൪. സമഥക്ഖന്ധകം

സമ്മുഖാവിനയകഥാവണ്ണനാ

൧൮൭. സമഥക്ഖന്ധകേ സഞ്ഞാപേതീതി ഏത്ഥ സം-സദ്ദൂപപദോ ഞാ-സദ്ദോ തോസനവിസിട്ഠേ അവബോധനേ വത്തതീതി ആഹ ‘‘പരിതോസേത്വാ ജാനാപേതീ’’തി.

സതിവിനയാദികഥാവണ്ണനാ

൧൯൫-൨൦൦. ദേസനാമത്തമേവേതന്തി ‘‘പഞ്ചിമാനീ’’തി ഏതം ദേസനാമത്തം. സതിവേപുല്ലപ്പത്തസ്സ ഖീണാസവസ്സ ദാതബ്ബോ വിനയോ സതിവിനയോ. അമൂള്ഹസ്സ ദാതബ്ബോ വിനയോ അമൂള്ഹവിനയോ. പടിഞ്ഞാതേന കരണം പടിഞ്ഞാതകരണം.

൨൧൨. തിണവത്ഥാരകസദിസത്താതി തംസദിസതായ തബ്ബോഹാരോതി ദസ്സേതി യഥാ ‘‘ഏസ ബ്രഹ്മദത്തോ’’തി.

അധികരണകഥാവണ്ണനാ

൨൧൬. വിവാദാധികരണസ്സ കിം മൂലന്തിആദീസു വിവാദമൂലാനീതി വിവാദസ്സ മൂലാനി. കോധനോതി കുജ്ഝനലക്ഖണേന കോധേന സമന്നാഗതോ. ഉപനാഹീതി വേരഅപ്പടിനിസ്സഗ്ഗലക്ഖണേന ഉപനാഹേന സമന്നാഗതോ. അഗാരവോതി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൨൩; മ. നി. അട്ഠ. ൩.൪൪) ഗാരവവിരഹിതോ. അപ്പതിസ്സോതി അപ്പതിസ്സയോ അനീചവുത്തി. ഏത്ഥ പന യോ ഭിക്ഖു സത്ഥരി ധരമാനേ തീസു കാലേസു ഉപട്ഠാനം ന യാതി, സത്ഥരി അനുപാഹനേ ചങ്കമന്തേ സഉപാഹനോ ചങ്കമതി, നീചേ ചങ്കമേ ചങ്കമന്തേ ഉച്ചേ ചങ്കമതി, ഹേട്ഠാ വസന്തേ ഉപരി വസതി, സത്ഥു ദസ്സനട്ഠാനേ ഉഭോ അംസേ പാരുപതി, ഛത്തം ധാരേതി, ഉപാഹനം ധാരേതി, നഹായതി, ഉച്ചാരം വാ പസ്സാവം വാ കരോതി, പരിനിബ്ബുതേ വാ പന ചേതിയം വന്ദിതും ന ഗച്ഛതി, ചേതിയസ്സ പഞ്ഞായനട്ഠാനേ സത്ഥുദസ്സനട്ഠാനേ വുത്തം സബ്ബം കരോതി, അഞ്ഞേഹി ച ഭിക്ഖൂഹി ‘‘കസ്മാ ഏവം കരോസി, ന ഇദം വട്ടതി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ നാമ ലജ്ജിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തേ ‘‘തുണ്ഹീ ഹോഹി, ബുദ്ധോ ബുദ്ധോതി വദസി, കിം ബുദ്ധോ നാമാ’’തി ഭണതി, അയം സത്ഥരി അഗാരവോ നാമ.

യോ പന ധമ്മസവനേ സങ്ഘുട്ഠേ സക്കച്ചം ന ഗച്ഛതി, സക്കച്ചം ധമ്മം ന സുണാതി, നിദ്ദായതി വാ സല്ലപന്തോ വാ നിസീദതി, സക്കച്ചം ന ഗണ്ഹാതി ന വാചേതി, ‘‘കിം ധമ്മേ അഗാരവം കരോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘തുണ്ഹീ ഹോഹി, ധമ്മോ ധമ്മോതി വദസി, കിം ധമ്മോ നാമാ’’തി വദതി, അയം ധമ്മേ അഗാരവോ നാമ. യോ പന ഥേരേന ഭിക്ഖുനാ അനജ്ഝിട്ഠോ ധമ്മം ദേസേതി ഉദ്ദിസതി പഞ്ഹം കഥേതി, വുഡ്ഢേ ഭിക്ഖൂ ഘട്ടേന്തോ ഗച്ഛതി തിട്ഠതി നിസീദതി, ദുസ്സപല്ലത്ഥികം വാ ഹത്ഥപല്ലത്ഥികം വാ കരോതി, സങ്ഘമജ്ഝേ ഉഭോ അംസേ പാരുപതി, ഛത്തുപാഹനം ധാരേതി, ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ലജ്ജിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തേപി ‘‘തുണ്ഹീ ഹോഹി, സങ്ഘോ സങ്ഘോതി വദസി, കിം സങ്ഘോ, മിഗസങ്ഘോ അജസങ്ഘോ’’തിആദീനി വദതി, അയം സങ്ഘേ അഗാരവോ നാമ. ഏകഭിക്ഖുസ്മിമ്പി ഹി അഗാരവേ കതേ സങ്ഘേ കതോയേവ ഹോതി. തിസ്സോ സിക്ഖാ പന അപൂരയമാനോ സിക്ഖായ ന പരിപൂരകാരീ നാമ.

