မုနိ၊ ဣန္ဒတိ ပရမိဿရိယံ ပဝတ္တေတိ သဗ္ဗတ္ထာတိ ဣန္ဒော၊ မုနိ စ သော ဣန္ဒော စ၊ မုနီနံ ဣန္ဒောတိ ဝါ မုနိန္ဒော၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. တတောယံ တဿ နိမိတ္တကသညာ. ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ ပရိယာယသဒ္ဒေသွညေသု ကဝိကာမိတဿတ္ထဿေကန္တဝါစကတ္တေနော’ စိတျသမ္ပောသကောယံ မုနိန္ဒသဒ္ဒေါ၊ တထာ ဟိ ယော ဥဘယလောကဇာနနေန မုနီနံ ပရမိဿရိယပုဂ္ဂလာနမ္ပိ ပရမိဿရိယံ ဝတ္တေတိ၊ သော ပရံ ပီဏေတိ ဟေတုဘာဝေန’တြေ’တျု’စိတမေဝ၊ တထာ ပဒန္တရာနမ္ပိ ဩစိတျံ ပေါသေတိ. တထာ ဟိ တာဒိသဿ ဝဒနာရဝိန္ဒောဒရေ သမ္ဘဝါ သုန္ဒရီ၊ တတောယေဝ ပဋိသရဏံ၊ တသ္မာ စ မနော ပီဏေတီတိ. တဿ ဝဒနံ၊ တမိဝ မုနိန္ဒဝဒနံ၊ အမ္ဘောဇံ. တမေဝ ဝါ လက္ခိသံယောဂိတာဒိသဓမ္မေန’မ္ဘောဇံ၊ ပဒုမံ. တဿ ဂဗ္ဘော. တတ္ထ သမ္ဘဝေန ပဝတ္တိယာ၊ ဥပ္ပတ္တိယာ ဝါ သုန္ဒရီ နိရဝဇ္ဇာ ဒေဝတာ. ဝါစာ ပန ဒေါသလေသေနာပ’သမ္ဖုဋ္ဌာဝ နိရဝဇ္ဇာ၊ တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘ဂုဏာလင်္ကာရသံယုတ္တာ’’ [သုဗောဓာလင်္ကာရ ၁၄ ဂါထာ] ဣစ္စာဒိ. တတောဝါယံ သရဏံ ပါဏိနံ သတ္တာနံ ပဋိဘာနာဒိဂုဏဝိသေသာဝဟတ္တမတ္တေန ပဋိသရဏဘူတာ ဒေဝတာ. ဝါစာ ပန သဗ္ဗုပဒ္ဒဝနိဝါရဏေန သဗ္ဗဟိတသုခသမ္ပဒါသမ္ပာဒနေနစ္စန္တပဋိသရဏဘူတာ. သဘာဝနပုံသကတ္တာ စေတ္ထ န လိင်္ဂပရိဝတ္တနံ. မယှန္တိ ဧကဝစနေနတ္တနော နိရဘိမာနတ’မာနေတိ သဇ္ဇနမာစာရံ. အဘိန္နပဒသိလေသော စာယံ၊ သဗ္ဗတ္ထေဝါဝီကတသဒ္ဒပ္ပယောဂတော. သိလေသော စာယံ ဝင်္ကဝုတ္တိယာ သဗ္ဗတ္ထ သိရိံ ပေါသေတိ. တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘ဝင်္ကဝုတ္တီသု ပေါသေတိ၊ သိလေသော တု သိရိံ ပရ’’န္တိ [သုဗောဓာလင်္ကာရ ၁၇၂ ဂါထာ]. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေန နယေန အတ္ထဝဏ္ဏနာ. ဝိတ္ထာရနယေန ပန နာနပ္ပကာရေနတ္ထော သံဝဏ္ဏေတုံ သက္ကာ. တထာ သတိ ဂန္ထဂါရဝေါပိ သိယာတိ ပကာရောယမေဝဗ္ဘုပဂတော.

၁. သုပရိသုဒ္ဓဗုဒ္ဓိဂေါစရပရမဝိစိတ္တဂန္ထကာရကောယမာစရိယ- သင်္ဃရက္ခိတမဟာသာမိပါဒေါ သပိဋကတ္တယသဗ္ဗသတ္ထပါရာဝတရဏေန သဉ္ဇာတာနပ္ပကပီတိသုခမနုဘဝံ ပဋိပတ္တိပဋိဝေဓသာသနဒွယဿ ပရိယတ္တိမူလကတ္တာ ယေန ကေနစိ ပရိယာယေန တဿာ ပရိယတ္တိယာ အတ္ထာဝဗောဓေန ‘‘အပ္ပေဝ နာမ သာဓုဇနံ ပရိတောသေယျ’’မိတိ တဒဓိဂမောပါယဘူတမိဒံ ပကရဏမာရဘန္တော ဂန္ထာရမ္ဘေ ဣဋ္ဌဒေဝတာယ ပဏာမကရဏံ သတာစာရာနုရက္ခဏတ္ထံ [သဒါစာရာနုရက္ခဏတ္ထံ (က.)]၊ ဝိသေသတော အဘိမတဂန္ထဿာနန္တရာယေန ပရိသမတ္တိယာ စ ကာရဏမိတိ ဣဋ္ဌဒေဝတာနုဿရဏံ၊ ဂန္ထန္တရာရမ္ဘပဋိက္ခေပကဇနပဋိဗာဟနပုဗ္ဗကာနိ အဘိဓာနာဘိဓေယျကရဏပ္ပကာရပယောဇနာနိ စ ဒဿေန္တော ‘‘မုနိန္ဒဝဒနမ္ဘောဇ။ပေ။ ပရိဿမော’’တိ ဂါထတ္တယမာဟ. ဧတ္ထ ပဌမဂါထာယ ဣဋ္ဌဒေဝတာသင်္ခါတရတနတ္တယပ္ပဏာမော ဒဿိတော၊ ဒုတိယဂါထာယ အာရမ္ဘပဋိက္ခေပကဇနာ နိသေဓိတာ၊ တတိယဂါထာယ အဘိဓာနာဒိကံ ဒဿိတံ. တထာ ဟိ လောကုတ္တရဓမ္မနိဿိတပရိယတ္တိသင်္ခါတသဗ္ဗညုဘာရတိယာ မနောသမ္ပီဏနာသီသနာပဒေသေန အတ္တနော နိဿေသဓမ္မရတနေ ပသာဒေါ ပကာသိတော. သော ပန ဓမ္မပ္ပသာဒေါ တဒဝိနာဘာဝတော ဗုဒ္ဓသံဃေသုပိ သိဒ္ဓေါတိ ရတနတ္တယဝိသယံ ပဏာမံ ဝင်္ကဝုတ္တိယာ ဒဿေတိ. သော ဟိ အတ္ထတော ပဏာမကြိယာဘိနိပ္ဖါဒိကာ ကုသလစေတနာ. ဧတ္ထ ဖလံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ.

ပုန သန္တေသု ရာမသမ္မာဒျလင်္ကာရေသု ပိဋ္ဌပိသနံ ဝိယ ဟောတီဒံ အလင်္ကာရကရဏန္တိ ဝဒန္တာ ဝိရုဒ္ဓဝါဒိနော ရာမသမ္မာဒီနမတ္ထိဘာဝံ ဥဗ္ဘာဝေတွာ [အဘျုပဂမေတွာ (က.)] တေ သုဒ္ဓမာဂဓိကာ န ဝဠဉ္ဇေန္တီတိ ဣမိနာ ပဋိသိဒ္ဓါ. နိရာကရဏဖလဉှိ ဂန္ထဿ နိဒ္ဒေါသဘာဝေါဝ. အပိစ သဒ္ဒါလင်္ကာရအတ္ထာလင်္ကာရဒီပကေန အလင်္ကာရသဒ္ဒေန ဂန္ထသရီရသင်္ခါတသညိနော သညာသင်္ခါတအဘိဓာနဉ္စ အလင်္ကာရသဒ္ဒဿ သဒ္ဒါလင်္ကာရာဒျဘိဓေယျဉ္စ သုဒ္ဓမာဂဓိကတ္တံ ဝတွာ အလင်္ကာရသဒ္ဒဿ ဝိသေသနဘူတအနုရူပသဒ္ဒေါပါဒါနေန ဗုဒ္ဓဝစနဿ ဥပယောဂတ္တံ မာဂဓိကဝေါဟာရေန ဘဝတီတိ ဂမျမာနတ္တာ ကရဏပ္ပကာရဉ္စ အလင်္ကာရဂန္ထပ္ပဝတ္တိယာ အတ္ထာလင်္ကာရာဒိနိဿိတတ္တာ ဣမိနာ အလင်္ကာရသဒ္ဒေနေဝ အလင်္ကာရသင်္ခရဏသင်္ခါတပ္ပယောဇနဉ္စ ဒဿေတိ.

