൪. പാചിത്തിയകണ്ഡം (ഭിക്ഖുനീവിഭങ്ഗവണ്ണനാ)

൧. ലസുണവഗ്ഗവണ്ണനാ

൭൯൩-൭൯൭. പാചിത്തിയേസു ലസുണവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ജാതിം സരതീതി ജാതിസ്സരോ. സഭാവേനേവാതി സൂപസമ്പാകാദിം വിനാവ. ബദരസാളവം നാമ ബദരഫലാനി സുക്ഖാപേത്വാ ചുണ്ണേത്വാ കത്തബ്ബാ ഖാദനീയവികതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ആമകലസുണഞ്ചേവ അജ്ഝോഹരണഞ്ചാതി ഇമാനി പനേത്ഥ ദ്വേ അങ്ഗാനി.

൭൯൮-൮൦൨. ദുതിയതതിയചതുത്ഥാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൮൧൨. പഞ്ചമേ ദ്വിന്നം പബ്ബാനം ഉപരീതി ഏത്ഥ ദ്വിന്നം അങ്ഗുലീനം സഹ പവേസനേ ഏകേകായ അങ്ഗുലിയാ ഏകേകം പബ്ബം കത്വാ ദ്വിന്നം പബ്ബാനം ഉപരി. ഏകങ്ഗുലിപവേസനേ ദ്വിന്നം പബ്ബാനം ഉപരി ന വട്ടതീതി വേദിതബ്ബം. മഹാപച്ചരിയമ്പി അയമേവ നയോ ദസ്സിതോ. ഉദകസുദ്ധിപച്ചയേന പന സതിപി ഫസ്സസാദിയനേ യഥാവുത്തപരിച്ഛേദേ അനാപത്തി.

൮൧൫-൮൧൭. ഛട്ഠേ ആസുമ്ഭിത്വാതി പാതേത്വാ. ദധിമത്ഥൂതി ദധിമണ്ഡം ദധിമ്ഹി പസന്നോദകം. ഭുഞ്ജന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഹത്ഥപാസേ ഠാനം, പാനീയസ്സ വാ വിധൂപനസ്സ വാ ഗഹണന്തി ഇമാനി പനേത്ഥ ദ്വേ അങ്ഗാനി.

൮൨൨. സത്തമേ ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ഇദം പുബ്ബപയോഗദുക്കടസ്സ നിദസ്സനമത്തന്തി ആഹ ‘‘ന കേവലം പടിഗ്ഗഹണേയേവ ഹോതീ’’തിആദി. പമാണന്തി പാചിത്തിയാപത്തിയാ പമാണം. ഇമേഹിയേവ ദ്വീഹി പാചിത്തിയം ഹോതി, നാഞ്ഞേഹി ഭജ്ജനാദീഹീതി അത്ഥോ. വുത്തമേവത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘തസ്മാ’’തിആദിമാഹ. തം പുബ്ബാപരവിരുദ്ധന്തി പുനപി വുത്തന്തി വുത്തവാദം സന്ധായാഹ. അഞ്ഞായ വിഞ്ഞത്തിയാ ലദ്ധമ്പി ഹി അനാണത്തിയാ വിഞ്ഞത്തിയാ ഇമിസ്സാ അവിഞ്ഞത്തിയാ ലദ്ധപക്ഖം ഭജതി, തസ്മാ ഹേട്ഠാ അവിഞ്ഞത്തിയാ ലദ്ധേ കരണകാരാപനേസു വിസേസം അവത്വാ ഇധ വിസേസവചനം പുബ്ബാപരവിരുദ്ധം. യദി ചേത്ഥ കരണേ പാചിത്തിയം, കാരാപനേപി പാചിത്തിയേനേവ ഭവിതബ്ബം. അഥ കാരാപനേ ദുക്കടം, കരണേപി ദുക്കടേനേവ ഭവിതബ്ബം. ന ഹി കരണേ വാ കാരാപനേ വാ വിസേസോ അത്ഥി, തസ്മാ അഞ്ഞായ വിഞ്ഞത്തിയാ ലദ്ധം സയം ഭജ്ജനാദീനി കത്വാപി കാരാപേത്വാപി ഭുഞ്ജന്തിയാ ദുക്കടമേവാതി ഇദമേത്ഥ സന്നിട്ഠാനം. അവിസേസേന വുത്തന്തി കരണകാരാപനാനം സാമഞ്ഞതോ വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. സത്തന്നം ധഞ്ഞാനം അഞ്ഞതരസ്സ വിഞ്ഞാപനം വാ വിഞ്ഞാപാപനം വാ, പടിലാഭോ, ഭജ്ജനാദീനി കത്വാ വാ കാരേത്വാ വാ അജ്ഝോഹരണന്തി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