അഹിതായ ദുക്ഖായ ദേവമനുസ്സാനന്തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൨൫; മ. നി. അട്ഠ. ൩.൪൨; അ. നി. അട്ഠ. ൩.൬.൩൬) ഏകസ്മിം വിഹാരേ ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം ഉപ്പന്നവിവാദോ കഥം ദേവമനുസ്സാനം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തതി? കോസമ്ബകക്ഖന്ധകേ വിയ ഹി ദ്വീസു ഭിക്ഖൂസു വിവാദം ആപന്നേസു തസ്മിം വിഹാരേ തേസം അന്തേവാസികാ വിവദന്തി, തേസം ഓവാദം ഗണ്ഹന്തോ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ വിവദതി, തതോ തേസം ഉപട്ഠാകാ വിവദന്തി, അഥ മനുസ്സാനം ആരക്ഖദേവതാ ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഹോന്തി. തത്ഥ ധമ്മവാദീനം ആരക്ഖദേവതാ ധമ്മവാദിനിയോ ഹോന്തി, അധമ്മവാദീനം അധമ്മവാദിനിയോ. തതോ ആരക്ഖദേവതാനം മിത്താ ഭുമ്മദേവതാ ഭിജ്ജന്തി. ഏവം പരമ്പരായ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഠപേത്വാ അരിയസാവകേ സബ്ബേ ദേവമനുസ്സാ ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഹോന്തി. ധമ്മവാദീഹി പന അധമ്മവാദിനോവ ബഹുതരാ ഹോന്തി. തതോ ‘‘യം ബഹുകേഹി ഗഹിതം, തം തച്ഛ’’ന്തി ധമ്മം വിസ്സജ്ജേത്വാ ബഹുതരാ അധമ്മം ഗണ്ഹന്തി. തേ അധമ്മം പുരക്ഖത്വാ വിഹരന്താ അപായേസു നിബ്ബത്തന്തി. ഏവം ഏകസ്മിം വിഹാരേ ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം ഉപ്പന്നോ വിവാദോ ബഹൂനം അഹിതായ ദുക്ഖായ ഹോതി. അജ്ഝത്തം വാതി അത്തനി വാ അത്തനോ പരിസായ വാ. ബഹിദ്ധാ വാതി പരസ്മിം വാ പരസ്സ പരിസായ വാ. ആയതിം അനവസ്സവായാതി ആയതിം അനുപ്പാദായ.

മക്ഖീതി പരേസം ഗുണമക്ഖനലക്ഖണേന മക്ഖേന സമന്നാഗതോ. പളാസീതി യുഗഗ്ഗാഹലക്ഖണേന പളാസേന സമന്നാഗതോ. ഇസ്സുകീതി പരസക്കാരാദീനം ഇസ്സായനലക്ഖണായ ഇസ്സായ സമന്നാഗതോ. മച്ഛരീതി ആവാസമച്ഛരിയാദീഹി സമന്നാഗതോ. സഠോതി കേരാടികോ. മായാവീതി കതപാപപടിച്ഛാദകോ. പാപിച്ഛോതി അസന്തസമ്ഭാവനിച്ഛകോ ദുസ്സീലോ. മിച്ഛാദിട്ഠീതി നത്ഥികവാദീ അഹേതുകവാദീ അകിരിയവാദീ. സന്ദിട്ഠിപരാമാസീതി സയം ദിട്ഠമേവ പരാമസതി ഗണ്ഹാതി. ആധാനഗ്ഗാഹീതി ദള്ഹഗ്ഗാഹീ. ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീതി ന സക്കാ ഹോതി ഗഹിതം നിസ്സജ്ജാപേതും. ഏത്ഥ ച കോധനോ ഹോതി ഉപനാഹീതിആദിനാ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനനയേന കോധൂപനാഹാദയോ അകുസലധമ്മാ വിവാദമൂലാനീതി ദസ്സിതാനി, തഥാ ദുട്ഠചിത്താ വിവദന്തീതിആദിനാ ലോഭദോസമോഹാ. അദുട്ഠചിത്താ വിവദന്തീതിആദിനാ ച അലോഭാദയോ വിവാദമൂലാനീതി ദസ്സിതാനി.