သတ္ထပ္ပယောဇနာနံ သာဓျသာဓနလက္ခဏော သမ္ဗန္ဓော ပန သမ္ဗန္ဓဿ နိဿယဘူတသတ္ထပ္ပယောဇနာနံ ဒဿနေနေဝ တန္နိဿိတတ္တာ သယမ္ပိ ဝုတ္တော ဟောတိ. ဝုတ္တံ ဟိ–

‘‘သတ္ထံ ပယောဇနဉ္စေဝ၊ ဥဘော သမ္ဗန္ဓနိဿယာ၊

ဝုတ္တာ တံဝုတ္တိယာယေဝ၊ ဝုတ္တော တန္နိဿိတောပိ သော’’တိ.

တဿတ္ထော– သမ္ဗန္ဓနိဿယာ သမ္ဗန္ဓဿ အာဓာရဘူတာ သတ္ထံ၊ ပယောဇနဉ္စ ဥဘော ဝုတ္တာ၊ တံဝုတ္တိယာယေဝ တေသံ ဥဘိန္နံ ကထနေနေဝ တန္နိဿိတော တေ နိဿာယ ပဝတ္တော သောပိ သမ္ဗန္ဓော ဝုတ္တော ဘဝတီတိ.

ဧတ္ထ အဘိဓာနကထနံ ဝေါဟာရသုခတ္ထံ၊ အဘိဓေယျာဒိကထနံ ပန တေဟိ ယုတ္တာနံယေဝ ဂန္ထာနံ သုဗုဒ္ဓိပုဗ္ဗကာဒီနံ ဥပါဒေယျတ္တဉ္စ တဗ္ဗိပရီတာနံ ဥမ္မတ္တကဝစနာဒီနမိဝအနုပါဒေယျတ္တဉ္စ ပကာသနတ္ထန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှိ –

‘‘သမ္ဗန္ဓာနုဂုဏောပါယံ [သမ္ဗန္ဓျနုဂုဏောပါယံ (က.)]၊ ပုရိသတ္ထာဘိဓာယကံ၊

ဝီမံသာဓိဂတံ [ဝီမံသာဓိကတံ (သီ.)] ဝါကျ-မတောနဓိဂတံ [။နဓိကတံ (သီ.)] ပရ’’န္တိ.

တဿတ္ထော– သမ္ဗန္ဓာနုဂုဏောပါယံ သာဓိယသာဓနလက္ခဏသမ္ဗန္ဓဿ နိဿယဘူတဝါစ္စဝါစကာနံ သမ္ဗန္ဓိဘူတာနံ အညမညာနုရူပဂုဏပရိဇာနနေ ကာရဏဘူတံ ပုရိသတ္ထာဘိဓာယကံ စတုဗ္ဗိဓဓမ္မအတ္ထကာမမောက္ခသင်္ခါတာနံ ပုရိသတ္ထာနံ ဝါစကဘူတံ ဝါကျံ ‘‘ဧကာချာတော ပဒစ္စယော၊ သိယာ ဝါကျံ သကာရကော’’တိ [အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာ ၁၀၆ ဂါထာ] ဝုတ္တလက္ခဏမဇ္ဈပတိတဝါကျသမုဒါယောပေတံ မဟာဝါကျသရူပသတ္ထံ ဝီမံသာဓိဂတံ ဉာဏဂတိလက္ခဏဥပပရိက္ခာယ အဓိဂတံ အဓိပ္ပေတံ၊ အတော ပရံ ဝုတ္တလက္ခဏသတ္ထတော အညံ အနဓိဂတံ နာဓိပ္ပေတန္တိ. ဣဒံ ပနေတ္ထ ဂါထာနံ နိက္ခေပပ္ပယောဇနံ.

လောကေ ပဒုမဂဗ္ဘေ ဝသန္တိယာ သဗ္ဗင်္ဂဓဝလာယ ယထိစ္ဆိတတ္ထသာဓိကာယ သရဿတီနာမိကာယ ဒေဝတာယ ‘‘ဝါဏီ’’တိ ဝေါဟာရတော ဣမိနာ အတ္ထေန ယောဇေတွာ အဘိန္နပဒသိလေသာလင်္ကာရဝသေန ဝုတ္တတ္တာ ပဒတ္ထော ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော – မုနိန္ဒဿ သောဘာသုဂန္ဓာဒိဂုဏယောဂတော မုခသဒိသဿ၊ နော စေ မုခသင်္ခါတအမ္ဘောဇဿ ဂဗ္ဘေ ဥဒရေ သမ္ဘဝေန ပဝတ္တိယာ ဥပ္ပတ္တိယာ ဝါ သုန္ဒရီ နိဒ္ဒေါသာ၊ သောဘနာ ဝါ ပါဏိနံ သရဏံ အတောယေဝ အဟိတာပနယနဟိတာဝဟတ္ထေန သဗ္ဗသတ္တာနံ ပဋိဿရဏဘူတာ ဝါဏီ ယထာဝုတ္တဂုဏောပေတာ သရဿတီဒေဝတာ၊ နော စေ သဗ္ဗညုဘာရတီတိ ဝုတ္တသဒ္ဓမ္မရတနံ မယှံ မနံ ဂန္ထဝိရစနေ ဗျာဝဋဿ မေ စိတ္တံ ပီဏယတံ အဘိမတတ္ထသမ္ပာဒနေန ပီဏယတူတိ.

ဥဘယလောကဇာနနတော မုနိ စ သော ဣန္ဒဘာဝပဝတ္တနတော ဣန္ဒော စေတိ ကမ္မဓာရယေန ဝါ၊ အဂါရိယမုနိအနဂါရိယမုနိသေခမုနိအသေခမုနီနံ စတုန္နံ ပဉ္စမော ဟုတွာ ဣန္ဒောတိ ဆဋ္ဌီတပ္ပုရိသေန ဝါ မုနိန္ဒော. ဒေဝတာပက္ခေ ဝဒနမိဝ ဝဒနန္တိ အမ္ဘောဇေ၊ သဒ္ဓမ္မပက္ခေ အမ္ဘောဇမိဝ အမ္ဘောဇန္တိ ဝဒနေ စ ဥပစာရေန ဂဟိတေ ကမ္မဓာရယော. မုနိန္ဒဿ ဝဒနမ္ဘောဇမိတိ စ၊ တဿ ဂဗ္ဘောတိ စ၊ တသ္မိံ သမ္ဘဝေါတိ စ၊ တေန သုန္ဒရီတိ စ ဝါကျံ. ဝါဏိယာ ဝိသေသနတ္တေပိ ဧကန္တနပုံသကတ္တာ သရဏသဒ္ဒဿ န လိင်္ဂပရိဝတ္တနဘာဝေါ. ပါဏိနန္တိ ရဿတ္တံ၊ ဒီဃဿ ဗျဘိစာရတ္တာ. မယှန္တိ ဧကဝစနေန အတ္တနော သာဓုဂုဏောဒယကာရဏံ နိရတိမာနတံ ဒီပေတိ. သန္တေသုပိ အညေသု ဇိနပရိယာယေသု မုနိန္ဒသဒ္ဒေါ ဣဋ္ဌမနောသမ္ပီဏနအမ္ဘောဇတုလျတာသုန္ဒရိတ္တသရဏတ္တသင်္ခါတာနံ အတ္ထန္တရာနံ ဩစိတျံ ပေါသေတီတိ ပယုတ္တော. တထာ ဟိ တာဒိသဿ မုခံ အမ္ဘောဇတုလျံ၊ တသ္မိံ မုခေါဒရေ သမ္ဘဝါ သုန္ဒရီ၊ တတောယေဝ ပါဏိနံ သရဏံ. တသ္မာယေဝ မနောသမ္ပီဏနေ ပဋုတ္တံ သုဗျတ္တမိတိ ဩစိတျံ ဟောတိ. လောကေ ပတ္ထဋမိဒမောစိတျမာဒရဏီယံ ဟောတိ. တသ္မိဉှိ ဥတ္တမကဝယောယေဝ ဥပဒေသကာတိ. ဝုတ္တဉှိ –

‘‘ဩစိတျံ နာမ ဝိညေယျံ၊ လောကေ ဝိချာတမာဒရာ၊

တတ္ထောပဒေသပ္ပဘဝါ၊ သုဇနာ ကဝိပုင်္ဂဝါ’’တိ [သုဗောဓာလင်္ကာရ ၁၀၄ ဂါထာ].

နိမိတ္တဝဏ္ဏနာ

၂. ရာမသမ္မာဒျလင်္ကာရာ၊ သန္တိ သန္တော ပုရာတနာ၊

တထာပိ တု ဝဠဉ္ဇေန္တိ၊ သုဒ္ဓမာဂဓိကာ န တေ.