൮൨൪. അട്ഠമേ നിബ്ബിട്ഠോതി പതിട്ഠാപിതോ. കേണീതി രഞ്ഞോ ദാതബ്ബസ്സ ആയസ്സേതം അധിവചനം. ഠാനന്തരന്തി ഗാമജനപദാദിഠാനന്തരം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഉച്ചാരാദിഭാവോ, അനവലോകനം, വളഞ്ജനട്ഠാനം, തിരോകുട്ടപാകാരതാ, ഛഡ്ഡനം വാ ഛഡ്ഡാപനം വാതി ഇമാനി പനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

൮൩൦. നവമേ സബ്ബേസന്തി ഭിക്ഖുസ്സ ഭിക്ഖുനിയാ ച. ഇധ ഖേത്തപാലകാ ആരാമാദിഗോപകാ ച സാമികാ ഏവ.

൮൩൬. ദസമേ ഏകപയോഗേനാതി ഏകദിസാവലോകനപയോഗേന. തേസംയേവാതി യേസം നച്ചം പസ്സതി. കിഞ്ചാപി സയം നച്ചനാദീസു പാചിത്തിയം പാളിയം ന വുത്തം, തഥാപി അട്ഠകഥാപമാണേന ഗഹേതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബഅട്ഠകഥാസു വുത്ത’’ന്തി ആഹ. ‘‘ആരാമേ ഠത്വാതി ന കേവലം ഠത്വാ, തതോ തതോ ഗന്ത്വാപി സബ്ബിരിയാപഥേഹി ലഭതി, ‘ആരാമേ ഠിതാ’തി പന ആരാമപരിയാപന്നഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഇതരഥാ നിസിന്നാപി ന ലഭേയ്യാ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. നച്ചാദീനം അഞ്ഞതരതാ, അഞ്ഞത്ര അനുഞ്ഞാതകാരണാ ഗമനം, ദസ്സനം വാ സവനം വാതി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

ലസുണവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അന്ധകാരവഗ്ഗവണ്ണനാ

൮൪൧. അന്ധകാരവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ദാനേ വാ പൂജായ വാതി ദാനനിമിത്തം വാ പൂജാനിമിത്തം വാ. മന്തേതീതി കഥേതി. രത്തന്ധകാരതാ, പുരിസസ്സ ഹത്ഥപാസേ ഠാനം വാ സല്ലപനം വാ, സഹായാഭാവോ, രഹോപേക്ഖതാതി ഇമാനി പനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

൮൪൨-൮൪൬. ദുതിയതതിയചതുത്ഥാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൮൫൬-൮൫൭. പഞ്ചമേ അനോവസ്സകം അതിക്കാമേന്തിയാതി ഛന്നസ്സ അന്തോ നിസീദിത്വാ പക്കമന്തിം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘ഉപചാരോ ദ്വാദസഹത്ഥോ’’തി വദന്തി. പല്ലങ്കസ്സ അനോകാസേതി ഊരുബദ്ധാസനസ്സ അനോകാസേ അപ്പഹോന്തേ. പുരേഭത്തതാ, അന്തരഘരേ നിസജ്ജാ, ആസനസ്സ പല്ലങ്കോകാസതാ, അഞ്ഞത്ര അനുഞ്ഞാതകാരണാ അനാപുച്ഛനം, വുത്തപരിച്ഛേദാതിക്കമോതി ഇമാനി പനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

൮൫൯-൮൬൪. ഛട്ഠസത്തമാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

അന്ധകാരവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. നഗ്ഗവഗ്ഗവണ്ണനാ

൮൮൩-൮൮൭. നഗ്ഗവഗ്ഗസ്സ പഠമദുതിയാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൮൯൩. തതിയേ വിസിബ്ബേത്വാതി ദുസ്സിബ്ബിതം പുന സിബ്ബനത്ഥായ വിസിബ്ബേത്വാ വിജടേത്വാ. അഞ്ഞത്ര ചതൂഹപഞ്ചാഹാതി വിസിബ്ബിതദിവസതോ പഞ്ച ദിവസേ അതിക്കമിത്വാ. നിവാസനപാവുരണൂപഗചീവരതാ, ഉപസമ്പന്നായ സന്തകതാ, സിബ്ബനത്ഥായ വിസിബ്ബനം വാ വിസിബ്ബാപനം വാ, അഞ്ഞത്ര അനുഞ്ഞാതകാരണാ പഞ്ചാഹാതിക്കമോ, ധുരനിക്ഖേപോതി ഇമാനി പനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