൨൧൭. ദുബ്ബണ്ണോതി പംസുപിസാചകോ വിയ ഝാമഖാണുവണ്ണോ. ദുദ്ദസ്സികോതി വിജാതമാതുയാപി അമനാപദസ്സനോ. ഓകോടിമകോതി ലകുണ്ഡകോ. കാണോതി ഏകക്ഖികാണോ വാ ഉഭയക്ഖികാണോ വാ. കുണീതി ഏകഹത്ഥകുണീ വാ ഉഭയഹത്ഥകുണീ വാ. ഖഞ്ജോതി ഏകപാദഖഞ്ജോ വാ ഉഭയപാദഖഞ്ജോ വാ. പക്ഖഹതോതി ഹതപക്ഖോ പീഠസപ്പീ.

൨൨൦. വിവാദാധികരണം കുസലം അകുസലം അബ്യാകതന്തി വിവാദാധികരണം കിം കുസലം അകുസലം ഉദാഹു അബ്യാകതന്തി പുച്ഛതി. വിവാദാധികരണം സിയാ കുസലന്തിആദി വിസ്സജ്ജനം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. വിവദന്തി ഏതേനാതി വിവാദോതി ആഹ ‘‘യേന വിവദന്തി, സോ ചിത്തുപ്പാദോ വിവാദോ’’തി. കഥം പന സോ ചിത്തുപ്പാദോ അധികരണം നാമാതി ആഹ ‘‘സമഥേഹി ച അധികരണീയതായ അധികരണ’’ന്തി, സമഥേഹി സമേതബ്ബതായ അധികരണന്തി അത്ഥോ. വിവാദഹേതുഭൂതസ്സ ഹി ചിത്തുപ്പാദസ്സ വൂപസമേന തപ്പഭവസ്സ സദ്ദസ്സപി വൂപസമോ ഹോതീതി ചിത്തുപ്പാദസ്സ സമഥേഹി അധികരണീയതാ പരിയായോ സമ്ഭവതി.

൨൨൨. ആപത്താധികരണം സിയാ അകുസലം സിയാ അബ്യാകതന്തി അയം വികപ്പോ പഞ്ഞത്തിവജ്ജംയേവ സന്ധായ വുത്തോ, ന ലോകവജ്ജന്തി ദസ്സേതും ‘‘സന്ധായഭാസിതവസേനാ’’തിആദിമാഹ. കസ്മാ പനേത്ഥ സന്ധായഭാസിതവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘യസ്മിം ഹീ’’തിആദി. പഥവീഖണനാദികേതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ഭൂതഗാമപാതബ്യതാദിപഞ്ഞത്തിവജ്ജം സിക്ഖാപദം സങ്ഗണ്ഹാതി. യോ വിനയേ അപകതഞ്ഞുതായ വത്തസീസേന സമ്മുഞ്ജനിആദിനാ പഥവീഖണനാദീനി കരോതി, തദാ തസ്സുപ്പന്നചിത്തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘കുസലചിത്തം അങ്ഗം ഹോതീ’’തി. അങ്ഗം ഹോതീതി ച വത്തസീസേന കരോന്തസ്സപി ‘‘ഇമം പഥവിം ഖണാമീ’’തിആദിനാ വീതിക്കമജാനനവസേന പവത്തത്താ തം കുസലചിത്തം ആപത്താധികരണം, കുസലചിത്തം ആപത്തിയാ കാരണം ഹോതീതി അത്ഥോ. ന ഹി വീതിക്കമം അജാനന്തസ്സ പഥവീഖണനാദീസു ആപത്തി സമ്ഭവതി. തസ്മിം സതീതി തസ്മിം കുസലചിത്തേ ആപത്തിഭാവേന ഗഹിതേ സതീതി അധിപ്പായോ. തസ്മാതി യസ്മാ കുസലചിത്തേ ആപത്തിഭാവേന ഗഹിതേ സതി ‘‘നത്ഥി ആപത്താധികരണം കുസല’’ന്തി ന സക്കാ വത്തും, തസ്മാ. നയിദം അങ്ഗപ്പഹോനകചിത്തം സന്ധായ വുത്തന്തി ‘‘ആപത്താധികരണം സിയാ അകുസലം സിയാ അബ്യാകതം, നത്ഥി ആപത്താധികരണം കുസല’’ന്തി ഇദം ആപത്തിസമുട്ഠാപകഭാവേന അങ്ഗപ്പഹോനകം ആപത്തിയാ കാരണഭൂതം ചിത്തം സന്ധായ ന വുത്തം. കിം പന സന്ധായ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഇദം പനാ’’തിആദി. ഭിക്ഖുമ്ഹി കമ്മട്ഠാനഗതചിത്തേന നിപന്നേ നിദ്ദായന്തേ വാ മാതുഗാമോ ചേ സേയ്യം കപ്പേതി, തസ്മിം ഖണേ സേയ്യാകാരേന വത്തമാനരൂപമേവ ആപത്തി, ന കുസലാദിവസപ്പവത്തം ചിത്തന്തി ആഹ ‘‘അസഞ്ചിച്ച…പേ… സഹസേയ്യാദിവസേന ആപജ്ജതോ (പരി. ൩൨൩ അത്ഥതോ സമാനം) അബ്യാകതം ഹോതീ’’തി. തസ്മിഞ്ഹി ഖണേ ഉട്ഠാതബ്ബേ ജാതേ അനുട്ഠാനതോ തദാകാരപവത്തോ രൂപക്ഖന്ധോവ ആപത്തി.

‘‘ആപത്തിം ആപജ്ജന്തോ കുസലചിത്തോ വാ ആപജ്ജതി അകുസലാബ്യാകതചിത്തോ വാ’’തി വചനതോ കുസലമ്പി ആപത്താധികരണം സിയാതി ചേ? ന. യോ ഹി ആപത്തിം ആപജ്ജതീതി വുച്ചതി, സോ തീസു ചിത്തേസു അഞ്ഞതരചിത്തസമങ്ഗീ ഹുത്വാ ആപജ്ജതി, ന അഞ്ഞഥാതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘കുസലചിത്തോ വാ’’തിആദി വുത്തം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – പഥവീഖണനാദീസു കുസലചിത്തക്ഖണേ വീതിക്കമാദിവസേന പവത്തരൂപസമ്ഭവതോ കുസലചിത്തോ വാ തഥാപവത്തരൂപസങ്ഖാതം അബ്യാകതാപത്തിം ആപജ്ജതി, തഥാ അബ്യാകതചിത്തോ വാ അബ്യാകതരൂപസങ്ഖാതം അബ്യാകതാപത്തിം ആപജ്ജതി. പാണാതിപാതാദിം അകുസലചിത്തോ വാ അകുസലാപത്തിം ആപജ്ജതി, രൂപം പനേത്ഥ അബ്ബോഹാരികം. സുപിനന്തേ ച പാണാതിപാതാദിം കരോന്തോ സഹസേയ്യാദിവസേന ആപജ്ജിതബ്ബാപത്തിം ആപജ്ജന്തോ അകുസലചിത്തോ അബ്യാകതാപത്തിം ആപജ്ജതീതി.

കുസലചിത്തം ആപജ്ജേയ്യാതി ഏളകലോമം ഗഹേത്വാ കമ്മട്ഠാനമനസികാരേന തിയോജനം അതിക്കമന്തസ്സ പഞ്ഞത്തിം അജാനിത്വാ പദസോ ധമ്മം വാചേന്തസ്സ ച ആപജ്ജിതബ്ബാപത്തിയാ കുസലചിത്തം ആപജ്ജേയ്യ. ന ച തത്ഥ വിജ്ജമാനമ്പി കുസലചിത്തം ആപത്തിയാ അങ്ഗന്തി തസ്മിം വിജ്ജമാനമ്പി കുസലചിത്തം ആപത്തിയാ അങ്ഗം ന ഹോതി, സയം ആപത്തി ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ചലിതപ്പവത്താനന്തി ചലിതാനം പവത്താനഞ്ച. ചലിതോ കായോ, പവത്താ വാചാ. അഞ്ഞതരമേവ അങ്ഗന്തി കായവാചാനം അഞ്ഞതരമേവ ആപത്തീതി അത്ഥോ. തഞ്ച രൂപക്ഖന്ധപരിയാപന്നത്താ അബ്യാകതന്തി ഇമിനാ അബ്യാകതമാപത്താധികരണം, നാഞ്ഞന്തി ദസ്സേതി.

യദി ഏവം ‘‘സാപത്തികസ്സ, ഭിക്ഖവേ, നിരയം വാ വദാമി തിരച്ഛാനയോനിം വാ’’തി വചനതോ അബ്യാകതസ്സപി വിപാകധമ്മതാ ആപജ്ജേയ്യാതി? നാപജ്ജേയ്യ. അസഞ്ചിച്ച ആപന്നാ ഹി ആപത്തിയോ യാവ സോ ന ജാനാതി, താവ അനന്തരായകരാ, ജാനിത്വാ ഛാദേന്തോ പന ഛാദനപ്പച്ചയാ അഞ്ഞം ദുക്കടസങ്ഖാതം അകുസലമാപത്താധികരണമാപജ്ജതി, തഞ്ച അകുസലസഭാവത്താ സഗ്ഗമോക്ഖാനം അന്തരായകരണന്തി സാപത്തികസ്സ അപായഗാമിതാ വുത്താ. അബ്യാകതം പന ആപത്താധികരണം അവിപാകധമ്മമേവാതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം. തേനേവ പോരാണഗണ്ഠിപദേസുപി ‘‘പുഥുജ്ജനോ കല്യാണപുഥുജ്ജനോ സേക്ഖോ അരഹാതി ചത്താരോ പുഗ്ഗലേ ദസ്സേത്വാ തേസു അരഹതോ ആപത്താധികരണം അബ്യാകതമേവ, തഥാ സേക്ഖാനം, തഥാ കല്യാണപുഥുജ്ജനസ്സ അസഞ്ചിച്ച വീതിക്കമകാലേ അബ്യാകതമേവ. ഇതരസ്സ അകുസലമ്പി ഹോതി അബ്യാകതമ്പി. യസ്മാ ചസ്സ സഞ്ചിച്ച വീതിക്കമകാലേ അകുസലമേവ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘നത്ഥി ആപത്താധികരണം കുസല’ന്തി. സബ്ബത്ഥ ഏവം അബ്യാകതന്തി വിപാകാഭാവമത്തം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി ലിഖിതം. യഞ്ച ആപത്താധികരണം അകുസലം, തമ്പി ദേസിതം വുട്ഠിതം വാ അനന്തരായകരം. യഥാ ഹി അരിയൂപവാദകമ്മം അകുസലമ്പി സമാനം അച്ചയം ദേസേത്വാ ഖമാപനേന പയോഗസമ്പത്തിപടിബാഹിതത്താ അവിപാകധമ്മതം ആപന്നം അഹോസികമ്മം ഹോതി, ഏവമിദമ്പി ദേസിതം വുട്ഠിതം വാ പയോഗസമ്പത്തിപടിബാഹിതത്താ അവിപാകധമ്മതായ അഹോസികമ്മഭാവേന അനന്തരായകരം ജാതം. തേനേവ ‘‘സാപത്തികസ്സ, ഭിക്ഖവേ, നിരയം വാ വദാമി തിരച്ഛാനയോനിം വാ’’തി സാപത്തികസ്സേവ അപായഗാമിതാ വുത്താ.

അധികരണവൂപസമനസമഥകഥാവണ്ണനാ

൨൨൮. വിവാദസങ്ഖാതേ അത്ഥേ പച്ചത്ഥികാ അത്ഥപച്ചത്ഥികാ.

൨൨൯. സമ്മുഖാവിനയസ്മിന്തി സമ്മുഖാവിനയഭാവേ.

൨൩൦. അന്തരേനാതി കാരണേന.

൨൩൧. ഉബ്ബാഹികായ ഖീയനകേ പാചിത്തി ന വുത്താ തത്ഥ ഛന്ദദാനസ്സ നത്ഥിതായ.

൨൩൬. തസ്സ ഖോ തന്തി ഏത്ഥ ഖോ തന്തി നിപാതമത്തം.

൨൩൮. ‘‘കാ ച തത്ഥ തസ്സപാപിയസികായാ’’തി പോത്ഥകേസു ലിഖന്തി. ‘‘കാ ച തസ്സപാപിയസികാ’’തി ഏവം പനേത്ഥ പാഠോ വേദിതബ്ബോ.

൨൪൨. കിച്ചാധികരണം ഏകേന സമഥേന സമ്മതീതി ഏത്ഥ ‘‘കിച്ചമേവ കിച്ചാധികരണ’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൮൫-൮൬) വചനതോ അപലോകനകമ്മാദീനമേതം അധിവചനം. തം വിവാദാധികരണാദീനി വിയ സമഥേഹി സമേതബ്ബം ന ഹോതി, കിന്തു സമ്മുഖാവിനയേന സമ്പജ്ജതി, തസ്മാ സമ്മതീതി ഏത്ഥ സമ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സമഥക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.