၂. အထေဝမဘိဂတာမိတသိဒ္ဓိသမ္ပဒါပါဒနေကစတုရပရမိဋ္ဌဒေဝတာ- ဘာဝရူပိတသဒ္ဓမ္မရတနဿော’ ပဒဿိတနိပစ္စကာရေန ဣဋ္ဌဒေဝတာပူဇံ ဒဿေတွာ ‘‘နနု ဗန္ဓလက္ခဏမတ္ထိယေဝ ပုဗ္ဗကံ၊ တသ္မာ ကိမနေန ပိဋ္ဌပိသနေနေ’’တိ လက္ခဏန္တရာရမ္ဘပဋိက္ခေပကဇနပဋိဗာဟနပုဗ္ဗကမဘိဓေယျပ္ပယောဇန- သမ္ဗန္ဓေ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ရာမသမ္မေ’’စ္စာဒိ. ရာမသမ္မာဒီနံ ရာမသမ္မပဘုတီနံ ပုဗ္ဗာစရိယာနံ၊ ရာမသမ္မာဒယော ဝါ တံသမ္ဗန္ဓတော. ဘဝတိ ဟိ တံသမ္ဗန္ဓတော တဗ္ဗောဟာရော ယထာ ကိဉ္စိပိ ဝေဇ္ဇသတ္ထံ ‘‘ဗိမ္ဗိသာရော’’တိ. အလင်္ကာရာ ဘူသာဝိသေသာ၊ ဗန္ဓာလင်္ကာရပဋိပါဒကတ္ထေန အလင်္ကာရချာ ဂန္ထဝိသေသာ ဝါ. သန္တော သောဘနာ. ဒွေပိ ပုရာ ပုဗ္ဗကာလေ ဘဝါ ပုရာတနာ၊ ပေါရာဏိကာ. ဥဘောပိ သန္တိ. ယဇ္ဇပိ သံဝိဇ္ဇန္တိ. တထာပိ တူတိ နိပါတသမုဒါယောယံ ဝိသေသာဘိဓာနာရမ္ဘေ. ဧဝံ သန္တေပီတိ အတ္ထော. သုဒ္ဓမာဂဓိကာတိ မဂဓေသု ဘဝါ၊ တတ္ထ ဝိဒိတာ ဝါ မဂဓာ၊ သဒ္ဒါ. တေ ဧတေသံ သန္တိ၊ တေသု ဝါ နိယုတ္တာတိ မာဂဓိကာ. သုဒ္ဓါ စ သက္ကဋာဒိဘာသိတကာလုသိယာဘာဝေန ဝိသုဒ္ဓါ၊ အသမ္မိဿာ ဝါ အပရိစိတတ္တာ တေ မာဂဓိကာ စာတိ သုဒ္ဓမာဂဓိကာ၊ ယတိပေါတာ. တေ ယထာဝုတ္တေ အလင်္ကာရေ အာဘရဏဝိသေသေ န ဝဠဉ္ဇေန္တိ၊ ပသာဓနဝိသေသေ နာနုဘဝန္တိ. ဂန္ထဝိသေသေ ပန ဥဂ္ဂဟဏဓာရဏာဒိဝသေန အတ္တနော သုဒ္ဓမာဂဓိကတ္တာ၊ ရာမသမ္မာဒီနဉ္စ သက္ကဋာဒိဘာဝတောတိ အယမေတ္ထ သဒ္ဒတ္ထော. ဘာဝတ္ထလေသောပေတ္ထ ပရိပူရတိ၊ တထာဝိဓပတီတိယောဂတော. သုဒ္ဓမာဂဓိကာ အတ္တနော ပရိသုဒ္ဓဘာဝေန ပုဗ္ဗေ သောဘနာပိ တေ အလင်္ကာရာ ဣဒါနိ မလဂ္ဂဟိတဘာဝပ္ပတ္တာ ‘‘ကိံ တေဟိ မလဂ္ဂဟိတေဟိ အမှာဒိသာနံ သုဒ္ဓသတ္တာန’’န္တိ န ဝဠဉ္ဇေန္တီတိ.

‘‘ပတီယမာနံ ပန ကိဉ္စိ ဝတ္ထု၊

အတ္ထေဝ ဝါဏီသု မဟာကဝီနံ၊

ယံ တံ ပသိဒ္ဓါဝယဝါတိရိတ္တ-

မာဘာတိ လာဝဏျမိဝင်္ဂနာသူ’’တိ.

ဟိ ဝုတ္တံ.

၂. သန္တော ဝိညူဟိ ပသတ္ထတ္တာ သောဘနာ ပုရာတနာ ပုဗ္ဗကာလသမ္ဘူတာ ရာမသမ္မာဒျလင်္ကာရာ ရာမသမ္မာဒီဟိ အာစရိယေဟိ ဝိရစိတတ္တာ၊ တေသံ တံသမ္ဗန္ဓတော တဗ္ဗောဟာရသဒိသနာမတ္တာ ဝါ ရာမသမ္မာဒယော နာမ အလင်္ကာရာ ကိသ္မိဉ္စိ ဝေဇ္ဇသတ္ထေ ‘‘ဗိမ္ဗိသာရော’’တိ ဝေါဟာရော ဝိယ. အလင်္ကာရာ ဘူသာဝိသေသာ၊ အလင်္ကာရတ္တပဋိပါဒနတော အလင်္ကာရနာမိကာ ဂန္ထဝိသေသာ ဝါ သန္တိ ကိဉ္စာပိ ဝိဇ္ဇန္တိ၊ တထာပိ တု ဧဝံ သန္တေပိ သုဒ္ဓမာဂဓိကာ သက္ကဋပါကတာဒီသု အညဘာသာသု ပရိစယာဘာဝတော ကေဝလမာဂဓိကာ တေ ရာမသမ္မာဒိကေ အလင်္ကာရေ န ဝဠဉ္ဇေန္တိ ပသာဓနဝသေန၊ ဥဂ္ဂဟဏဓာရဏာဒိဝသေန န သေဝန္တိ. မဂဓေသု ဘဝါ၊ တေသု ဝါ ဝိဒိတာ မဂဓာ၊ သဒ္ဒါ. တေ ဧတေသံ အတ္ထိ၊ တေသု နိယုတ္တာတိ ဝါ မာဂဓိကာ. သုဒ္ဓသဒ္ဒေါ မဂဓဝိသေသနော၊ မာဂဓိကဝိသေသနော ဝါ ဟောတိ. သဒ္ဒါနံ တာဒိသပတီတိဝိသေသယောဂတော ဘာဝတ္ထလေသောပိ ဣဓ ဒိပ္ပတိ. တထာ ဟိ သုဒ္ဓမာဂဓိကာ အတ္တနော သုဒ္ဓတ္တာ တေသံ ဝိနျာသေန သောဘနတ္တေ သတိပိ ဘာသာယ ပုရာတနတ္တာ အပရိသုဒ္ဓေါတိ အဝမညမာနာ န ဝဠဉ္ဇေန္တီတိ. ဝတ္တိစ္ဆိတဿတ္ထဿ ဥပတ္ထမ္ဘကဘူတော ဘာဝတ္ထလေသောပိ မဟာကဝီနံ ဝစနေသုယေဝ လဗ္ဘတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝုတ္တံ ဟိ–

‘‘ပတီယမာနံ ပန ကိဉ္စိ ဝတ္ထု၊

အတ္ထေဝ ဝါဏီသု မဟာကဝီနံ၊

ယံ တံ ပသိဒ္ဓါဝယဝါတိရိတ္တ-

မာဘာတိ လာဝဏျမိဝင်္ဂနာသူ’’တိ.

တဿတ္ထော – မဟာကဝီနံ ပူဇိတကဝီနံ ဝါဏီသု ဝစနဝိသေသေသု ပတီယမာနံ ဂမ္မမာနံ ယံ ကိဉ္စိ ဝတ္ထု ယော ကောစိ အတ္ထလေသော အတ္ထေဝ အတ္ထိ ဧဝ၊ တံ ဝတ္ထု အင်္ဂနာသု ဝနိတာသု ပသိဒ္ဓါဝယဝါတိရိတ္တံ ဟတ္ထပါဒါဒိပါကဋသရီရာဝယဝတော အဓိကံ လာဝဏျမိဝ မနောဂေါစရီဘူတသုန္ဒရတ္တံ ဝိယ ပသိဒ္ဓါဝယဝါတိရိတ္တံ ပကာသသဒ္ဒါဝယဝတော အဓိကံ ဟုတွာ အာဘာတိ ဒိပ္ပတီတိ.