൮൯൮. ചതുത്ഥേ പഞ്ചന്നം ചീവരാനന്തി തിചീവരം ഉദകസാടികാ സങ്കച്ചികാതി ഇമേസം പഞ്ചന്നം ചീവരാനം. പഞ്ചന്നം ചീവരാനം അഞ്ഞതരതാ, പഞ്ചാഹാതിക്കമോ, അനുഞ്ഞാതകാരണാഭാവോ, അപരിവത്തനന്തി ഇമാനി പനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

൯൦൨. പഞ്ചമം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൯൦൭. ഛട്ഠേ ചീവരലാഭന്തി ലഭിതബ്ബചീവരം. വികപ്പനുപഗപച്ഛിമതാ, സങ്ഘസ്സ പരിണതഭാവോ, വിനാ ആനിസംസദസ്സനേന അന്തരായകരണന്തി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

൯൧൧. സത്തമം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൯൧൬. അട്ഠമേ കുമ്ഭഥൂണം നാമ കുമ്ഭസദ്ദോ, തേന ചരന്തി കീളന്തി, തം വാ സിപ്പം ഏതേസന്തി കുമ്ഭഥൂണികാ. തേനാഹ ‘‘ഘടകേന കീളനകാ’’തി. ദീഘനികായട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൩) പന ‘‘കുമ്ഭഥൂണം നാമ ചതുരസ്സഅമ്ബണകതാള’’ന്തി വുത്തം. ചതുരസ്സഅമ്ബണകതാളം നാമ രുക്ഖസാരദന്താദീസു യേന കേനചി ചതുരസ്സഅമ്ബണം കത്വാ ചതൂസു പസ്സേസു ചമ്മേന ഓനന്ധിത്വാ കതവാദിതഭണ്ഡം. ബിമ്ബിസകന്തിപി തസ്സേവ വേവചനം, തം വാദേന്തി, തം വാ സിപ്പം ഏതേസന്തി കുമ്ഭഥൂണികാ. തേനാഹ ‘‘ബിമ്ബിസകവാദകാതിപി വദന്തീ’’തി. സമണചീവരതാ, ഠപേത്വാ സഹധമ്മികേ മാതാപിതരോ ച അഞ്ഞേസം ദാനം, അതാവകാലികതാതി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

൯൨൦. നവമം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൯൨൭. ദസമേ ധമ്മികം കഥിനുദ്ധാരന്തി സബ്ബാസം ഭിക്ഖുനീനം അകാലചീവരം ദാതുകാമേന ഉപാസകേന യത്തകോ അത്ഥാരമൂലകോ ആനിസംസോ, തതോ അധികം വാ സമകം വാ ദത്വാ യാചിതകേന സമഗ്ഗേന ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേന യം കഥിനം ഞത്തിദുതിയേന കമ്മേന അന്തരാ ഉദ്ധരീയതി, തസ്സ സോ ഉദ്ധാരോ ധമ്മികോതി വുച്ചതി, ഏവരൂപം കഥിനുദ്ധാരന്തി അത്ഥോ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.

നഗ്ഗവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯൩൨. തുവട്ടവഗ്ഗേ സബ്ബം ഉത്താനമേവ.

൫. ചിത്താഗാരവഗ്ഗവണ്ണനാ

൯൭൮. ചിത്താഗാരവഗ്ഗസ്സ പഠമേ കീളനഉപവനന്തി അന്തോനഗരേ ഠിതം സന്ധായ വുത്തം, കീളനുയ്യാനന്തി ബഹിനഗരേ ഠിതം സന്ധായ. പാടേക്കാ ആപത്തിയോതി ഗീവായ പരിവട്ടനപ്പയോഗഗണനായ ആപത്തിയോ, ന ഉമ്മീലനഗണനായ. ‘‘അജ്ഝാരാമേ രാജാഗാരാദീനി കരോന്തി, താനി പസ്സന്തിയാ അനാപത്തീ’’തി വചനതോ ‘‘അന്തോആരാമേ തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ നച്ചാദീനി പസ്സിതും ലഭതീ’’തിപി സിദ്ധം.

