൧. ദിവാസേയ്യവിനിച്ഛയകഥാ

൧. തത്ഥ ദിവാസേയ്യാതി ദിവാനിപജ്ജനം. തത്രായം വിനിച്ഛയോ – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ദിവാ പടിസല്ലീയന്തേന ദ്വാരം സംവരിത്വാ പടിസല്ലീയിതു’’ന്തി (പാരാ. ൭൭) വചനതോ ദിവാ നിപജ്ജന്തേന ദ്വാരം സംവരിത്വാ നിപജ്ജിതബ്ബം. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി പാളിയം ‘‘അയം നാമ ആപത്തീ’’തി ന വുത്താ, വിവരിത്വാ നിപന്നദോസേന പന ഉപ്പന്നേ വത്ഥുസ്മിം ദ്വാരം സംവരിത്വാ നിപജ്ജിതും അനുഞ്ഞാതത്താ അസംവരിത്വാ നിപജ്ജന്തസ്സ അട്ഠകഥായം ദുക്കടം (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൭൭) വുത്തം. ഭഗവതോ ഹി അധിപ്പായം ഞത്വാ ഉപാലിത്ഥേരാദീഹി അട്ഠകഥാ ഠപിതാ. ‘‘അത്ഥാപത്തി ദിവാ ആപജ്ജതി, നോ രത്തി’’ന്തി (പരി. ൩൨൩) ഇമിനാപി ചേതം സിദ്ധം.

൨. കീദിസം പന ദ്വാരം സംവരിതബ്ബം, കീദിസം ന സംവരിതബ്ബം? രുക്ഖപദരവേളുപദരകിലഞ്ജപണ്ണാദീനം യേന കേനചി കവാടം കത്വാ ഹേട്ഠാ ഉദുക്ഖലേ ഉപരി ഉത്തരപാസകേ ച പവേസേത്വാ കതം പരിവത്തകദ്വാരമേവ സംവരിതബ്ബം. അഞ്ഞം ഗോരൂപാനം വജേസു വിയ രുക്ഖസൂചികണ്ടകദ്വാരം, ഗാമഥകനകം ചക്കലകയുത്തദ്വാരം, ഫലകേസു വാ കിടികാസു വാ ദ്വേ തീണി ചക്കലകാനി യോജേത്വാ കതം സംസരണകിടികദ്വാരം, ആപണേസു വിയ കതം ഉഗ്ഘാടനകിടികദ്വാരം, ദ്വീസു തീസു ഠാനേസു വേളുസലാകാ ഗോപ്ഫേത്വാ പണ്ണകുടീസു കതം സലാകഹത്ഥകദ്വാരം, ദുസ്സസാണിദ്വാരന്തി ഏവരൂപം ദ്വാരം ന സംവരിതബ്ബം. പത്തഹത്ഥസ്സ കവാടപ്പണാമനേ പന ഏകം ദുസ്സസാണിദ്വാരമേവ അനാപത്തികരം, അവസേസാനി പണാമേന്തസ്സ ആപത്തി. ദിവാ പടിസല്ലീയന്തസ്സ പന പരിവത്തകദ്വാരമേവ ആപത്തികരം, സേസാനി സംവരിത്വാ വാ അസംവരിത്വാ വാ നിപജ്ജന്തസ്സ ആപത്തി നത്ഥി, സംവരിത്വാ പന നിപജ്ജിതബ്ബം, ഏതം വത്തം.