အဘိဓာနာဒိဝဏ္ဏနာ

၃. တေနာပိ နာမ တောသေယျ-မေတေ’လင်္ကာရဝဇ္ဇိတေ၊

အနုရူပေနာ’လင်္ကာရေ-နေ’သမေသော ပရိဿမော.

၃. တေနေစ္စာဒိ. ယေန တေ အလင်္ကာရေ န ဝဠဉ္ဇေန္တိ၊ တေန ကာရဏေန အလင်္ကာရဝဇ္ဇိတေ အာဘရဏေဟိ၊ ဂန္ထဝိသေသေဟိ ဝါ ရဟိတေ၊ အလင်္ကာရာ ဝါ ယထာဝုတ္တဝဇ္ဇိတာ ယေဟိ တေ၊ ဧတေ ယတိပေါတေ ဧသံ ယတိပေါတာနံ အနုရူပေန ဣဒါနိ ဝိရစိယမာနတ္တာဘိနဝဘာဝတော၊ ဒသဗလဝဒနကမလမဇ္ဈဝါသိတဘာသိတဝိရစိတဘာဝတော စ အနုစ္ဆဝိကေန အလင်္ကာရေန အာဘရဏေန၊ အလင်္ကာရသတ္ထေန ဝါ တောသေယျံ အပိနာမ ယထိစ္ဆိတပသာဓနဝသေန၊ သဝနဓာရဏာဒိဝသေန ဝါ ဝဠဉ္ဇနေန သန္တုဋ္ဌေ ကရေယျံ အပ္ပေဝ နာမ ယန္နူနာတိ ဧသော ပရိဿမော အယံ အမှာကံ တာဒိသသန္တုဋ္ဌိဇနကာလင်္ကာရပကရဏပ္ပယောဂေါ.

အလင်္ကရောန္တိ အတ္တဘာဝမနေနာတိ အလင်္ကာရော၊ အာဘရဏံ ဟာရကေယူရာဒိ. အလင်္ကရောန္တိ ဗန္ဓသရီရမနေနာတိ အလင်္ကာရောတိမိနာ ပန အလင်္ကာရသဒ္ဒေန ပသာဒါဒယော သဒ္ဒါလင်္ကာရာ၊ သဘာဝဝုတျာဒယော စ အတ္ထာလင်္ကာရာ နာနပ္ပကာရာ သင်္ဂဟိတာ၊ ယေဟိ သဒ္ဒတ္ထသင်္ခါတံ ဗန္ဓသရီရံ သောဘတေ၊ ယထာ ဟိ ပုရိသသရီရေ ဟာရကေယူရာဒျလင်္ကာရော နျသျတေ၊ ယေန သောဘတေ၊ တထာ ဗန္ဓသရီရေပိ သဒ္ဒါလင်္ကာရာ၊ အတ္ထာလင်္ကာရာ စ နိက္ခိပီယန္တိ၊ ယတော သောဘတေ. တေနေဝ ဝက္ခတိ ‘‘တံ တု ပါပေန္တုလင်္ကာရာ၊ ဝိန္ဒနီယတရတ္တန’’န္တိ [သုဗောဓာလင်္ကာရ ၉ ဂါထာ] စ၊ ‘‘အတ္ထာလင်္ကာရသဟိတေ’’စ္စာဒိကဉ္စ [သုဗောဓာလင်္ကာရ ၁၆၄ ဂါထာ].

အလင်္ကာရဝိဓာနဘာဝေန တု ဗန္ဓသရီရမ္ပိ တဒတ္ထိယာ အလင်္ကာရော၊ တထာ တပ္ပဋိပါဒကံ သုဗောဓာလင်္ကာရနာမဓေယျသတ္ထံ အလင်္ကတပဋိပါဒကတ္တေန မင်္ဂလသုတ္တန္တိ ဝိယ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘ဂန္ထောပိ ကဝိဝါစာန-မလင်္ကာရပ္ပကာသကော’’ [သုဗောဓာလင်္ကာရ ၁၂ ဂါထာ] စ္စာဒိ. အတြ ဥစ္စတေ –

‘‘မုချောလင်္ကာရသဒ္ဒေါယံ၊ သဒ္ဒတ္ထာလင်္ကတိဿိတော၊

သာမတ္ထိယာ တွဓိဋ္ဌာနေ၊ တထာ သတ္ထေပိ တဗ္ဗတီ’’တိ.

အနေနဿာဘိဓေယျာဒီနိ ဝုစ္စန္တိ. အဘိဓီယတေ ဣတိ အဘိဓေယျံ၊ သမုဒိတေန သတ္ထေန ဝစနီယတ္ထော. သော စ သရီရာလင်္ကာရဝိဘာဂကပ္ပနာယ တေသံ ပဋိပါဒနံ. သုဗောဓာလင်္ကာရေန ဟိ တေ ပဋိပါဒီယန္တိ. ယေန စ ယော ပဋိပါဒီယတိ၊ တဿာယမတ္ထော ဘဝတီတိ အဘိဓေယျသတ္ထောပိ. ဒဿိတမေဝ တု သရီရာလင်္ကာရသင်္ခရဏံ ပယောဇနံ၊ တံ နိဿာယ သုဗောဓာလင်္ကာရပ္ပဝတ္တိတော. ယဿ ဟိ ယမုဒ္ဒိဿ ပဝတ္တိ ဟောတိ၊ တံ တဿ ပယောဇနံ၊ တံ ပန ကဝိတ္တကိတ္တိပသိဒ္ဓါဒိလက္ခဏံ၊ ပရမ္ပရာယ တဒတ္ထတာယ သုဗောဓာလင်္ကာရသင်္ခရဏဿ. သတ္ထပယောဇနာနံ၊ သာဓိယသာဓနလက္ခဏော သမ္ဗန္ဓော တု နိဿယပဒဿိနာ ဒဿိတောယေဝ. ယထာဟ –

‘‘သတ္ထံ ပယောဇနဉ္စေဝ၊ ဥဘော သမ္ဗန္ဓနိဿယာ၊

ဝုတ္တာတံဝုတ္တိယာယေဝ၊ ဝုတ္တော တန္နိဿိတောပိ သော’’တိ.

အဘိဓေယျာဒိကထနဉ္စ တံသမင်္ဂိဿေဝ စ ဝီမံသာဝိသေသသမင်္ဂီနမုပါဒီယမာနတ္တာ၊ အညာဒိသဿ ပန ဥမ္မတ္တကဝစနာဒိနော ဝိယ ဟေယျတ္တာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘သမ္ဗန္ဓာနုဂုဏောပါယံ၊ ပုရိသတ္ထာဘိဓာယကံ၊

ဝီမံသာဓိဂတံ ဝါကျ-မတောနဓိဂတံ ပရ’’န္တိ.

ဝါကျန္တိ စေတ္ထ ဝါကျလက္ခဏောပေတမန္တရဝါကျသန္နိစယံ မဟာဝါကျသရူပံ သတ္ထမေဝါဓိပ္ပေတံ.

၃. ယေန တေ တေ အလင်္ကာရေန ဝဠဉ္ဇေန္တိ၊ တေန ကာရဏေန အလင်္ကာရဝဇ္ဇိတေ အာဘရဏဝိသေသေဟိ၊ ဂန္ထဝိသေသေဟိ ဝါ ဝဇ္ဇိတေ၊ တေ ဝိရဟိတေ ယေဟိ ဧတေ သုဒ္ဓမာဂဓိကေ ဧသံ သုဒ္ဓမာဂဓိကာနံ အနုရူပေန အဘိနဝဘာဝတော မာဂဓိကသရူပံ အနုဂတရူပေန၊ ဒသဗလဘာသိတဝိရစိတတ္တာ ဝါ အနုကူလေန အလင်္ကာရေန အာဘရဏဝိသေသေန၊ ဂန္ထဝိသေသေန ဝါ တောသေယျံ အလင်္ကာရဝဠဉ္ဇာပနေန၊ ဂန္ထဝိသေသေ [ဂန္ထဝိသယေ (က.)] ဥဂ္ဂဟဏဓာရဏာဒိကာရာပနေန ဝါ သန္တုဋ္ဌေ ကရေယျံ အပိနာမ ယံနူန သုန္ဒရမိတိ၊ ဧသော ပရိဿမော အယံ မမ အလင်္ကာရပကရဏပ္ပယောဂေါ. အပိနာမာတိ ဧတ္ထ ဣတိသဒ္ဒေါ ဂမျမာနော.