൯൮൨. ദുതിയാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൧൦൧൫. നവമേ ഹത്ഥിആദീസു സിപ്പ-സദ്ദോ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ, തഥാ ആഥബ്ബണാദീസു മന്ത-സദ്ദോ. തത്ഥ ആഥബ്ബണമന്തോ നാമ ആഥബ്ബണവേദവിഹിതോ പരൂപഘാതകരോ മന്തോ, ഖീലനമന്തോ നാമ ദാരുസാരഖീലം മന്തേത്വാ പഥവിയം പവേസേത്വാ മാരണമന്തോ, അഗദപ്പയോഗോ വിസയോജനം. നാഗമണ്ഡലന്തി സപ്പാനം പവേസനിവാരണത്ഥം മണ്ഡലബദ്ധമന്തോ.

൧൦൧൮. ദസമം ഉത്താനത്ഥമേവ.

ചിത്താഗാരവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦൨൧. ആരാമവഗ്ഗേ സബ്ബം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൧൦൬൭. ഗബ്ഭിനിവഗ്ഗേപി സബ്ബം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

൮. കുമാരിഭൂതവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧൧൧൯. കുമാരിഭൂതവഗ്ഗസ്സ പഠമേ സബ്ബപഠമാ ദ്വേ മഹാസിക്ഖമാനാതി ഗബ്ഭിനിവഗ്ഗേ സബ്ബപഠമം വുത്താ ദ്വേ സിക്ഖമാനാ. സിക്ഖമാനാ ഇച്ചേവ വത്തബ്ബാതി സമ്മുതികമ്മാദീസു ഏവം വത്തബ്ബാ. ഗിഹിഗതാതി വാ കുമാരിഭൂതാതി വാ ന വത്തബ്ബാതി സചേ വദന്തി, കമ്മം കുപ്പതീതി അധിപ്പായോ. ഇതോ പരം നവമപരിയോസാനം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൧൧൬൩. ദസമേ അപുബ്ബസമുട്ഠാനസീസന്തി പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനാദീസു തേരസസു സമുട്ഠാനേസു അനനുഞ്ഞാതസമുട്ഠാനം സന്ധായ വുത്തം. തഞ്ഹി ഇതോ പുബ്ബേ താദിസസ്സ സമുട്ഠാനസീസസ്സ അനാഗതത്താ ‘‘അപുബ്ബസമുട്ഠാനസീസ’’ന്തി വുത്തം.

൧൧൬൬. ഏകാദസമാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

കുമാരിഭൂതവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ഛത്തുപാഹനവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧൨൧൪. ഛത്തുപാഹനവഗ്ഗസ്സ ഏകാദസമേ ഉപചാരം സന്ധായാതി സമന്താ ദ്വാദസഹത്ഥുപചാരം സന്ധായ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ഛത്തുപാഹനവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഗിരഗ്ഗസമജ്ജാദീനി അചിത്തകാനി ലോകവജ്ജാനീതി വുത്തത്താ നച്ചന്തി വാ വണ്ണകന്തി വാ അജാനിത്വാവ പസ്സന്തിയാ വാ നഹായന്തിയാ വാ ആപത്തിസമ്ഭവതോ വത്ഥുഅജാനനചിത്തേന അചിത്തകാനി, നച്ചന്തി വാ വണ്ണകന്തി വാ ജാനിത്വാ പസ്സന്തിയാ വാ നഹായന്തിയാ വാ അകുസലേനേവ ആപജ്ജനതോ ലോകവജ്ജാനീതി വേദിതബ്ബാനി. ചോരീവുട്ഠാപനാദീനി ചോരീതിആദിനാ വത്ഥും ജാനിത്വാ കരണേ ഏവ ആപത്തിസമ്ഭവതോ സചിത്തകാനി, ഉപസമ്പദാദീനം ഏകന്തഅകുസലചിത്തേനേവ അകത്തബ്ബത്താ പണ്ണത്തിവജ്ജാനി. ‘‘ഇധ സചിത്തകാചിത്തകതാ പണ്ണത്തിജാനനാജാനനതായ അഗ്ഗഹേത്വാ വത്ഥുജാനനാജാനനതായ ഗഹേതബ്ബാ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

ഭിക്ഖുനീവിഭങ്ഗേ ഖുദ്ദകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പാചിത്തിയകണ്ഡം നിട്ഠിതം.