൩. പരിവത്തകദ്വാരം കിത്തകേന സംവുതം ഹോതി? സൂചിഘടികാസു ദിന്നാസു സംവുതമേവ ഹോതി. അപിച ഖോ സൂചിമത്തേപി ദിന്നേ വട്ടതി, ഘടികാമത്തേപി ദിന്നേ വട്ടതി, ദ്വാരബാഹം ഫുസിത്വാ ഠപിതമത്തേപി വട്ടതി, ഈസകം അഫുസിതേപി വട്ടതി, സബ്ബന്തിമേന വിധിനാ യാവതാ സീസം നപ്പവിസതി, താവതാ അഫുസിതേപി വട്ടതി. സചേ ബഹൂനം വളഞ്ജനട്ഠാനം ഹോതി, ഭിക്ഖും വാ സാമണേരം വാ ‘‘ദ്വാരം, ആവുസോ, ജഗ്ഗാഹീ’’തി വത്വാപി നിപജ്ജിതും വട്ടതി. അഥ ഭിക്ഖൂ ചീവരകമ്മം വാ അഞ്ഞം വാ കിഞ്ചി കരോന്താ നിസിന്നാ ഹോന്തി, ‘‘ഏതേ ദ്വാരം ജഗ്ഗിസ്സന്തീ’’തി ആഭോഗം കത്വാപി നിപജ്ജിതും വട്ടതി. കുരുന്ദട്ഠകഥായം പന ‘‘ഉപാസകമ്പി ആപുച്ഛിത്വാ വാ ‘ഏസ ജഗ്ഗിസ്സതീ’തി ആഭോഗം കത്വാ വാ നിപജ്ജിതും വട്ടതി, കേവലം ഭിക്ഖുനിം വാ മാതുഗാമം വാ ആപുച്ഛിതും ന വട്ടതീ’’തി വുത്തം, തം യുത്തം. ഏവം സബ്ബത്ഥപി യോ യോ ഥേരവാദോ വാ അട്ഠകഥാവാദോ വാ പച്ഛാ വുച്ചതി, സോ സോവ പമാണന്തി ഗഹേതബ്ബം.

൪. അഥ ദ്വാരസ്സ ഉദുക്ഖലം വാ ഉത്തരപാസകോ വാ ഭിന്നോ ഹോതി അട്ഠപിതോ വാ, സംവരിതും ന സക്കോതി, നവകമ്മത്ഥം വാ പന ഇട്ഠകപുഞ്ജോ വാ മത്തികാദീനം വാ രാസി അന്തോദ്വാരേ കതോ ഹോതി, അട്ടം വാ ബന്ധന്തി, യഥാ സംവരിതും ന സക്കോതി. ഏവരൂപേ അന്തരായേ സതി അസംവരിത്വാപി നിപജ്ജിതും വട്ടതി. യദി പന കവാടം നത്ഥി, ലദ്ധകപ്പമേവ. ഉപരി സയന്തേന നിസ്സേണിം ആരോപേത്വാ നിപജ്ജിതബ്ബം. സചേ നിസ്സേണിമത്ഥകേ ഥകനകം ഹോതി, ഥകേത്വാപി നിപജ്ജിതബ്ബം. ഗബ്ഭേ നിപജ്ജന്തേന ഗബ്ഭദ്വാരം വാ പമുഖദ്വാരം വാ യം കിഞ്ചി സംവരിത്വാ നിപജ്ജിതും വട്ടതി. സചേ ഏകകുട്ടകേ ഗേഹേ ദ്വീസു പസ്സേസു ദ്വാരാനി കത്വാ വളഞ്ജന്തി, ദ്വേപി ദ്വാരാനി ജഗ്ഗിതബ്ബാനി, തിഭൂമകേപി പാസാദേ ദ്വാരം ജഗ്ഗിതബ്ബമേവ. സചേ ഭിക്ഖാചാരാ പടിക്കമ്മ ലോഹപാസാദസദിസം പാസാദം ബഹൂ ഭിക്ഖൂ ദിവാവിഹാരത്ഥം പവിസന്തി, സങ്ഘത്ഥേരേന ദ്വാരപാലസ്സ ‘‘ദ്വാരം ജഗ്ഗാഹീ’’തി വത്വാ വാ ‘‘ദ്വാരജഗ്ഗനം നാമ ഏതസ്സ ഭാരോ’’തി ആഭോഗം കത്വാ വാ പവിസിത്വാ നിപജ്ജിതബ്ബം. യാവ സങ്ഘനവകേന ഏവമേവ കാതബ്ബം. പുരേ പവിസന്താനം ‘‘ദ്വാരജഗ്ഗനം നാമ പച്ഛിമാനം ഭാരോ’’തി ഏവം ആഭോഗം കാതുമ്പി വട്ടതി. അനാപുച്ഛാ വാ ആഭോഗം അകത്വാ വാ അന്തോഗബ്ഭേ വാ അസംവുതദ്വാരേ ബഹി വാ നിപജ്ജന്താനം ആപത്തി. ഗബ്ഭേ വാ ബഹി വാ നിപജ്ജനകാലേപി ‘‘ദ്വാരജഗ്ഗനം നാമ മഹാദ്വാരേ ദ്വാരപാലസ്സ ഭാരോ’’തി ആഭോഗം കത്വാ നിപജ്ജിതും വട്ടതിയേവ. ഏവം ലോഹപാസാദാദീസു ആകാസതലേ നിപജ്ജന്തേനപി ദ്വാരം സംവരിതബ്ബമേവ.

അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപോ – ഇദം ദിവാപടിസല്ലീയനം യേന കേനചി പരിക്ഖിത്തേ സദ്വാരബന്ധേ ഠാനേ കഥിതം, തസ്മാ അബ്ഭോകാസേ വാ രുക്ഖമൂലേ വാ മണ്ഡപേ വാ യത്ഥ കത്ഥചി സദ്വാരബന്ധേ നിപജ്ജന്തേന ദ്വാരം സംവരിത്വാവ നിപജ്ജിതബ്ബം. സചേ മഹാപരിവേണം ഹോതി മഹാബോധിയങ്ഗണലോഹപാസാദങ്ഗണസദിസം ബഹൂനം ഓസരണട്ഠാനം, യത്ഥ ദ്വാരം സംവുതമ്പി സംവുതട്ഠാനേ ന തിട്ഠതി, ദ്വാരം അലഭന്താ പാകാരം ആരുഹിത്വാപി വിചരന്തി, തത്ഥ സംവരണകിച്ചം നത്ഥി. രത്തിം ദ്വാരം വിവരിത്വാ നിപന്നോ അരുണേ ഉഗ്ഗതേ വുട്ഠാതി, അനാപത്തി. സചേ പന പബുജ്ഝിത്വാ പുന സുപതി, ആപത്തി. യോ പന ‘‘അരുണേ ഉഗ്ഗതേ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാവ ദ്വാരം അസംവരിത്വാ രത്തിം നിപജ്ജതി, യഥാപരിച്ഛേദമേവ വുട്ഠാതി, തസ്സ ആപത്തിയേവ. മഹാപച്ചരിയം പന ‘‘ഏവം നിപജ്ജന്തോ അനാദരിയദുക്കടാപി ന മുച്ചതീ’’തി വുത്തം.

൫. യോ പന ബഹുദേവ രത്തിം ജഗ്ഗിത്വാ അദ്ധാനം വാ ഗന്ത്വാ ദിവാ കിലന്തരൂപോ മഞ്ചേ നിസിന്നോ പാദേ ഭൂമിതോ അമോചേത്വാവ നിദ്ദാവസേന നിപജ്ജതി, തസ്സ അനാപത്തി. സചേ ഓക്കന്തനിദ്ദോ അജാനന്തോപി പാദേ മഞ്ചകം ആരോപേതി, ആപത്തിയേവ. നിസീദിത്വാ അപസ്സായ സുപന്തസ്സ അനാപത്തി. യോപി ച ‘‘നിദ്ദം വിനോദേസ്സാമീ’’തി ചങ്കമന്തോ പതിത്വാ സഹസാ വുട്ഠാതി, തസ്സപി അനാപത്തി. യോ പന പതിത്വാ തത്ഥേവ സയതി, ന വുട്ഠാതി, തസ്സ ആപത്തി.

കോ മുച്ചതി, കോ ന മുച്ചതീതി? മഹാപച്ചരിയം താവ ‘‘ഏകഭങ്ഗേന നിപന്നകോ ഏവ മുച്ചതി. പാദേ പന ഭൂമിതോ മോചേത്വാ നിപന്നോപി യക്ഖഗഹിതകോപി വിസഞ്ഞീഭൂതോപി ന മുച്ചതീ’’തി വുത്തം. കുരുന്ദട്ഠകഥായം പന ‘‘ബന്ധിത്വാ നിപജ്ജാപിതോവ മുച്ചതീ’’തി വുത്തം. മഹാഅട്ഠകഥായം പന ‘‘യോ ചങ്കമന്തോ മുച്ഛിത്വാ പതിതോ തത്ഥേവ സുപതി, തസ്സപി അവിസയതായ ആപത്തി ന ദിസ്സതി. ആചരിയാ പന ഏവം ന കഥയന്തി, തസ്മാ ആപത്തിയേവാതി മഹാപദുമത്ഥേരേന വുത്തം. ദ്വേ പന ജനാ ആപത്തിതോ മുച്ചന്തിയേവ, യോ ച യക്ഖഗഹിതകോ, യോ ച ബന്ധിത്വാ നിപജ്ജാപിതോ’’തി.

ഇതി പാളിമുത്തകവിനയവിനിച്ഛയസങ്ഗഹേ

ദിവാസേയ്യവിനിച്ഛയകഥാ സമത്താ.