အလင်္ကာရေဟိ ဝဇ္ဇိတာ၊ အလင်္ကာရာ ဝဇ္ဇိတာ ယေဟိ ဝါတိ စ. ရူပဿ အနု အနုရူပံ၊ ရူပံ အနုဂတံ အနုရူပံ ဝါ၊ တေန အနုရူပေန. အလင်္ကရောန္တိ အတ္တဘာဝမနေနေတိ အလင်္ကာရော၊ ဟာရကေယူရာဒိ အာဘရဏပက္ခေ၊ ဂန္ထပက္ခေ တု အလင်္ကရောန္တိ ဗန္ဓသရီရမနေနေတိ အလင်္ကာရော. ဣမိနာ မုချဘာဝေန ပသာဒါဒိသဒ္ဒါလင်္ကာရာ စ သဘာဝဝုတျာဒိအတ္ထာလင်္ကာရာ စ ပဝုစ္စန္တိ. အမုချတော ပန ဣမေသံ ဒွိန္နံ အလင်္ကာရာနမဓိဋ္ဌာနဘူတဗန္ဓသရီရမ္ပိ၊ တထာ မင်္ဂလသုတ္တရတနသုတ္တာဒိဝေါဟာရော ဝိယ အလင်္ကာရပကာသကံ ‘‘သမ္မာ ဗုဇ္ဈန္တိ ဒွိပ္ပကာရာ အလင်္ကာရာ အနေနေ’’တိ ဣမိနာ အတ္ထေန လဒ္ဓသုဗောဓာလင်္ကာရဝရနာမဓေယျသတ္ထမ္ပိ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တမိဒမေဝ –

‘‘မုချောလင်္ကာရသဒ္ဒေါယံ၊ သဒ္ဒတ္ထာလင်္ကတိဿိတော၊

သာမတ္ထိယာ တွဓိဋ္ဌာနေ၊ တထာ သတ္ထေပိ တဗ္ဗတီ’’တိ.

ဧတ္ထ သာမတ္ထိယံ နာမ တဒါဓာရတပ္ပဋိပါဒကတ္တဝေါဟာရတော တဒါဓေယျတပ္ပဋိပါဒနီယံ န ဘဝတိ စေ၊ အညံ ကိံ ဘဝတီတိ အညထာနုပပတ္တိလက္ခဏမေဝါတိ.

၄. ယေသံ န သဉ္စိတာ ပညာ-နေကသတ္ထန္တရောစိတာ၊

သမ္မောဟဗ္ဘာဟတာဝေ’တေ၊ နာဝဗုဇ္ဈန္တိ ကိဉ္စိပိ.

၅. ကိံ တေဟိ ပါဒသုဿူသာ၊ ယေသံ နတ္ထိ ဂုရူနီ’ဟ [ဂရူနိဟ (က.)]၊

ယေ တပ္ပါဒရဇောကိဏ္ဏာ၊ တေ’ဝ သာဓူဝိဝေကိနော.

၄-၅. ဧဝံ လက္ခဏာရမ္ဘပဋိက္ခေပကဇနပဋိဗာဟနပုဗ္ဗကမဘိဓေယျာဒိကံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သတ္ထတောဝ သဗ္ဗတ္ထ ဂုဏဒေါသဝိဝေစနံ. အတောယေဝ ဝုစ္စတိ –

‘‘သဗ္ဗတ္ထ သတ္ထတောယေဝ၊ ဂုဏဒေါသဝိဝေစနံ၊

ယံ ကရောတိ ဝိနာ သတ္ထံ၊ သာဟသံ ကိမတောဓိက’’န္တိ.

တသ္မာ ဂုဏဒေါသဝိဘာဂဝိစာရဏံ နာမ တဗ္ဗိဒူနံယေဝ၊ နာသတ္ထညူနံ ပုရိသပသူနံ. တထာ စာဟ –

‘‘ဂုဏဒေါသမသတ္ထညူ၊ ဇနော ဝိဘဇတေ ကထံ၊

အဓိကာရော ကိမန္ဓဿ၊ ရူပဘေဒေါပလဒ္ဓိယ’’န္တိ [ကာဗျာဒါသ ၁.၈].

ယေနေဝံ၊ တေနေတ္ထ ဂုဏဒေါသဒဿနေ ပသန္နာနေကသတ္ထစက္ခုယေဝါဓိဂတော၊ နညော တဗ္ဗိပရီတောတျနွယဗျတိရေကဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘ယေသ’’န္တိအာဒိဂါထာဒွယမာဟ. တတ္ထ ယေသန္တိ အနိယမုဒ္ဒေသော၊ ယေဟီတိ အတ္ထော. ယေဟိ န သဉ္စိတာ န ရာသိကတာ၊ နာနာသန္တာနဝုတ္တိနီပိ ဧကတ္တနယေန ဧကသ္မိံ သန္တာနေ န ဝါသိတာ နပရိဘာဝိတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကာ သာ? ပညာ ဟေယျောပါဒေယျဝိဝေကရူပါ. ကီဒိသီတိ အာဟ ‘‘အနေကသတ္ထန္တရောစိတာ’’တိ. အနေကသ္မိံ တိပိဋကတက္ကဗျာကရဏာလင်္ကာရသတ္ထာဒိကေ သတ္ထန္တရေ ဥစိတာ သဝနဓာရဏာဒိဝသေန ပရိစိတာ သာယံ ပညာ ယေသံ န သဉ္စိတာတိ ပကတံ. ဧတေတိ ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌာနံ နိယမဝစနံ. သမ္မောဟဗ္ဘာဟတာတိ ယထာဝုတ္တာယာတိသယဝတိယာ ပညာယာဘာဝတော ဗလပ္ပတ္တေန မောဟေန အဗ္ဘာဟတာ ဝိသေသေန ပဟတာ၊ ဧဝသဒ္ဒိတာ ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပါယော. ယတော ဧဝံ၊ တသ္မာပိ ကိဉ္စိပိ ဟေယျောပါဒေယျရူပံ ယံ ကိဉ္စိဒေဝ အဋ္ဌာနာနိယောဇကတာဒိသဂုရုပါဒသုဿူသာနိဿယပဋိလဒ္ဓဝိဝေကပညာတိ- သယာလာဘေန နာဝဗုဇ္ဈန္တိ၊ န ဇာနန္တီတျတ္ထော. ယတော အာလသိယာဒိဒေါသလေသပရိဂ္ဂဟောပိ သတတာစရိယသေဝနဝသေန သိရောဝိကိဏ္ဏတာဒိသဂုရုပါဒပင်္ကဇမ္ဗုဇပရာယနော စိရေနပိ ကာလေန နာနာဝိဓသတ္ထန္တရကတပရိစယဗလေန ပပ္ပေါတိ တာဒိသံ ပညာဝေယတ္တိယံ. တေနေဝါဟ ဘဂဝါ –

‘‘နိဟီယတိ ပုရိသော နိဟီနသေဝီ၊

န စ ဟာယေထ ကဒါစိ တုလျသေဝီ၊

သေဋ္ဌမုပနမံ ဥဒေတိ ခိပ္ပံ၊

တသ္မာ’တ္တနော ဥတ္တရိတရံ ဘဇေထာ’’တိ [အ. နိ. ၃.၂၆].

တတော ဧတာဒိသော ပညဝါယေဝေတ္ထ ဂုဏဒေါသဝိဘာဂဝိဝေစနေ အဓိကာရီ၊ နညော တဗ္ဗိပရီတော ပုရိသပသူတိ အယမေတ္ထာဓိပ္ပါယော. ရုဠှော အတ္ထဝိသေသော. တေနာဟ ‘‘ကိံ တေဟိ ပါဒသုဿူသာ၊ ယေသံ နတ္ထိ ဂုရူနိဟာ’’တိ. ဣဟာတိ ဣမသ္မိံ လောကေ ယေသံ ဇနာနံ ဂုရူနံ ကာတဗ္ဗာ ပါဒသုဿူသာ ပါဒပရိစရိယာ နတ္ထိ၊ တေဟိ ဇနေဟိ ယထာဝုတ္တနယေန ပညာဝေယတ္တိယရသာနဘိညေဟိ ကိံ ပယောဇနံ၊ လေသမတ္တမ္ပိ နတ္ထိ၊ အနဓိဂတာယေဝေတ္ထ ဧတေတိ အဓိပ္ပါယော. ဣဒါနိ ဗျတိရေကမုခေန အာဟ ‘‘ယေ’’တိအာဒိ. ယေ ပုဗ္ဗေ ကတပုညတာဒိသမ္ပတ္တိသမ္ပန္နာ တပ္ပါဒရဇေဟိ တေသံ ဂုရူနံ ပါဒဓူလီဟိ ဩကိဏ္ဏာ ဩနဒ္ဓါ ဂဝစ္ဆိတာ၊ တေဝ သာဓူ ယထာဝုတ္တနယေန ပညာဝေယတ္တိယေန အဘိညာတာ သဇ္ဇနာ ဧဝ ဝိဝေကိနော ဟေယျောပါဒေယျဂုဏဒေါသဝိဘာဂနိယမနပညာသမ္ပတ္တိသမင်္ဂိနော ဟောန္တိ၊ တေယေဝေတ္ထ ဂုဏဒေါသဝိဝေစနေ အဓိဂတာတိ အဓိပ္ပါယော. သာ စာယံ ဂုရုပါဒသုဿူသာ ဝိသိဋ္ဌာဒရေန ကရဏီယာတိ ဝင်္ကဝုတ္တိယာ တဒဘျာသေ သာဓုဇနေ နိယောဇေတိ.

၄-၅. ယေ သကလသတ္ထပရိစိတညာဏပါဋဝါ ယဒိ ဒေါသမာရောပယန္တိ၊ တေသံ တဒ္ဒေါသနိရာကရဏံ ဝိနာ ပဒေသာဝဗောဓနမတ္တေန ပဏ္ဍိတမာနီနံ ဝစနဿာဂုရုကရဏံ ဝင်္ကဝုတ္တိယာ ဒဿေန္တော စ တံဒွါရေနေဝ အတ္တနော အနညသာဓာရဏဂုရုဂါရဝတံ သာဓုဇနေဟိ ပရမာဒရေန သမ္ပာဒေတဗ္ဗမိတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယေသံ။ပေ။ ကိနော’’တိ ဂါထာဒွယမာဟ. အနေကသတ္ထာနံ တိပိဋကတက္ကဗျာကရဏာဒီနံ အနေကေသံ ဂန္ထာနံ အန္တရေ တတွတ္ထသင်္ခါတအဗ္ဘန္တရေ ဥစိတာ သဝနဥဂ္ဂဟဏဓာရဏာဒိဝသေန ပရိစိတာ ပညာ သုတမယာ ပညာ ယေသံ ယေဟိ န သဉ္စိတာ၊ ဒွိန္နမေကက္ခဏေ ပဝတ္တိယာဘာဝေပိ ဥပစိတသမူဟဘာဝတော၊ ပုဗ္ဗကာလိကပညာယ အပရကာလိကပညာယ အနန္တရအာသေဝနာဒိပစ္စယလာဘတော အဝတ္ထဗာဟုလ္လပဝတ္တိတော ဝါ သဉ္စိတဗ္ဗာပိ န ရာသိကတာ. ဧတေ ဤဒိသပညာပါဋဝရဟိတာ ဣမေ သမ္မောဟဗ္ဘာဟတာ ပညာပါဋဝါဘာဝတော ဗလပ္ပတ္တေန မောဟေန ဝိသေသေန ပဟတာ ဧဝ ကိဉ္စိပိ ဟေယျောပါဒေယျံ နာဝဗုဇ္ဈန္တိ. န ဧကေ အနေကေတိ စ၊ တေ စ တေ သတ္ထာ စေတိ စ၊ တေသမန္တရမိတိ စ၊ တသ္မိံ ဥစိတာတိ စ သမ္မောဟေန အဗ္ဘာဟတာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. တေန ဝုတ္တံ–

‘‘ဂုဏဒေါသမသတ္ထညူ၊ ဇနော ဝိဘဇတေ ကထံ၊

အဓိကာရော ကိမန္ဓဿ၊ ရူပဘေဒေါပလဒ္ဓိယ’’န္တိ [ကာဗျာဒါသ ၁.၈].

တဿတ္ထော – အသတ္ထညူ ဇနော ဂုဏဒေါသံ ကထံ ဝိဘဇတေ. တထာ ဟိ ရူပဘေဒေါပလဒ္ဓိယံ နီလပီတာဒိရူပဝိသေသာဝဗောဓနေ အန္ဓဿ အဓိကာရော အဘိမုခကရဏံ ကိံ ဟောတိ၊ န ဘဝတျေဝ၊ တသ္မာ အနေကသတ္ထန္တရဂတသုပ္ပသန္နပညာစက္ခုနာ ဧဝ ဂုဏဒေါသဝိဝေစနံ ဘဝတိ၊ တဒဘာဝေ န ဘဝတျေဝ. ဣဒမေဝ ဝုစ္စတေ–

‘‘သဗ္ဗတ္ထ သတ္ထတောယေဝ၊ ဂုဏဒေါသဝိဝေစနံ၊

ယံ ကရောတိ ဝိနာ သတ္ထံ၊ သာဟသံ ကိမတောဓိက’’န္တိ.

တဿတ္ထော – သဗ္ဗတ္ထ ဂုဏဒေါသဝိဝေစနံ သတ္ထတောယေဝ ဟောတိ၊ သတ္ထံ ဝိနာ သတ္ထောစိတတာဒိသပညံ ဝိနာ ယံ ကရောတိ ဂုဏာဂုဏဝိဘာဂံ ကရောတိ၊ ယံ ကရဏံ အတ္ထိ၊ အတောဓိကံ သာဟသံ ကိံ အာသုံ ကိရိယာ အနုပပရိက္ခနကိရိယာ နတ္ထေဝ.

ဣဟ ဣမသ္မိံ လောကေ ယေသံ အကတပုညာနံ ဇနာနံ ဂုရူနံ

‘‘ပိယော ဂရု ဘာဝနီယော၊

ဝတ္တာ စ ဝစနက္ခမော၊

ဂမ္ဘီရဉ္စ ကထံ ကတ္တာ၊

နော စာ’ဋ္ဌာနေ နိယောဇကော’’တိ [အ. နိ. ၇.၃၇].

နိဒ္ဒိဋ္ဌဂုဏောပေတာနံ အာစရိယာနံ ကာတဗ္ဗာ ပါဒသုဿူသာ ပါဒပရိစရိယာ နတ္ထိ၊ တေဟိ ကိံ ပယောဇနံ. ယေ ကတပုညာ ဇနာ တပ္ပါဒရဇောကိဏ္ဏာ တေသံ ဂုရူနံ ပါဒရဇေဟိ ဂဝစ္ဆိတာ၊ တေဝ သာဓူ ဇနာ ဧဝ ဝိဝေကိနော ကလျာဏမိတ္တဂုရုပါသနာဟိ အဓိဂတဝိသိဋ္ဌဝိဝေကဗုဒ္ဓိနော ဘဝန္တိ၊ တေ ဧဝ ဝိဝေကံ ဇာနန္တီတိ ဘာဝေါ. သောတုမိစ္ဆာ သုဿူသာ၊ တံ နိဿာယ ကတ္တဗ္ဗပါဒပရိစရိယာပိ တဒတ္ထိယာ သုဿူသာ နာမ ဟောတိ. ပါဒေသု သုဿူသာတိ စ၊ တေသံ ပါဒါတိ စ၊ တေသု ရဇာနီတိ စ၊ တေဟိ ဩကိဏ္ဏာတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. သိဿာနံ သကလာဘိဗုဒ္ဓိယာ ဂုရုပဋိဗဒ္ဓတ္တာ အတ္တနော ဂုဏတော အဓိကတရာယေဝ သေဝိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ ဘဂဝတာ –

‘‘နိဟီယတိ ပုရိသော နိဟီနသေဝီ၊

န စ ဟာယေထ ကဒါစိ တုလျသေဝီ၊

သေဋ္ဌမုပနမံ ဥဒေတိ ခိပ္ပံ၊

တသ္မာ’တ္တနော ဥတ္တရိတရံ ဘဇေထာ’’တိ [အ. နိ. ၃.၂၆].

၆. ကဗ္ဗနာဋကနိက္ခိတ္တ-နေတ္တစိတ္တာ ကဝိဇ္ဇနာ၊

ယံကိဉ္စိ ရစယန္တေ’တံ၊ န ဝိမှယကရံ ပရံ.

၇. တေယေ’ဝ ပဋိဘာဝန္တော၊ သော’ဝ ဗန္ဓော သဝိမှယော၊

ယေန တောသေန္တိ ဝိညူယေ၊ တတ္ထာပျ’ဝိဟိတာဒရာ.

၆-၇. ဧဝမေတ္ထာနွယဗျတိရေကဝသေနာဓိဂတေ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ‘‘ကိံ အမှာကံ ကဗ္ဗနာဋကပရိစယာဘာဝေရစနာဝိသေသာဘိယောဂေါပဇနိတပရိဿမေနာ’’တိ ဩလီနဝုတ္တိနော သောတုဇနေ သမုဿာဟေတိ ‘‘ကဗ္ဗနာဋကာ’’တိအာဒိနာ. ကဝိပ္ပယောဂသင်္ခါတော ဗန္ဓောဝ ကဝိနော ဣဒန္တိ ကဗ္ဗံ. မုတ္တကာဒိဝါကျသွမုတ္တိကာဒျဝယဝသဘာဝါ အန္တရဝါကျသမုဒါယသမ္ပန္နံ ဝုတ္တဇာတိဘေဒဘိန္နံ ပဇ္ဇမယံ ဂဇ္ဇမယံ ပဇ္ဇဂဇ္ဇမယံ စမ္ပူနာမကဉ္စ၊ မဟာဝါကျရူပံ မဟာကဗ္ဗဉ္စ၊ တံ ပန မဟာကဗ္ဗံ သဂ္ဂေဟိ သဂ္ဂနာမကေဟိ ပရိစ္ဆေဒဝိသေသေဟိ ဗန္ဓျတေ ကရီယတီတိ သဂ္ဂဗန္ဓောတိ ပဝုစ္စတိ. တဿ တု လက္ခဏံ ‘‘သဂ္ဂဗန္ဓဿ မုခံ ဣဋ္ဌာသီသနံ သိယာ ပဏာမော ဝါ ဗန္ဓသမ္ဗန္ဓိနော ကဿစိ အတ္ထဿ နိဒ္ဒေသော ဝါ’’တိအာဒိနာ အနေကဓာ ဝဏ္ဏေန္တိ. တံ ယထာ?

‘‘သဂ္ဂဗန္ဓော မဟာကဗ္ဗ-မုစ္စတေ တွဿ လက္ခဏံ၊

ပဏာမော ဝတ္ထုနိဒ္ဒေသော၊ အာသီသာပိ စ တမ္မုခံ.

ဣတိဟာသကထုဗ္ဘူတံ၊ သန္တသန္နိဿယမ္ပိ ဝါ၊

စတုဝဂ္ဂဖလာယတ္တံ၊ စတုရောဒါတ္တနာယကံ.

ပုရဏ္ဏဝုတုသေလိန္ဒု-သဝိတူဒယဝဏ္ဏနံ၊

ဥယျာနသလိလက္ကီဠာ၊ မဓုပါနရတုဿဝံ.

ဝိပ္ပလမ္ဘဝိဝါဟေဟိ၊ ကုမာရောဒယဝဍ္ဎိဟိ၊

မန္တဒူတပ္ပယာနာဇိ-နာယကာဘျူဒယေဟိပိ.

အလင်္ကတမသံခိတ္တ-ရသဘာဝနိရန္တရံ၊

နာတိဝိတ္ထိဏ္ဏသဂ္ဂေဟိ၊ ပိယဝုတ္တသုသန္ဓိဘိ.

သဗ္ဗတ္ထ ဘိန္နသဂ္ဂန္တေ-ဟုပေတံ လောကရဉ္ဇကံ၊

ကဗ္ဗံ ကပ္ပန္တရဋ္ဌာယိ၊ ဇာယတေ သာဓွလင်္ကတီ’’တိ [ကာဗျာဒါသ ၁.၁၄ – ၁၉ ဂါထာ].

တတ္ထ ဣတိဟာသကထုဗ္ဘူတန္တိ ပုရာဝုတ္တကထာသန္နိဿယံ. သန္တသန္နိဿယန္တိ ဣတရသောဘနာဓိကရဏဂုဏရာဇစရိတာဒိနိဿယံ ဝါ. စတုဝဂ္ဂဖလာယတ္တန္တိ ဓမ္မာဒိစတုဝဂ္ဂဖလာယတ္တံ. ဓမ္မော နာမ အဗ္ဘူဒယနိဗ္ဗာနဟေတုကော. အတ္ထော နာမ ဝိဇ္ဇာဘုမျာဒီနံ ယထာညာယမဇ္ဇနံ၊ အဇ္ဇိတာနဉ္စ ရက္ခဏံ. ကာမော နာမ နိရယော ဝိသယော ပယောဂေါ. မောက္ခော နာမ သဗ္ဗသံသာရဒုက္ခနိဝတ္တိ. စတုရောဒါတ္တနာယကန္တိ ဥဿာဟသတ္တိမန္တသတ္တိပဘူသတ္တိယောဂေန စတုရော ကုသလော စာဂါတိသယာဒိယောဂေန ဥဒါတ္တော ဥဒါရော နာယကော ဝိပက္ခော၊ ပဋိပက္ခော စ ယတ္ထ၊ တံ. မဓု နာမ သုရာ. ဝိပ္ပလမ္ဘော ဝိရဟော. မန္တော နီတိဝေဒီဟိ သဟ ကာရီယနိစ္ဆယော. ဒူတော သန္ဓာနပ္ပဝတ္တော ပုရိသော. ပယာနံ သင်္ဂါမာဒိနိမိတ္တဂမနံ. အာဇိ သန္ဓျာဘာဝေ ဝိဂ္ဂဟော. အသင်္ခတ္တရသဘာဝနိရန္တရန္တိ အသံခိတ္တာ ဗဟုတ္တာ ရသာ သိင်္ဂါရဝီရာဒယော၊ ဘာဝါ ရတိဥဿာဟာဒယော၊ တေဟိ နိရန္တရံ ပတ္ထဋံ. ပိယဝုတ္တသုသန္ဓိဘီတိ ပိယာနိ သုတိသုဘဂါနိ ဝုတ္တာနိ ဣန္ဒဝဇိရာဒီနိ အညမညသမ္ဗန္ဓသံသဂ္ဂတာယ သောဘနော သန္ဓိ အညမညသင်္ဂဟာ ယေသံ သဂ္ဂါနံ၊ တေဟီတိ.

ပုနပိ ယထာဝုတ္တေသု အင်္ဂေသု နဂရဝဏ္ဏနာဒီသု ကိဉ္စ ယထာသမ္ဘဝံ မဓုပါနာဒိရဟိတမ္ပိ တညူနံ မနော ရဉ္ဇေတိ ဥပါဒိယတေဝ သဗ္ဘီတိ ဒဿေတုမာဟ–

‘‘ကဗ္ဗံ န ဒုဿတင်္ဂေဟိ၊ နျူနမပျတြ ကေဟိစိ၊

ဗန္ဓင်္ဂသမ္ပဒါ တညူ၊ ကာမမာရာဓယန္တိ စေ’’တိ [ကာဗျာဒါသ ၁.၂၀].

ပုနပိ –

‘‘ဂုဏတော ပဌမံ ဝတွာ၊ နာယကံ တေန သတ္တုနော၊

နိရာကရဏမိစ္စေသ၊ မဂ္ဂေါ ပကတိသုန္ဒရော.

ဝံသဝီရသုတာဒီနိ၊ ဝဏ္ဏယိတွာ ရိပုဿပိ၊

တဇ္ဇယာ နာယကုက္ကံသ-ကထနဉ္စ သုခေတိ နော’’တိ [ကာဗျာဒါသ ၁.၂၁ ၂၂ ဂါထာ] အာဟု.

သဗ္ဗမ္ပေတံ သဒ္ဓမ္မာမတရသပါနသရသဟဒယာနံ သမ္ဖပ္ပလာပဝိပုလဝိသပ္ပဝေသောပဒ္ဒုတကဗ္ဗနာဋကပရမ္မုခါနံ သတတစရိတသဉ္စရိတရတနဘာဇနာနံ သပ္ပုရိသာနံ ကိံ ဟဒယခေဒေါပဇနိတပရိဿမေနေတိ တဒနုရူပမေဝေါပဒဿိတန္တိ.

နာဋကံ နာမ ဘရတာဒိနာဋျသတ္ထေ နာနပ္ပကာရနိရူပိတရူပံ ကပ္ပံ၊ တံလက္ခဏေကဒေသဘူတလက္ခဏာနိ ပကရဏာဒီနိ နဝ ရူပကာနိ. နာဋိကာ စ ဧတ္ထေဝါဝရုမ္ဘန္တိ. ကဗ္ဗဉ္စ နာဋကဉ္စ၊ တေသု နိက္ခိတ္တံ ဌပိတံ နေတ္တဉ္စ စိတ္တဉ္စ ယေဟီတိ ဝိဂ္ဂဟော. ကေ တေ? ကဝိနော. တတ္ထ နိက္ခိတ္တနေတ္တစိတ္တဝစနေန သုတဿ စိန္တနဉ္စ ဦဟာပေါဟမုခေန ယထုဂ္ဂဟိတနိယာမံ၊ အဝိပရီတတ္ထနိစ္ဆယနံ၊ နိစ္ဆိတဿ ဘာဝနာ၊ နိရန္တရာဘိယောဂေါ စ ဒဿိတော. ကဗ္ဗနာဋကဝစနေန သုတံ၊ စိန္တိတံ၊ ဘာဝိတဉ္စ ဒဿိတံ. သုတေ ဒဿိတေ တန္နိဿယံ သုတမယဉာဏမ္ပိ ဒဿိတမေဝ သိယာတိ. ‘‘ကဗ္ဗနာဋကနိက္ခိတ္တနေတ္တစိတ္တာ’’တိ ဣမိနာ သုတစိန္တာဘာဝနာနုက္ကမေန သမ္ပာဒိတပညာပါဋဝါနံ ကဗ္ဗရစနာယ သာမတ္ထိယံ ဒဿေတိ. ဟောတိ ဟိ တာဒိသာနံ တံသုတာဒိ ဗန္ဓနကာရဏံ. ဝုတ္တဉှိ –

‘‘သာဘာဝိကီ စ ပဋိဘာ၊

သုတဉ္စ ဗဟု နိမ္မလံ၊

အမန္ဒော စာဘိယောဂေါယံ၊

ဟေတု ဟောတိဟ ဗန္ဓနေ’’တိ [ကာဗျာဒါသ ၁.၁၀၃ ဂါထာ].

ယံကိဉ္စီတိ အတ္တနော စိတ္တာရုဠှံ ယံကိဉ္စိ ဗန္ဓဇာတံ. ဣမိနာ ပန အနိယမဝစနေန အတ္တနော တတ္ထ အာဒရာဘာဝံ ဒီပေတိ. ရစယန္တိ ကရောန္တိ. ဧတံ တေဟိ ရစိတံ ဗန္ဓဇာတံ ပရံ အစ္စန္တမေဝ ဝိမှယကရံ န ဟောတိ၊ တာဒိသောပါယသမ္ပတ္တိသမ္ပန္နဿ ဥပေယျသမ္ပတ္တိသဗ္ဘာဝတော အနစ္ဆရိယမေဝါတိ အဓိပ္ပါယော. တတ္ထ တေသု ကဗ္ဗနာဋကေသု ရစနာဝိသေသဧကန္တောပါယဘူတေသု အဝိဟိတာဒရာအပိ သုတာဒိဝသေန အကတာဒရာပိ ယေ သပ္ပုရိသာ ပညဝန္တော ယေန ဗန္ဓဝိသေသေန ဝိညူ ဂုဏဒေါသဝိဒုနော သတ္ထညုနော ပဏ္ဍိတဇနေ တောသေန္တိ ပီဏေန္တိ. တောသေန္တိယေဝ ဟိ တေ တာဒိသေ သာဘာဝိကိပဋိဘာဝိရဟေပိ ဧတာဒိသေသု အတ္ထေသု သုတစိန္တာဘာဝနာဝသေန ဝါယမန္တာ. ဝုတ္တဉှိ –

‘‘န ဝိဇ္ဇတီ ယဇ္ဇပိ ပုဗ္ဗဝါသနာ-

ဂုဏာနုဗန္ဓိ ပဋိဘာနမဗ္ဘုတံ၊

သုတေန ဝါစု’ဿဟနေနုပါသိတာ၊

ဓုဝံ ကရောတျေဝ ကမပျနုဂ္ဂဟ’’န္တိ [ကာဗျာဒါသ ၁.၁၀၄ ဂါထာ].

ပဋိဘာဝန္တော ဟေယျောပါဒေယျပရိစ္ဆေဒလက္ခဏပညာယ ပညဝန္တော နာမ၊ တေယေဝ သပ္ပုရိသာ. သဝိမှယော ‘‘ကီဒိသာယံ၊ တာဒိသောပါယန္တရရဟိတာနမ္ပိ ဧတာဒိသော ဗန္ဓော သိယာ’’တိ ဝိမှယေန သဟ ဝတ္တမာနောပိ. သောဝ ဗန္ဓော တမေဝ ဗန္ဓနံ တာဒိသောပါယသမ္ပတ္တိဝိရဟေနောပေယျသမ္ပတ္တိယာ သဗ္ဘာဝတော၊ နာညောတိ.

၆-၇. ဣဒါနိ ကဗ္ဗနာဋကေသု အပရိစိတာနမမှာကံ ဂန္ထရစနာသဘာဝါဝဗောဓောဝ ကုတောတိ ဩသက္ကန္တေ ‘‘ကဗ္ဗနာဋကာ’’ဒိဂါထာဒွယေန သမုဿာဟေတိ. ကဗ္ဗနာဋကနိက္ခိတ္တနေတ္တစိတ္တာ ကဗ္ဗနာဋကေသု သုတာနုလောကနစိန္တာဘာဝနာဝသေန ဌပိတနေတ္တစိတ္တာ ကဝိဇ္ဇနာ ကဗ္ဗကာရကာ ယံ ကိဉ္စိ အတ္တနော အဘိမတံ ရစယန္တိ ကရောန္တိ၊ ဧတံ ဗန္ဓနံ ပရံ အတိသယေန န ဝိမှယကရံ အစ္ဆရိယကရံ န ဟောတိ၊ နိရန္တရာဘိယောဂတော သိဒ္ဓေါပါယမူလပညာသမ္ပဒါယ ဥပေယျဘူတဂန္ထသင်္ခရဏံ ဘဝတျေဝါတိ အဓိပ္ပါယော. ကဝိနော ဣဒံ ကဗ္ဗန္တိ စ၊ နဋကဿ ဣဒံ နာဋကံ၊ နစ္စဂီတာဒိ. ဣဓ ပန တပ္ပဋိပါဒကကထာပကာသကဂန္ထော နာဋကံ နာမ. ကဗ္ဗဉ္စ နာဋကဉ္စာတိ စ၊ ကဗ္ဗနာဋကေသု နိက္ခိတ္တံ နေတ္တစိတ္တံ ယေဟီတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ယေ ဇနာ တတ္ထ တေသု ကဗ္ဗနာဋကေသု အဝိဟိတာဒရာပိ သဝနဓာရဏာဒိဝသေန အကတသမ္ဘမာ ဧဝ ဝိညူ ယေန ဂန္ထရစနာဝိသေသေန တောသေန္တိ ပီဏေန္တိ၊ တေယေဝ ပဋိဘာဝန္တော ပဋိဘာနသင်္ခါတပညဝန္တော ဘဝန္တိ. သောဝ ဗန္ဓော သဝိမှယော အညေသံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနဝိမှယေန သဟိတော. ပဋိဘာ ဧတေသံ အတ္ထီတိ စ၊ သဟ ဝိမှယေန ဝတ္တတီတိ စ၊ အဝိဟိတော အာဒရော ယေဟီတိ စ ဝိဂ္ဂဟော. ဗာဟိရသတ္ထာဘိယောဂါဘာဝေပိ ပုဗ္ဗဝါသနာဘာဝေပိ ဣဟ နိရန္တရာဘိယောဂံ ကရောန္တော တာဒိသသာမတ္ထိယံ သာဓေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှိ –

‘‘န ဝိဇ္ဇတီ ယဇ္ဇပိ ပုဗ္ဗဝါသနာ-

ဂုဏာနုဗန္ဓိ ပဋိဘာနမဗ္ဘုတံ၊

သုတေန ဝါစု’ဿဟနေနုပါသိတာ၊

ဓုဝံ ကရောတျေဝ ကမပျနုဂ္ဂဟ’’န္တိ [ကာဗျာဒါသ ၁.၁၀၄ ဂါထာ].

တဿတ္ထော – ယဒိ ပုဗ္ဗဝါသနာဂုဏာနုဗန္ဓီ အတီတဇာတိယာ ပရိစယဝါသနာဂုဏဿ အနုဗလပ္ပဒါနဝသေန အနုဗန္ဓော ယဿတ္ထိ၊ တာဒိသံ အဗ္ဘုတံ ပဋိဘာနံ န ဝိဇ္ဇတိပိ၊ တထာပိ သုတေန သဝနေန ဥဿဟနေန ပဂုဏကရဏာဒိဝါစုဿဟနေန ဝါ ဥပါသိတာ ကတဂုရုပါသနာ ဝါစာ ကမပိ အနုဂ္ဂဟံ ကိဉ္စိပိ ပညာပါဋဝံ ဓုဝံ ဧကန္တေန ကရောတိ ဧဝါတိ.

ဧတ္ထ ကဗ္ဗံ နာမ မုတ္တကကုလကာဒိဝါကျဝသေန စ အဝယဝသဘာဝေဟိ တေသံယေဝ အန္တရဝါကျာဝယဝသမူဟေဟိ ပရိပုဏ္ဏံ ဝုတ္တဝိသေသေဟိ ပဘေဒဂတံ ကေဝလံ ပဇ္ဇမယံ ဝါ ဂဇ္ဇမယံ ဝါ စမ္ပူတိချာတပဇ္ဇဂဇ္ဇမယံ ဝါတိ မဟာဝါကျသဘာဝေန စ တိဋ္ဌတိ. နာဋကံ နာမ ဘရတာဒိနဋသတ္ထဂတနာနပ္ပကာရဒဿိတသဘာဝံ. ကဗ္ဗဉ္စ ဣဓေဝ ဒဿိတလက္ခဏတော ဧကဒေသယုတ္တပ္ပကရဏာဒိနဝရူပကာနိ စ နာဋိကာ စ ဘဝန္တိ. ကဗ္ဗလက္ခဏံ ပန ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ–