മൂലസിക്ഖാ-ടീകാ

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

സബ്ബകാമദദം സബ്ബരതനേ രതനത്തയം;

ഉത്തമം ഉത്തമതരം, വന്ദിത്വാ വന്ദനാരഹം.

ചരണേ ബ്രഹ്മചാരീനം, ആചരിയാനം സിരം മമ;

ഠപേത്വാന കരിസ്സാമി, മൂലസിക്ഖത്ഥവണ്ണനം.

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ

തത്ഥാദോ താവ സബ്ബസക്കതസ്സ സബ്ബസത്തുത്തമസ്സ സത്ഥുനോ പണാമം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നത്വാ നാഥ’’ന്ത്യാദി. നാഥം ചതൂഹി നാഥങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം ഭഗവന്തം നത്വാ വന്ദിത്വാ ആദോ ആദിമ്ഹി ഉപസമ്പന്നതോ പട്ഠായ നവകേന ഭിക്ഖുനാ അധുനാ പബ്ബജിതേന ഉപസമ്പന്നേന മൂലഭാസായ മാഗധഭാസായ സിക്ഖിതും സമാസതോ സങ്ഖേപേന മൂലസിക്ഖം അഹം പവക്ഖാമീതി പിണ്ഡത്ഥോ.

അയം പന അവയവത്ഥോ – നത്വാതി തന്നിന്നതപ്പോണതപ്പബ്ഭാരോ ഹുത്വാ കായവചീമനോദ്വാരേഹി വന്ദിത്വാതി അത്ഥോ. നാഥതീതി നാഥോ, വേനേയ്യാനം ഹിതസുഖം മേത്തായനവസേന ആസീസതി പത്ഥേതീതി അത്ഥോ, അഥ വാ നാഥതി വേനേയ്യഗതേ കിലേസേ ഉപതാപേതീതി അത്ഥോ, നാഥതി വാ യാചതീതി അത്ഥോ. ഭഗവാ ഹി ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം അത്തസമ്പത്തിം പച്ചവേക്ഖേയ്യാ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൮.൭) സത്താനം തം തം ഹിതപ്പടിപത്തിം യാചിത്വാപി കരുണായ സമുസ്സാഹിതോ തേ തത്ഥ നിയോജേതി. പരമേന വാ ചിത്തിസ്സരിയേന സമന്നാഗതോ സബ്ബസത്തേ ഈസതി അഭിഭവതീതി പരമിസ്സരോ ഭഗവാ ‘‘നാഥോ’’തി വുച്ചതി. സബ്ബോ ചായമത്ഥോ സദ്ദസത്ഥാനുസാരതോ വേദിതബ്ബോ. പവക്ഖാമീതി പകാരേന കഥേസ്സാമി. മൂലസിക്ഖാതി അധിസീലഅധിചിത്തഅധിപഞ്ഞാവസേന തിസ്സോപി സിക്ഖാ, ഉപസമ്പന്നസ്സ സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനട്ഠേന മൂലാ ച സാ സിക്ഖിതബ്ബതോ സിക്ഖാ ചാതി മൂലസിക്ഖാ. ഗന്ഥവസേനേത്ഥ സങ്ഖിപിത്വാ വുത്തത്താ തദ്ദീപനോ ഗന്ഥോ ‘‘മൂലസിക്ഖാ’’തി വുച്ചതി.

തത്ഥ കതമം സീലം, കതമം അധിസീലം, കതമം ചിത്തം, കതമം അധിചിത്തം, കതമാ പഞ്ഞാ, കതമാ അധിപഞ്ഞാതി? വുച്ചതേ – പഞ്ചങ്ഗഅട്ഠങ്ഗദസങ്ഗസീലം താവ സീലമേവ. പാതിമോക്ഖസംവരസീലം പന ‘‘അധിസീല’’ന്തി വുച്ചതി. തഞ്ഹി സൂരിയോ വിയ പജ്ജോതാനം, സിനേരു വിയ പബ്ബതാനം സബ്ബലോകിയസീലാനം അധികഞ്ചേവ ഉത്തമഞ്ച. പാതിമോക്ഖസംവരതോപി ച മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്തമേവ സീലം അധിസീലം, തം പന ഇധ നാധിപ്പേതം. ന ഹി തം സിക്ഖന്തോ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവതി. കാമാവചരാനി പന അട്ഠ കുസലചിത്താനി, ലോകിയഅട്ഠസമാപത്തിചിത്താനി ച ഏകജ്ഝം കത്വാ ചിത്തമേവ. വിപസ്സനാപാദകം അട്ഠസമാപത്തിചിത്തം പന ‘‘അധിചിത്ത’’ന്തി വുച്ചതി. തഞ്ഹി സബ്ബലോകിയചിത്താനം അധികഞ്ചേവ ഉത്തമഞ്ച. തതോപി ച മഗ്ഗഫലചിത്തമേവ അധിചിത്തം, തം പന ഇധ നാധിപ്പേതം. ന ഹി തം സിക്ഖന്തോ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവതി. ‘‘അത്ഥി ദിന്നം, അത്ഥി യിട്ഠ’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തം കമ്മസ്സകതാഞാണം പഞ്ഞാ, തിലക്ഖണാകാരപരിച്ഛേദകം പന വിപസ്സനാഞാണം ‘‘അധിപഞ്ഞാ’’തി വുച്ചതി. സാ ഹി സബ്ബലോകിയപഞ്ഞാനം അധികാ ചേവ ഉത്തമാ ച. തതോപി ച മഗ്ഗഫലപഞ്ഞാവ അധിപഞ്ഞാ, സാ പന ഇധ നാധിപ്പേതാ. ന ഹി തം സിക്ഖന്തോ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവതി.

താസു തീസു അധിസീലസിക്ഖാ ചാരിത്തവാരിത്തവസേന ദുവിധമ്പി സീലം യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനേന, തപ്പടിപക്ഖേ കിലേസേ തദങ്ഗപ്പഹാനവസേന പജഹന്തേന സിക്ഖിതബ്ബാ. അധിചിത്തസിക്ഖാ യഥാവുത്തേസു ആരമ്മണേസു അഭിയോഗവസേന ഝാനപ്പടിപക്ഖാനം നീവരണഗണാനം വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം കുരുമാനേന സിക്ഖിതബ്ബാ. അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ പന യഥാനുരൂപം തദങ്ഗപ്പഹാനസമുച്ഛേദവസേന സാനുസയേ കിലേസേ സമുച്ഛിന്ദന്തേന സിക്ഖിതബ്ബാ. തസ്മാ സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനട്ഠേന മൂലാ ച സാ സിക്ഖിതബ്ബതോ സിക്ഖാ ചാതി മൂലസിക്ഖാ, കമ്മവചനിച്ഛായം ‘‘മൂലസിക്ഖ’’ന്തി വുത്തം.

സമാസീയതേ സങ്ഖിപീയതേതി സമാസോ, തതോ സമാസതോ. സമഗ്ഗേന സങ്ഘേന ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന അകുപ്പേന ഠാനാരഹേന ഉപസമ്പന്നോതി ഭിക്ഖു. തത്ഥ സബ്ബന്തിമേന പരിയായേന പഞ്ചവഗ്ഗകരണീയേ കമ്മേ യാവതികാ ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ, തേസം ആഗതത്താ, ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദസ്സ ആഹടത്താ, സമ്മുഖീഭൂതാനഞ്ച അപ്പടിക്കോസനതോ ഏകസ്മിം കമ്മേ സമഗ്ഗഭാവം ഉപഗതേന സങ്ഘേന തീഹി അനുസ്സാവനാഹി ഏകായ ഞത്തിയാ കാതബ്ബകമ്മസങ്ഖാതേന ഞത്തിചതുത്ഥേന ധമ്മികേന വിനയകമ്മേന വത്ഥുഞത്തിഅനുസ്സാവനസീമാപരിസാസമ്പത്തിസമ്പന്നത്താ അകോപേതബ്ബതം, അപ്പടിക്കോസിതബ്ബതം ഉപഗതേന ഠാനാരഹേന കാരണാരഹേന സത്ഥുസാസനാരഹേന ഉപസമ്പന്നോ നാമ, ഉപരിഭാവം സമാപന്നോ പത്തോതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖുഭാവോ ഹി ഉപരിഭാവോ. തഞ്ചേസ യഥാവുത്തേന കമ്മേന സമാപന്നത്താ ‘‘ഉപസമ്പന്നോ’’തി വുച്ചതി, തേന ഭിക്ഖുനാ. ഊനപഞ്ചവസ്സതായ നവകോ, തേന നവകേന അധുനാ പബ്ബജിതേന, അചിരപബ്ബജിതേനാതി വുത്തം ഹോതി. ആദോതി ആദിമ്ഹിയേവാതി അത്ഥോ, ആദിതോ പട്ഠായാതി വാ. അപി ച ഥേരോ ‘‘ആദോ’’തി വചനേന സദ്ധാപബ്ബജിതാനം കുലപുത്താനം ആലസിയദോസേന, അപ്പടിപജ്ജന്താനം അഞ്ഞാണദോസേന ച അഞ്ഞഥാ പടിപജ്ജന്താനം സംവേഗം ജനേതി. കഥം? അതിദുല്ലഭം ഖണം സമവായം പടിലഭിത്വാ തങ്ഖണം ന കുസീതേന വാ നിരത്ഥകകഥാപസുതേന വാ വീതിനാമേതബ്ബം, കിം കാതബ്ബം? ആദിതോ പട്ഠായ നിരന്തരമേവ തീസു സിക്ഖാസു ആദരോ ജനേതബ്ബോതി.

‘‘സാ മാഗധീ മൂലഭാസാ, നരാ യായാദികപ്പികാ;

ബ്രഹ്മാനോ ചസ്സുതാലാപാ, സമ്ബുദ്ധാ ചാപി ഭാസരേ’’തി. –

വചനതോ മൂലഭാസായാതി മാഗധമൂലായ ഭാസായ, സഭാവനിരുത്തിയാ ഭാസായാതി വുത്തം ഹോതി. സിക്ഖിതുന്തി ഉഗ്ഗണ്ഹിതും.

൧. പാരാജികനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. ഇദാനി സബ്ബസിക്ഖാനം പന മൂലഭൂതത്താ അധിസീലസിക്ഖാവ പഠമം വുത്താ, തത്രാപി മഹാസാവജ്ജത്താ, മൂലച്ഛേജ്ജവസേന പവത്തനതോ ച സബ്ബപഠമം പാരാജികം ജാനിതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘സം നിമിത്ത’’ന്ത്യാദിമാഹ. തത്ഥ മഗ്ഗത്തയേ സം നിമിത്തം പവേസന്തോ ഭിക്ഖു ചുതോതി അത്ഥോ. സം നിമിത്തന്തി അത്തനോ അങ്ഗജാതം, സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന ഏകതിലബീജമത്തമ്പി അത്തനോ അങ്ഗജാതന്തി വുത്തം ഹോതി. ഭിക്ഖൂതി അനിക്ഖിത്തസിക്ഖോ. മഗ്ഗത്തയേതി ഏത്ഥ മനുസ്സാമനുസ്സതിരച്ഛാനഗതാനം വസേന തിസ്സോ ഇത്ഥിയോ, തയോ ഉഭതോബ്യഞ്ജനകാ, തയോ പണ്ഡകാ, തയോ പുരിസാതി പാരാജികവത്ഥുഭൂതാനം നിമിത്താനം നിസ്സയാ ദ്വാദസ സത്താ ഹോന്തി. തേസം വച്ചപസ്സാവമുഖമഗ്ഗവസേന തയോ മഗ്ഗാ. തത്ഥ മനുസ്സിത്ഥിയാ തയോ, അമനുസ്സിത്ഥിയാ തയോ, തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാ തയോതി നവ, തഥാ മനുസ്സുഭതോബ്യഞ്ജനകാദീനം. മനുസ്സപണ്ഡകാദീനം പന വച്ചമുഖമഗ്ഗവസേന ദ്വേ ദ്വേതി ഛ, തഥാ മനുസ്സപുരിസാദീനന്തി സബ്ബേസം വസേന തിംസ മഗ്ഗാ ഹോന്തി. തേ സബ്ബേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഇധ ‘‘മഗ്ഗത്തയേ’’തി വുത്തം, തസ്മിം മഗ്ഗത്തയേ, ദ്വാദസന്നം സത്താനം തീസു മഗ്ഗേസു യത്ഥ കത്ഥചി മഗ്ഗേതി അത്ഥോ. ചുതോതി സക്കത്താ വാ ബ്രഹ്മത്താ വാ ചുതസത്തോ വിയ സാസനതോ ചുതോ ഹോതി, പാരാജികോ ഹോതീതി അത്ഥോ.

ഇദാനി പവേസനം നാമ ന കേവലം അത്തുപക്കമേനേവ ഹോതി, പരൂപക്കമേനാപി ഹോതി, തത്ഥാപി സേവനചിത്തേ സതി പാരാജികോ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘പവേസനാ’’ത്യാദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – യോ ഭിക്ഖു പവേസനട്ഠിതഉദ്ധരണപവിട്ഠക്ഖണേസു അഞ്ഞതരം ഖണം ചേപി സാദിയം സാദിയന്തോ സചേപി തസ്മിം ഖണേ സേവനചിത്തം ഉപട്ഠാപേന്തോ, ചുതോ പാരാജികോ ഹോതി. യോ പന സബ്ബസോ അസാദിയന്തോ ആസീവിസമുഖം അങ്ഗാരകാസും പവിട്ഠം വിയ ച മഞ്ഞതി, സോ നിപ്പരാധോ ഹോതി. ഏത്ഥ പന ഠിതം നാമ സുക്കവിസ്സട്ഠിസമയപ്പത്തം. പഠമപാരാജികം.

൨-൭. ഇദാനി ദുതിയം ദസ്സേതും ‘‘അദിന്നം മാനുസം ഭണ്ഡ’’ന്ത്യാദിമാഹ. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു അദിന്നം മാനുസം ഗരുകം ഭണ്ഡം പഞ്ചവീസാവഹാരേസു യേന കേനചി അവഹാരേന ആദിയന്തോ ചുതോ ഭവേതി സമ്ബന്ധോ. അദിന്നന്തി യം കിഞ്ചി പരപരിഗ്ഗഹിതം സസ്സാമികം ഭണ്ഡം, തം തേഹി സാമികേഹി കായേന വാ വാചായ വാ ന ദിന്നന്തി അദിന്നം, അനിസ്സട്ഠം അപരിച്ചത്തം രക്ഖിതം ഗോപിതം മമായിതം പരപരിഗ്ഗഹിതം. മനുസ്സസ്സ ഇദന്തി മാനുസം, മനുസ്സസന്തകം, ‘‘ഭണ്ഡ’’ന്തിമിനാ തുല്യാധികരണം. ഥേയ്യായേകേനാതി ഥേയ്യായ ഏകേന, ഏകേന അവഹാരേനാതി അത്ഥോ. ലിങ്ഗഭേദം കത്വാ വുത്തം. ‘‘ഥേയ്യാ കേനചീ’’തി വാ പാഠോ. തത്ഥ ഥേനോതി ചോരോ, ഥേനസ്സ ഭാവോ ഥേയ്യാ, കരണത്ഥേ ചേതം പച്ചത്തവചനം, തസ്മാ കേനചി ഥേയ്യേന അവഹാരേനാതി അത്ഥോ. ആദിയന്തി ആദിയന്തോ ഗണ്ഹന്തോ. പഞ്ചവീസാവഹാരേസൂതി പഞ്ചപഞ്ചകേ സമോധാനേത്വാ പഞ്ചവീസതി അവഹാരാ. തത്ഥ പഞ്ചപഞ്ചകാനി നാമ നാനാഭണ്ഡപഞ്ചകം ഏകഭണ്ഡപഞ്ചകം സാഹത്ഥികപഞ്ചകം പുബ്ബപ്പയോഗപഞ്ചകം ഥേയ്യാവഹാരപഞ്ചകന്തി.

തത്ഥ സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകമിസ്സകഭണ്ഡവസേന നാനാഭണ്ഡപഞ്ചകം, സവിഞ്ഞാണകഭണ്ഡവസേന ഏകഭണ്ഡപഞ്ചകം. തത്ഥ നാനാഭണ്ഡവസേന താവ ഏവം വേദിതബ്ബോ – യോ ആരാമം അഭിയുഞ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. സാമികസ്സ വിമതിം ഉപ്പാദേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. സാമികോ ‘‘ന മയ്ഹം ഭവിസ്സതീ’’തി ധുരം നിക്ഖിപതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സ. അഞ്ഞസ്സ ഭണ്ഡം ഹരന്തോ സീസേ ഭാരം ഥേയ്യചിത്തോ ആമസതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ഫന്ദാപേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. ഖന്ധം ഓരോപേതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സ. ഉപനിക്ഖിത്തം ഭണ്ഡം ‘‘ദേഹി മേ ഭണ്ഡ’’ന്തി വുച്ചമാനോ ‘‘നാഹം ഗണ്ഹാമീ’’തി ഭണതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. സാമികസ്സ വിമതിം ഉപ്പാദേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. സാമികോ ‘‘ന മയ്ഹം ദസ്സതീ’’തി ധുരം നിക്ഖിപതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സ. ‘‘സഹഭണ്ഡഹാരകം നേസ്സാമീ’’തി പഠമം പാദം സങ്കാമേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. ദുതിയം പാദം സങ്കാമേതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സ. ഥലട്ഠം ഭണ്ഡം ഥേയ്യചിത്തോ ആമസതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ഫന്ദാപേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. ഠാനാ ചാവേതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സ. അയമേത്ഥ നാനാഭണ്ഡവസേന യോജനാ. ഏകഭണ്ഡവസേന പന സസ്സാമികം ദാസം വാ തിരച്ഛാനം വാ യഥാവുത്തേന അഭിയോഗാദിനാ നയേന ആദിയതി വാ ഹരതി വാ അവഹരതി വാ ഇരിയാപഥം കോപേതി വാ ഠാനാ ചാവേതി വാതി. അയമേത്ഥ ഏകഭണ്ഡവസേന യോജനാ.

പഞ്ച അവഹാരാ സാഹത്ഥികോ ആണത്തികോ നിസ്സഗ്ഗിയോ അത്ഥസാധകോ ധുരനിക്ഖേപോതി. തത്ഥ സാഹത്ഥികോ നാമ പരസ്സ ഭണ്ഡം സഹത്ഥാ അവഹരതി. ആണത്തികോ നാമ ‘‘അസുകസ്സ ഭണ്ഡം അവഹരാ’’തി അഞ്ഞം ആണാപേതി. നിസ്സഗ്ഗിയോ നാമ അന്തോസുങ്കഘാതേ ഠിതോ ബഹിസുങ്കഘാതം പാതേതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സ. അത്ഥസാധകോ നാമ ‘‘അസുകം ഭണ്ഡം യദാ സക്കോസി, തദാ അവഹരാ’’തി ആണാപേതി. തത്ഥ സചേ പരോ അനന്തരായികോ ഹുത്വാ തം അവഹരതി, ആണാപകോ ആണത്തിക്ഖണേയേവ പാരാജികോ ഹോതി, അവഹാരകോ പന അവഹടകാലേ, അയം അത്ഥസാധകോ. ധുരനിക്ഖേപോ പന ഉപനിക്ഖിത്തഭണ്ഡവസേന വേദിതബ്ബോതി ഇദം സാഹത്ഥികപഞ്ചകം.

അപരേപി പഞ്ച അവഹാരാ പുബ്ബപ്പയോഗോ സഹപ്പയോഗോ സംവിധാവഹാരോ സങ്കേതകമ്മം നിമിത്തകമ്മന്തി. തത്ഥ ആണത്തിവസേന പുബ്ബപ്പയോഗോ വേദിതബ്ബോ, ഠാനാചാവനവസേന സഹപ്പയോഗോ. സംവിധാവഹാരോ നാമ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ ‘‘അമുകം നാമ ഗേഹം ഗന്ത്വാ, ഛദനം വാ ഭിന്ദിത്വാ, സന്ധിം വാ ഛിന്ദിത്വാ ഭണ്ഡം ഹരിസ്സാമാ’’തി സംവിദഹിത്വാ ഗച്ഛന്തി, തേസു ഏകോ ഭണ്ഡം അവഹരതി, തസ്സുദ്ധാരേ സബ്ബേസം പാരാജികം. സങ്കേതകമ്മം നാമ സഞ്ജാനനകമ്മം കാലപരിച്ഛേദവസേന സഞ്ഞാകരണം. ഏത്ഥ ച ‘‘പുരേഭത്തം അവഹരാ’’തി വുത്തേ അജ്ജ വാ പുരേഭത്തം അവഹരതു, സ്വേ വാ അനാഗതേ സംവച്ഛരേ വാ, നത്ഥി വിസങ്കേതോ, സങ്കേതകാരകസ്സ ആണത്തിക്ഖണേ, ഇതരസ്സ ഠാനാ ചാവനേതി ഏവം ആപത്തി ഉഭിന്നം പാരാജികസ്സ. നിമിത്തകമ്മം നാമ സഞ്ഞുപ്പാദനത്ഥം കസ്സചി നിമിത്തസ്സ കരണം അക്ഖിനിഖണനഹത്ഥാലങ്ഘനപാണിപ്പഹാരഅങ്ഗുലിഫോടനഗീവുന്നാമനഉക്കാസനാദിനാ അനേകപ്പകാരം. അവഹാരകോ ആണാപകേന യം നിമിത്തസഞ്ഞം കത്വാ വുത്തം, തം ‘‘ഏത’’ന്തി മഞ്ഞമാനോ തമേവ അവഹരതി, ഉഭിന്നം പാരാജികം. യം ‘‘അവഹരാ’’തി വുത്തം, തം ‘‘ഏത’’ന്തി മഞ്ഞമാനോ അഞ്ഞം തസ്മിംയേവ ഠാനേ ഠപിതം അവഹരതി, മൂലട്ഠസ്സ അനാപത്തി. ഇദം പുബ്ബപ്പയോഗപഞ്ചകം.

അപരേപി പഞ്ച അവഹാരാ ഥേയ്യാവഹാരോ പസയ്ഹാവഹാരോ പരികപ്പാവഹാരോ പടിച്ഛന്നാവഹാരോ കുസാവഹാരോതി. തത്ഥ യോ കൂടമാനകൂടകഹാപണാദീഹി വഞ്ചേത്വാ ഗണ്ഹാതി, തസ്സേവം ഗണ്ഹതോ അവഹാരോ ഥേയ്യാവഹാരോ. യോ സന്തജ്ജേത്വാ സയം ദസ്സേത്വാ തേസം സന്തകം ഗണ്ഹാതി, യോ വാ അത്തനോ പത്തബലിതോ ച അധികം ബലക്കാരേന ഗണ്ഹാതി രാജരാജമഹാമത്താദയോ വിയ, തസ്സേവം ഗണ്ഹതോ അവഹാരോ പസയ്ഹാവഹാരോ. പരികപ്പേത്വാ ഗണ്ഹതോ പനാവഹാരോ പരികപ്പാവഹാരോ. സോ ദുവിധോ ഭണ്ഡോകാസപരികപ്പവസേന. തത്ര യോ ‘‘സാടകോ ചേ, ഗണ്ഹിസ്സാമി, സുത്തം ചേ, ന ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി പരികപ്പേത്വാ അന്ധകാരേ പസിബ്ബകം ഗണ്ഹാതി, തത്ര സാടകോ ചേ, ഉദ്ധാരേയേവ പാരാജികം, സുത്തം ചേ ഹോതി, രക്ഖതി. അയം ഭണ്ഡപരികപ്പോ നാമ. യോ ഠാനം പരികപ്പേത്വാ ഭണ്ഡം ഗണ്ഹാതി, തസ്സ തം പരികപ്പിതപരിച്ഛേദം അതിക്കന്തമത്തേ പാരാജികം. അയം ഓകാസപരികപ്പോ നാമ. ഏവമിമേസം ദ്വിന്നം പരികപ്പാനം വസേന പരികപ്പേത്വാ ഗണ്ഹതോ അവഹാരോ പരികപ്പാവഹാരോ. പടിച്ഛാദേത്വാ പരസ്സ ഭണ്ഡം ഗണ്ഹതോ അവഹാരോ പടിച്ഛന്നാവഹാരോ നാമ. കുസം സങ്കാമേത്വാ അവഹരണം കുസാവഹാരോ. യോ കുസം പാതേത്വാ ചീവരേ ഭാജിയമാനേ അത്തനോ കോട്ഠാസസ്സ സമീപേ ഠിതം അപ്പഗ്ഘതരം വാ മഹഗ്ഘതരം വാ സമസമം വാ പരസ്സ കോട്ഠാസം ദിസ്വാ സചേ പഠമതരം പരകോട്ഠാസതോ കുസദണ്ഡകം ഉദ്ധരതി, അത്തനോ കോട്ഠാസേ പാതേതുകാമതായ ഉദ്ധാരേ രക്ഖതി, പാതനേപി രക്ഖതി, അത്തനോ കോട്ഠാസതോ പന കുസദണ്ഡം ഉദ്ധരതി, ഉദ്ധാരേ രക്ഖതി, തം ഉദ്ധരിത്വാ പരകോട്ഠാസേ പാതേന്തസ്സ ഹത്ഥതോ മുത്തമത്തേ പാരാജികം. അയം കുസാവഹാരോ നാമാതി ഇമേസു പഞ്ചവീസാവഹാരേസു യേന കേനചി അവഹാരേന ഗണ്ഹന്തോ പാരാജികോ ഭവേതി അത്ഥോ.

ഗരുകന്തി പഞ്ചമാസകം. വീസതിമാസകോ ഹി കഹാപണോ, കഹാപണസ്സ ചതുത്ഥോ ഭാഗോ പാദോ നാമ, തസ്മാ പഞ്ചമാസകം വാ പാദം വാ ഗരുകന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ‘‘ചത്താരോ വീഹയോ ഗുഞ്ജാ, ദ്വേ ഗുഞ്ജാ മാസകോ ഭവേ’’തി വചനതോ വീഹിവസേന ചത്താലീസ വീഹയോ ദസ ഗുഞ്ജാ പഞ്ചമാസകോതി വേദിതബ്ബോ. യം പന സാമണേരസിക്ഖായം ‘‘വീസതിവീഹീ’’തി വുത്തം, തം നേവ പാളിയം, ന അട്ഠകഥായം അത്ഥി, വീമംസിതബ്ബമേതം. ദുതിയപാരാജികം.

൮. ഇദാനി തതിയം ദസ്സേതും ‘‘മനുസ്സപാണം പാണോ’’ത്യാദി വുത്തം. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു ‘‘മനുസ്സപാണോ’’ ഇതി ജാനന്തോ വധകചിത്തേന മനുസ്സപാണം ജീവിതാ വിയോജേതി, സോ ഭിക്ഖു സാസനാ പാരാജികോ ഹോതീതി സമുദായത്ഥോ.

മനുസ്സപാണന്തി മാതുകുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിചിത്തേന സഹുപ്പന്നം അതിപരിത്തം കലലരൂപം ആദിം കത്വാ പകതിയാ വീസവസ്സസതായുകസ്സ സത്തസ്സ യാവ മരണകാലാ ഏത്ഥന്തരേ അനുപുബ്ബേന വുദ്ധിപ്പത്തോ അത്തഭാവോ, ഏസോ മനുസ്സപാണോ നാമ, ഏവരൂപം മനുസ്സപാണന്തി അത്ഥോ. പാണോതി ജാനന്തി ‘‘പാണോ’’ ഇതി ജാനന്തോ ‘‘തം ജീവിതാ വോരോപേമീ’’തി ജാനന്തോ. വധകചേതസാതി വധകചിത്തേന, ഇത്ഥമ്ഭൂതേ കരണവചനം, വധകചിത്തോ ഹുത്വാ മരണാധിപ്പായോ ഹുത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ജീവിതാതി ജീവിതിന്ദ്രിയതോ. യോതി അനിയമവചനം. സോതി ഏതേന നിയമനം വേദിതബ്ബം. വിയോജേതീതി വുത്തപ്പകാരം മനുസ്സവിഗ്ഗഹം കലലകാലേപി താപനമദ്ദനേഹി വാ ഭേസജ്ജസമ്പദാനേന വാ തതോ വാ ഉദ്ധമ്പി തദനുരൂപേന ഉപക്കമേന ജീവിതാ വിയോജേതീതി അത്ഥോ. സാസനാതി പരാപുബ്ബജിധാതുപ്പയോഗേ നിസ്സക്കവചനം, തേന സത്ഥുസാസനതോതി അത്ഥോ. പരാജിതോതി പരാജയമാപന്നോ. ഹോതീതി പാഠസേസോ. തതിയപാരാജികം.

൯. ഇദാനി ചതുത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഝാനാദിഭേദ’’ന്ത്യാദി വുത്തം. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു അഞ്ഞാപദേസഞ്ച അധിമാനഞ്ച വജ്ജേത്വാ ഹദയേ അസന്തം ഝാനാദിഭേദം ധമ്മം മനുസ്സജാതികസ്സ സത്തസ്സ വദേയ്യ, തസ്മിം ഖണേ ഞാതേ സോ തതോ സാസനാ പാരാജികോ ഏവ ഹോതീതി അത്ഥോ.

ഝാനാദിഭേദന്തി ‘‘ഝാനം വിമോക്ഖോ സമാധി സമാപത്തി ഞാണദസ്സനം മഗ്ഗഭാവനാ ഫലസച്ഛികിരിയാ കിലേസപ്പഹാനം വിനീവരണതാ ചിത്തസ്സ സുഞ്ഞാഗാരേ അഭിരതീ’’തി (പാരാ. ൧൯൮) ഏവം വുത്തം ഝാനാദിഭേദം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം. ഹദയേതി ചിത്തേ. അസന്തന്തി അസംവിജ്ജമാനം. അഞ്ഞാപദേസന്തി ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസി, സോ ഭിക്ഖു പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീ’’തിആദിനാ നയേന അഞ്ഞാപദേസം വജ്ജേത്വാതി അത്ഥോ. വിനാതി വജ്ജനത്ഥേ നിപാതോ, തസ്സ വജ്ജേത്വാതി അത്ഥോ. അധിമാനന്തി ‘‘അധിഗതാ മയാ’’തി ഏവം ഉപ്പന്നം മാനന്തി അത്ഥോ. അധിഗതോ മാനോതി വിഗ്ഗഹോ, തം അധിമാനം വജ്ജേത്വാതി അത്ഥോ. മനുസ്സജാതിസ്സാതി മനുസ്സജാതികസ്സ, ന ദേവബ്രഹ്മാദീസു അഞ്ഞതരസ്സാതി അത്ഥോ. വദേയ്യാതി ആരോചേയ്യ. ഞാതക്ഖണേതി ഞാതേ ഖണേതി ഛേദോ, തസ്മിം തേനാരോചിതക്ഖണേ മനുസ്സജാതികേന ഞാതേതി അത്ഥോ. തേനാതി നിസ്സക്കേ കരണവചനം, തതോ സാസനതോ പാരാജികോതി അത്ഥോ. ചതുത്ഥപാരാജികം.

പാരാജികനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഗരുകാപത്തിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൦. ഇദാനി സങ്ഘാദിസേസം പകാസേതും ‘‘മോചേതുകാമചിത്തേനാ’’തിആദിമാരദ്ധം. തത്ഥ മോചേതും കാമേതീതി മോചേതുകാമം, മോചേതുകാമഞ്ച തം ചിത്തഞ്ചാതി മോചേതുകാമചിത്തം, തേന, മോചനസ്സാദചിത്തേനാതി അത്ഥോ. ഏകാദസന്നഞ്ഹി രാഗാനം ഏകേന മോചനസ്സാദേന ആപത്തി ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി.

തത്രിമേ ഏകാദസ അസ്സാദാ മോചനസ്സാദോ മുച്ചനസ്സാദോ മുത്തസ്സാദോ മേഥുനസ്സാദോ ഫസ്സസ്സാദോ കണ്ഡൂവനസ്സാദോ ദസ്സനസ്സാദോ നിസജ്ജസ്സാദോ വാചസ്സാദോ ഗേഹസിതപേമം വനഭങ്ഗിയന്തി. തത്ഥ മോചനസ്സാദചേതനായ ചേതേന്തോ ചേവ അസ്സാദേന്തോ ച ഉപക്കമതി, മുച്ചതി, സങ്ഘാദിസേസോ, ന മുച്ചതി ചേ, ഥുല്ലച്ചയം. സചേ പന സയനകാലേ രാഗപരിയുട്ഠിതോ ഹുത്വാ ഊരുനാ വാ മുട്ഠിനാ വാ അങ്ഗജാതം ഗാള്ഹം പീളേത്വാ മോചനത്ഥായ സഉസ്സാഹോ സുപതി, സുപന്തസ്സ ചസ്സ അസുചി മുച്ചതി, സങ്ഘാദിസേസോ. മുച്ചനസ്സാദേ അത്തനോ ധമ്മതായ മുച്ചമാനം അസ്സാദേതി, ന ഉപക്കമതി, മുച്ചതി, അനാപത്തി. മുത്തസ്സാദേ അത്തനോ ധമ്മതായ മുത്തേ ഠാനാ ചുതേ അസുചിമ്ഹി പച്ഛാ അസ്സാദേന്തസ്സ വിനാ ഉപക്കമേന മുച്ചതി, അനാപത്തി. മേഥുനസ്സാദേ മേഥുനരാഗേന മാതുഗാമം ഗണ്ഹാതി, തേന അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി, ദുക്കടം പന ആപജ്ജതി. ഫസ്സസ്സാദോ ദുവിധോ അജ്ഝത്തികോ ബാഹിരോ ചാതി. തത്ഥ അത്തനോ നിമിത്തം ‘‘ഥദ്ധം, മുദുകന്തി ജാനിസ്സാമീ’’തി വാ ലോലഭാവേന വാ കീളാപയതോ അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. ബാഹിരഫസ്സസ്സാദേ പന കായസംസഗ്ഗരാഗേന ഇത്ഥിം ഫുസതോ, ആലിങ്ഗതോ ച അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി, കായസംസഗ്ഗസങ്ഘാദിസേസം പന ആപജ്ജതി.

കണ്ഡൂവനസ്സാദേ ദദ്ദുകച്ഛുപിളകപാണകാദീനം അഞ്ഞതരേന ഖജ്ജമാനം നിമിത്തം കണ്ഡൂവനസ്സാദേന കണ്ഡൂവതോ അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. ദസ്സനസ്സാദേ ഇത്ഥിയാ അനോകാസം ഉപനിജ്ഝായതോ അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി, ദുക്കടം പന ഹോതി. നിസജ്ജസ്സാദേ മാതുഗാമേന സദ്ധിം രഹോ നിസിന്നസ്സ മുത്തേപി അനാപത്തി, രഹോനിസജ്ജാപത്തി പന ഹോതി. വാചസ്സാദേ മാതുഗാമം മേഥുനപ്പടിസംയുത്താഹി വാചാഹി ഓഭാസന്തസ്സ മുത്തേപി അനാപത്തി, ദുട്ഠുല്ലവാചാസങ്ഘാദിസേസം പന ആപജ്ജതി. ഗേഹസിതപേമേ മാതാദീനം മാതാദിപേമേന ആലിങ്ഗനാദിം കരോന്തസ്സ മുത്തേപി അനാപത്തി. വനഭങ്ഗം സന്ഥവകരണത്ഥായ ഇത്ഥിയാ പേസിതപുപ്ഫാദിവനഭങ്ഗസഞ്ഞിതം പണ്ണാകാരം ‘‘ഇത്ഥന്നാമായ ഇമം പേസിത’’ന്തി അസ്സാദേന ആമസന്തസ്സ മുത്തേപി അനാപത്തീതി. ഏവമേതേസു മോചനസ്സാദേന ആപത്തി ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘മോചേതു…പേ… നാ’’തി വുത്തം. അഥ വാ മോചേതുകാമം ചിത്തം യസ്സ സോയം മോചേതുകാമചിത്തോ, തേന, ഇത്ഥമ്ഭൂതേ കരണവചനം, മോചേതുകാമചിത്തോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ.

ഉപക്കമ്മാതി ഹത്ഥാദീസു യേന കേനചി നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാതി അത്ഥോ. വിമോചയന്തി യം അന്തമസോ ഏകാ ഖുദ്ദകമക്ഖികാ പിവേയ്യ, തത്തകമ്പി വിമോചേന്തോതി അത്ഥോ. സുക്കന്തി നീലപീതലോഹിതോദാതതക്കതേലദകഖീരദധിസപ്പിവണ്ണസങ്ഖാതേസു ദസവിധേസു സുക്കേസു യം കിഞ്ചി സുക്കം. അഞ്ഞത്ര സുപിനാതി യാ സുപിനന്തേ സുക്കവിസ്സട്ഠി ഹോതി, തം ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. സമണോതി യോ കോചി ഉപസമ്പന്നോ. ഗരുകന്തി സങ്ഘാദിസേസം. ഫുസേതി ആപജ്ജേയ്യാതി അത്ഥോ. ചേതനാ ഉപക്കമോ മുച്ചനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനീതി. സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദം.

൧൧. ഇദാനി കായസംസഗ്ഗം ദസ്സേതും ‘‘കായസംസഗ്ഗരാഗേനാ’’തിആദിമാരദ്ധം. ഭിക്ഖു മനുസ്സിത്ഥിയാ മനുസ്സിത്ഥിസഞ്ഞീ ഹുത്വാ കായസംസഗ്ഗരാഗേന ഉപക്കമിത്വാ മനുസ്സിത്ഥിം പരാമസന്തോ സങ്ഘാദിസേസം ആപജ്ജേയ്യാതി യോജനാ. തത്ഥ കായസംസഗ്ഗരാഗേനാതി ഹത്ഥഗ്ഗഹണാദികായസമ്ഫസ്സേന രാഗേന കായമിസ്സരാഗേന. മനുസ്സിത്ഥിന്തി തദഹുജാതമ്പി ജീവമാനകമനുസ്സിത്ഥിം. പരാമസന്തി പരാമസന്തോ, ഇത്ഥീതി സഞ്ഞാ ഇത്ഥിസഞ്ഞാ, സാ അസ്സ അത്ഥീതി ഇത്ഥിസഞ്ഞീ, ഇത്ഥിസഞ്ഞീ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. മനുസ്സിത്ഥീ, ഇത്ഥിസഞ്ഞിതാ, കായസംസഗ്ഗരാഗോ, തേന രാഗേന വായാമോ, ഹത്ഥഗ്ഗാഹാദിസമാപജ്ജനന്തി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി. കായസംസഗ്ഗസിക്ഖാപദം.

൧൨. ഇദാനി ദുട്ഠുല്ലം ദസ്സേതും ‘‘ദുട്ഠുല്ലവാചസ്സാദേനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ദുട്ഠുല്ലവാചസ്സാദേനാതി വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗമേഥുനധമ്മപ്പടിസംയുത്തവാചസ്സാദരാഗേന. മഗ്ഗം വാരബ്ഭ മേഥുനന്തി വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗാനം അഞ്ഞതരം മഗ്ഗം വാ മേഥുനം വാ ആരബ്ഭാതി അത്ഥോ. ഓഭാസന്തോതി അവഭാസന്തോ. മനുസ്സിത്ഥിന്തി വിഞ്ഞും പടിബലം സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതം ദുട്ഠുല്ലാദുട്ഠുല്ലം സല്ലക്ഖണസമത്ഥം മനുസ്സിത്ഥിം. സുണമാനന്തി സുണന്തിം. ഇമിനാ പടിബലായപി ഇത്ഥിയാ അവിഞ്ഞത്തിപഥേ ഠിതായ ദൂതേന വാ പണ്ണേന വാ ആരോചേന്തസ്സ ദുട്ഠുല്ലവാചാപത്തി ന ഹോതീതി ദീപിതം ഹോതി. മനുസ്സിത്ഥീ, ഇത്ഥിസഞ്ഞിതാ, ദുട്ഠുല്ലവാചസ്സാദരാഗോ, തേന രാഗേന ഓഭാസനം, തങ്ഖണവിജാനനന്തി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി. ദുട്ഠുല്ലവാചസ്സാദസിക്ഖാപദം.

൧൩. ഇദാനി അത്തകാമപാരിചരിയം ദസ്സേതും ‘‘വണ്ണ’’ന്ത്യാദി വുത്തം. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു അത്തനോ കാമപാരിചരിയായ വണ്ണം വത്വാ മേഥുനരാഗേന ഇത്ഥിം മേഥുനം യാചമാനോ ഗരും ഫുസേതി സമ്ബന്ധോ. വണ്ണം വത്വാതി ഗുണം ആനിസംസം പകാസേത്വാ. അത്തനോകാമപാരിചരിയായാതി മേഥുനധമ്മസങ്ഖാതേന കാമേന പാരിചരിയാ കാമപാരിചരിയാ, അത്തനോ അത്ഥായ കാമപാരിചരിയാ അത്തനോകാമപാരിചരിയാ, അലുത്തസമാസോയം. അഥ വാ അത്തനോതി കത്വത്ഥേ സാമിവചനം, അത്തനോ കാമിതാ ഇച്ഛിതാതി അത്തനോകാമാ, സയം മേഥുനരാഗവസേന പത്ഥിതാതി അത്ഥോ, അത്തനോകാമാ ച സാ പാരിചരിയാ ചാതി അത്തനോകാമപാരിചരിയാ, തായ അത്തനോകാമപാരിചരിയായ, ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭഗിനി, പാരിചരിയാനം, യാ മാദിസം സീലവന്തം കല്യാണധമ്മം ബ്രഹ്മചാരിം ഏതേന ധമ്മേന പരിചരേയ്യാ’’തി ഏവം വണ്ണം വത്വാതി അത്ഥോ. യാചധാതുനോ ദ്വികമ്മികത്താ ‘‘ഇത്ഥിം മേഥുനം യാചമാനോ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ഇത്ഥിന്തി ദുട്ഠുല്ലോഭാസനേ വുത്തപ്പകാരം ഇത്ഥിം. മനുസ്സിത്ഥീ, ഇത്ഥിസഞ്ഞിതാ, അത്തകാമപാരിചരിയായ രാഗോ, തേന രാഗേന വണ്ണഭണനം, തങ്ഖണവിജാനനന്തി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി. അത്തകാമപാരിചരിയസിക്ഖാപദം.

൧൪. ഇദാനി സഞ്ചരിത്തം ദസ്സേതും ‘‘സന്ദേസ’’ന്ത്യാദിമാരദ്ധം. തത്ഥ ഭിക്ഖു പുരിസസ്സ വാ സന്ദേസം, ഇത്ഥിയാ വാ സന്ദേസം പടിഗ്ഗഹേത്വാ വീമംസിത്വാ പച്ചാഹരന്തോ ഗരുകം ഫുസേതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ സന്ദേസന്തി ‘‘ഗച്ഛ, ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമം മാതുരക്ഖിതം ബ്രൂഹി ‘ഹോഹി കിര ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ ധനക്കീതാ’’തി (പാരാ. ൩൦൫) ഏവം വുത്തം പുരിസസ്സ സാസനം, ‘‘ഗച്ഛ, ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമം പുരിസം ബ്രൂഹി ‘അഹം തസ്സ ഭരിയാ ഭവിസ്സാമീ’’തി (പാരാ. ൩൨൬-൩൨൭ ഥോകം വിസദിസം) ഏവം വുത്തം ഇത്ഥിയാ സാസനം. പടിഗ്ഗണ്ഹിത്വാതി ‘‘സാധു ഉപാസകാ’’തി വാ ‘‘ഹോതൂ’’തി വാ ‘‘ആരോചേസ്സാമീ’’തി വാ യേന കേനചി ആകാരേന വചീഭേദം കത്വാ വാ സീസകമ്പനാദീഹി വാ പടിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സമ്പടിച്ഛിത്വാതി അത്ഥോ. വീമംസിത്വാതി വുത്തപ്പകാരേന സാസനം ഗഹേത്വാ പുരിസസ്സ വാ ഇത്ഥിയാ വാ തേസം അവസ്സാരോചനകാനം മാതാപിതാഭാതാഭഗിനിആദീനം വാ ആരോചേത്വാതി അത്ഥോ. ഹരംപച്ചാതി ഏത്ഥ ‘‘പച്ചാഹര’’ന്തി വത്തബ്ബേ ഛന്ദഹാനിഭയാ ഹര-സദ്ദം പുബ്ബനിപാതം കത്വാ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. യത്ഥ പഹിതേന തത്ഥ ഗന്ത്വാ തേന ആരോചിതാ സാ ഇത്ഥീ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛതു വാ പടിക്ഖിപതു വാ ലജ്ജായ വാ തുണ്ഹീ ഹോതു, പുന ആഗന്ത്വാ തസ്സ പുരിസസ്സ ഹരന്തോ ഏത്താവതാ ഇമായ പടിഗ്ഗഹണാരോചനപ്പച്ചാഹരണസങ്ഖാതായ തിവങ്ഗസമ്പത്തിയാ സോ ഭിക്ഖു സങ്ഘാദിസേസം ആപജ്ജേയ്യാതി അത്ഥോ. തേസം മനുസ്സജാതികതാ, അലംവചനീയതാ, പടിഗ്ഗണ്ഹനവീമംസനപ്പച്ചാഹരണാനീതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി. സഞ്ചരിത്തസിക്ഖാപദം.

൧൫. ഇദാനി അമൂലകം പകാസേതും ‘‘ചാവേതുകാമോ’’തിആദിമാരദ്ധം. ചാവേതുകാമോ ഭിക്ഖു അമൂലന്തിമവത്ഥുനാ അഞ്ഞം സുണമാനം ഭിക്ഖും ചോദേന്തോ വാ ചോദാപേന്തോ വാ ഗരും ഫുസേതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ചാവേതുകാമോതി ബ്രഹ്മചരിയാ ചാവേതുകാമോ. ചോദേന്തോതി ‘‘ത്വം പാരാജികം ധമ്മം ആപന്നോസി, അസ്സമണോസി, അസക്യപുത്തിയോസീ’’തിആദീഹി വചനേഹി സയം ചോദേന്തോതി അത്ഥോ. ഏവം ചോദേന്തസ്സ വാചായ വാചായ സങ്ഘാദിസേസോ. അമൂലന്തിമവത്ഥുനാതി യം ചോദകേന ചുദിതകമ്ഹി പുഗ്ഗലേ അദിട്ഠം അസുതം അപരിസങ്കിതം, ഇദം ഏതേസം ദസ്സനസവനപരിസങ്കിതസങ്ഖാതാനം മൂലാനം അഭാവതോ നാസ്സ മൂലന്തി അമൂലം, അന്തിമം വത്ഥു യസ്സ പാരാജികസ്സ തദിദം അന്തിമവത്ഥു, അമൂലഞ്ച തം അന്തിമവത്ഥു ചേതി അമൂലന്തിമവത്ഥു, തേന അമൂലന്തിമവത്ഥുനാ, ഭിക്ഖുനോ അനുരൂപേസു ഏകൂനവീസതിയാ പാരാജികേസു അഞ്ഞതരേനാതി അത്ഥോ. ചോദാപയന്തി ചോദാപയന്തോ, തസ്സ സമീപേ ഠത്വാ അഞ്ഞം ഭിക്ഖും ആണാപേത്വാ ചോദാപേന്തോ തസ്സ ആണത്തസ്സ വാചായ വാചായ ഗരും ഫുസേതി അത്ഥോ. സുണമാനന്തി ഇമിനാ പരമ്മുഖാ ദൂതേന വാ പണ്ണേന വാ ചോദേന്തസ്സ ന രുഹതീതി ദീപിതം ഹോതി. പരമ്മുഖാ പന സത്തഹി ആപത്തിക്ഖന്ധേഹി വദന്തസ്സ ദുക്കടം. യം ചോദേതി, തസ്സ ഉപസമ്പന്നോതി സങ്ഖ്യൂപഗമനം, തസ്മിം സുദ്ധസഞ്ഞിതാ, യേന പാരാജികേന ചോദേതി, തസ്സ ദിട്ഠാദിവസേന അമൂലകതാ, ചാവനാധിപ്പായേന സമ്മുഖാ ചോദനാ, തസ്സ തങ്ഖണവിജാനനന്തി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി. അമൂലകസിക്ഖാപദം.

൧൬. ഇദാനി അഞ്ഞഭാഗിയം ദസ്സേതും ‘‘ലേസമത്ത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ലേസമത്തമുപാദായാതി ജാതിനാമഗോത്തലിങ്ഗാപത്തിപത്തചീവരൂപജ്ഝായാചരിയസേനാസനലേസസങ്ഖാതേസു ദസസു ലേസേസു യോ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ദിസ്സതി, തം ലേസമത്തം ഉപാദായ നിസ്സായ ഭിക്ഖും ബ്രഹ്മചരിയാ ചാവേതുകാമോ അമൂലന്തിമവത്ഥുനാ സുണമാനം ഭിക്ഖും ചോദേന്തോ ഗരും ഫുസേതി അത്ഥോ. കഥം? അഞ്ഞോ ഖത്തിയജാതികോ ഇമിനാ ചോദകേന പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ ദിട്ഠോ ഹോതി, സോ അഞ്ഞം അത്തനോ വേരിം ഖത്തിയജാതികം ഭിക്ഖും പസ്സിത്വാ തം ഖത്തിയജാതിലേസം ഗഹേത്വാ ഏവം ‘‘ഖത്തിയോ മയാ ദിട്ഠോ പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ, ത്വം ഖത്തിയോ പാരാജികം ധമ്മം ആപന്നോസീ’’തി വാ ‘‘ത്വം സോ ഖത്തിയോ, നാഞ്ഞോ, പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോസീ’’തി വാ ചോദേതി, ഏവം നാമലേസാദയോപി വേദിതബ്ബാ. അങ്ഗാനി പനേത്ഥ അനന്തരസദിസാനി. അഞ്ഞഭാഗിയസിക്ഖാപദം.

ഗരുകാപത്തിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. നിസ്സഗ്ഗിയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൭. ഇദാനി ചീവരവിധിം ദസ്സേതും ‘‘വികപ്പന’’ന്ത്യാദിമുദ്ധടം. യോ ഭിക്ഖു അകാലചീവരം വികപ്പനഞ്ച അധിട്ഠാനഞ്ച അകത്വാ ദസാഹം അതിക്കാമേതി, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിസ്സഗ്ഗിയം സിയാതി പിണ്ഡത്ഥോ. തത്ഥ അകാലചീവരന്തി അകാലേ ചീവരം, ഖോമം കപ്പാസികം കോസേയ്യം കമ്ബലം സാണം ഭങ്ഗന്തി ജാതിതോ ഛ ചീവരാനി, ദുകൂലം പട്ടുണ്ണം സോമാരപട്ടം ചീനപട്ടം ഇദ്ധിജം ദേവദിന്നന്തി ഇമാനി പന ഛ അനുലോമചീവരാനി. തേസു ദുകൂലം സാണസ്സ അനുലോമം വാകമയത്താ. പട്ടുണ്ണാദീനി തീണി കോസേയ്യസ്സ അനുലോമാനി പാണകേഹി കതസുത്തമയത്താ. ഇദ്ധിജാദീനി ദ്വയാനി ഖോമാദീനം അനുലോമാനി തേസമഞ്ഞതരഭാവതോ. ഇമേസം ഛന്നം ചീവരാനം അഞ്ഞതരം അകാലചീവരം.

വികപ്പനമധിട്ഠാനന്തി ഏത്ഥ പന വികപ്പനൂപഗം അധിട്ഠാനൂപഗഞ്ച ഏവം വേദിതബ്ബം. തത്രായം പാളി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആയാമേന അട്ഠങ്ഗുലം സുഗതങ്ഗുലേന ചതുരങ്ഗുലവിത്ഥതം പച്ഛിമചീവരം വികപ്പേതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൮). മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ദീഘസോ ദ്വേ വിദത്ഥിയോ, തിരിയം വിദത്ഥി. ദ്വേ വികപ്പനാ സമ്മുഖാവികപ്പനാ ച പരമ്മുഖാവികപ്പനാ ച. കഥം? ‘‘ഇമം ചീവരം തുയ്ഹം വികപ്പേമീ’’തി വത്തബ്ബം, അയം സമ്മുഖാവികപ്പനാ. ‘‘മയ്ഹം സന്തകം പരിഭുഞ്ജ വാ വിസ്സജ്ജേഹി വാ യഥാപച്ചയം വാ കരോഹീ’’തി, ഏകസ്സ സന്തികേ ‘‘ഇമം ചീവരം തിസ്സസ്സ ഭിക്ഖുനോ വികപ്പേമീ’’തി വത്തബ്ബം, അയം അപരാപി സമ്മുഖാവികപ്പനാ. തേന ഭിക്ഖുനാ ‘‘തിസ്സസ്സ ഭിക്ഖുനോ സന്തകം പരിഭുഞ്ജ വാ വിസ്സജ്ജേഹി വാ യഥാപച്ചയം വാ കരോഹീ’’തി, ‘‘ഇമം ചീവരം തുയ്ഹം വികപ്പനത്ഥായ ദമ്മീ’’തി വത്തബ്ബം, തേന വത്തബ്ബോ ‘‘കോ തേ മിത്തോ വാ സന്ദിട്ഠോ വാ സമ്ഭത്തോ വാ’’തി, തതോ ഇതരേന ‘‘തിസ്സോ ഭിക്ഖൂ’’തി വത്തബ്ബം, പുന തേന ‘‘അഹം തിസ്സസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദമ്മീ’’തി വത്തബ്ബം, അയം പരമ്മുഖാവികപ്പനാ. ‘‘തിസ്സസ്സ ഭിക്ഖുനോ സന്തകം പരിഭുഞ്ജ വാ വിസ്സജ്ജേഹി വാ യഥാപച്ചയം വാ കരോഹീ’’തി വുത്തേ പച്ചുദ്ധാരോ നാമ ഹോതി. ബഹുകേ ‘‘ഇമാനീ’’തി, അഹത്ഥപാസേ ‘‘ഏതം, ഏതാനീ’’തി വാ. ഏവം വികപ്പനഞ്ച അകത്വാതി അത്ഥോ.

തിചീവരസ്സ പന പമാണം ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന സുഗതചീവരതോ ഊനകം വട്ടതി, ലാമകപരിച്ഛേദേന സങ്ഘാടിയാ, ഉത്തരാസങ്ഗസ്സ ച ദീഘതോ മുട്ഠിപഞ്ചകം, തിരിയം മുട്ഠിത്തികം, അന്തരവാസകോ ദീഘതോ മുട്ഠിപഞ്ചകോ, തിരിയം ദ്വിഹത്ഥോപി അഡ്ഢതേയ്യോ വാ വട്ടതി. വുത്തപ്പമാണതോ അധികഞ്ച ഊനകഞ്ച ‘‘പരിക്ഖാരചോള’’ന്തി അധിട്ഠാതബ്ബം. ദ്വേ ചീവരസ്സ അധിട്ഠാനാ കായേന വാ അധിട്ഠേതി, വാചായ വാ അധിട്ഠേതി. തിചീവരം അധിട്ഠഹന്തേന രജിത്വാ കപ്പബിന്ദും ദത്വാ പുരാണസങ്ഘാടിം ‘‘ഇമം സങ്ഘാടിം പച്ചുദ്ധരാമീ’’തി പച്ചുദ്ധരിത്വാ നവം സങ്ഘാടിം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ‘‘ഇമം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീ’’തി ചിത്തേന ആഭോഗം കത്വാ കായവികാരം കരോന്തേന കായേന അധിട്ഠാതബ്ബാ, ഇദം കായേന അധിട്ഠാനം. തം യേന കേനചി സരീരാവയവേന അഫുസന്തസ്സ ന വട്ടതി. വാചായ അധിട്ഠാനം പന വചീഭേദം കത്വാ വാചായ അധിട്ഠാതബ്ബം, സചേ ഹത്ഥപാസേ ‘‘ഇമം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീ’’തി, സചേ അഹത്ഥപാസേ ഠപിതട്ഠാനം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘ഏതം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീ’’തി വാചാ ഭിന്ദിതബ്ബാ. ഏസ നയോ ഉത്തരാസങ്ഗേ, അന്തരവാസകേ ച. തിചീവരാദീനി സബ്ബാനി ഏകതോ കത്വാ ‘‘ഇമാനി ചീവരാനി പരിക്ഖാരചോളാനി അധിട്ഠാമീ’’തി അധിട്ഠാതുമ്പി വട്ടതീതി. ഏവം അധിട്ഠാനഞ്ച അകത്വാതി അത്ഥോ.

ദസ അഹാനി ദസാഹം. അതിമാപേതീതി അതിക്കാമേതി. തസ്സാതി തസ്സ ഭിക്ഖുനോ. നിസ്സഗ്ഗിയന്തി നിസ്സജ്ജനം നിസ്സഗ്ഗിയം, പുബ്ബഭാഗേ കത്തബ്ബസ്സ വിനയകമ്മസ്സേതം നാമം, നിസ്സഗ്ഗിയമസ്സ അത്ഥീതി നിസ്സഗ്ഗിയം, കിം തം? പാചിത്തിയം, തം അതിക്കാമയതോ സഹനിസ്സഗ്ഗിയവിനയകമ്മം പാചിത്തിയം സിയാ, അയമേത്ഥ അത്ഥോ. തം പനേതം ചീവരം യം ദിവസം ഉപ്പന്നം, തസ്സ യോ അരുണോ, സോ ഉപ്പന്നദിവസനിസ്സിതോ, തസ്മാ ചീവരുപ്പാദദിവസേന സദ്ധിം ഏകാദസേ അരുണുഗ്ഗമനേ ദസാഹാതിക്കമിതം ഹോതീതി. ചീവരസ്സ അത്തനോ സന്തകതാ, ജാതിപ്പമാണയുത്തതാ, ഛിന്നപലിബോധഭാവോ, അതിരേകചീവരതാ, ദസാഹാതിക്കമോതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി. പഠമകഥിനസിക്ഖാപദം.

൧൮. ഇദാനി ദുതിയം ദസ്സേതും ‘‘ഭിക്ഖുസമ്മുതിയാ’’ത്യാദിമാരദ്ധം. യോ ഭിക്ഖുസമ്മുതിം വജ്ജേത്വാ കാലഞ്ച വിനാ അധിട്ഠിതം തിചീവരം ഏകാഹം അതിക്കമാപേതി, തസ്സ നിസ്സഗ്ഗിയം സിയാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ഭിക്ഖുസമ്മുതിയാഞ്ഞത്രാതി യം സങ്ഘോ ഗിലാനസ്സ ഭിക്ഖുനോ തിചീവരേന വിപ്പവാസസമ്മുതിം ദേതി, തം ഠപേത്വാ. തിചീവരമധിട്ഠിതന്തി കരണത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, തേന തിചീവരാധിട്ഠാനനയേന അധിട്ഠിതേസു സങ്ഘാടിആദീസു യേന കേനചി ചീവരേന. ഏകാഹന്തി ഏകരത്തം. അതിമാപേതീതി വിപ്പവസതി, വിയുത്തോ വസതീതി അത്ഥോ. തസ്സ അലദ്ധസമ്മുതികസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏകരത്തമ്പി ചീവരേന വിപ്പവാസതോ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം സിയാതി അത്ഥോ. സമയം വിനാതി ചീവരകാലം വജ്ജേത്വാ. അധിട്ഠിതചീവരതാ, അനത്ഥതകഥിനതാ, അലദ്ധസമ്മുതിതാ, രത്തിവിപ്പവാസോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി. ദുതിയകഥിനസിക്ഖാപദം.

൧൯. ഇദാനി പുരാണചീവരം ദസ്സേതും ‘‘അഞ്ഞാതികാ’’ത്യാദി ആരദ്ധം. തത്ഥ അഞ്ഞാതികാതി അഞ്ഞാതികായ ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ’’തിആദീസു വിയ, അഞ്ഞാതികായ നേവ മാതുസമ്ബന്ധേന ന പിതുസമ്ബന്ധേന സമ്ബദ്ധായാതി വുത്തം ഹോതി. ഭിക്ഖുനിയാതി അട്ഠവാചികകമ്മേന ഉപസമ്പന്നായ. ആകോടാപേതീതി പഹരാപേതി. തന്തി നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. പുരാണചീവരതാ, ഉപചാരേ ഠത്വാ അഞ്ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാ ആണാപനം, തസ്സാ ധോവനാദീനി ചാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. പുരാണചീവരസിക്ഖാപദം.

൨൦. കിഞ്ചി മൂലകന്തി കിഞ്ചി പാഭതം. ചീവരാദാനേതി ചീവരസ്സ ആദാനേ ചീവരപ്പടിഗ്ഗഹണേ. വികപ്പനൂപഗചീവരതാ, പാരിവത്തകാഭാവോ, അഞ്ഞാതികായ ഹത്ഥതോ ഗഹണന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. ചീവരപ്പടിഗ്ഗഹണസിക്ഖാപദം.

൨൧. അപ്പവാരിതന്തി ‘‘വദേയ്യാഥ, ഭന്തേ, യേന അത്ഥോ’’തി ഇച്ഛാപിതം ഇച്ഛം രുചിം ഉപ്പാദിതം, ന പവാരിതന്തി അപ്പവാരിതം. വിഞ്ഞാപേന്തസ്സാതി യാചന്തസ്സ. അഞ്ഞത്ര സമയാതി നട്ഠചീവരകാലം ഠപേത്വാ. വികപ്പനൂപഗചീവരതാ, സമയാഭാവോ, അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തി, തായ ച പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി. അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദം.

൨൨. രജതന്തി രൂപിയം. ജാതരൂപന്തി സുവണ്ണം. മാസകന്തി തയോ മാസകാ ലോഹമാസകോ ദാരുമാസകോ ജതുമാസകോതി. തത്ഥ ലോഹമാസകോതി തമ്ബലോഹാദീഹി കതമാസകോ. ദാരുമാസകോതി സാരദാരുനാ വാ വേളുപേസികായ വാ അന്തമസോ താലപണ്ണേനപി രൂപം ഛിന്ദിത്വാ കതമാസകോ. ജതുമാസകോതി ലാഖായ വാ നിയ്യാസേന വാ രൂപം സമുട്ഠാപേത്വാ കതമാസകോ. കഹാപണന്തി സുവണ്ണമയം വാ രൂപിയമയം വാ പാകതികം വാ. ഗണ്ഹേയ്യാതി അത്തനോ അത്ഥായ ദീയമാനം വാ കത്ഥചി ഠിതം വാ നിപ്പരിഗ്ഗഹം ദിസ്വാ സയം ഗണ്ഹേയ്യ. ഗണ്ഹാപേയ്യാതി തദേവ അഞ്ഞേന ഗാഹാപേയ്യ. നിസ്സഗ്ഗീതി ഗഹണാദീസു യം കിഞ്ചി കരോന്തസ്സ അഘനബദ്ധേസു വത്ഥുഗണനായ നിസ്സഗ്ഗി സിയാതി അത്ഥോ. സാദിയേയ്യ വാതി കായവാചാഹി അപ്പടിക്ഖിപിത്വാ ചിത്തേന അധിവാസേയ്യ. ജാതരൂപരജതഭാവോ, അത്തുദ്ദേസികതാ, ഗഹണാദീസു അഞ്ഞതരഭാവോതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. രൂപിയപ്പടിഗ്ഗഹണസിക്ഖാപദം.

൨൩. രജതാദിചതുബ്ബിധം അകപ്പിയം കപ്പിയേനാപി പരിവത്തേയ്യ സഹധമ്മികേ ഠപേത്വാ, നിസ്സഗ്ഗിയം സിയാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ അകപ്പിയന്തി അകപ്പിയവത്ഥും. കപ്പിയേനാതി കപ്പിയവത്ഥുനാ. സഹധമ്മികേതി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനിസാമണേരസാമണേരിസിക്ഖമാനസങ്ഖാതേ പഞ്ച സഹധമ്മികേ. രൂപിയഭാവോ, പരിവത്തനഞ്ചാതി ഇമാനേത്ഥ ദ്വേ അങ്ഗാനി. രൂപിയപരിവത്തനസിക്ഖാപദം.

൨൪. ‘‘ഇമം പത്തം തുയ്ഹം വികപ്പേമീ’’തിആദിനാ വികപ്പനഞ്ച ‘‘ഇമം പത്തം അധിട്ഠാമീ’’തിആദിനാ അധിട്ഠാനഞ്ച അകത്വാതി അത്ഥോ. പമാണികന്തി ഏത്ഥായം വിനിച്ഛയോ – അനുപഹതപുരാണസാലിതണ്ഡുലാനം സുകോട്ടിതപരിസുദ്ധാനം ദ്വേ മഗധനാളിയോ ഗഹേത്വാ തേഹി തണ്ഡുലേഹി അനുത്തണ്ഡുലമകിലിന്നമപിണ്ഡിതം സുവിസദം കുന്ദമകുളരാസിസദിസം അവസ്സാവിതോദനം പചിത്വാ നിരവസേസം പത്തേ പക്ഖിപിത്വാ തസ്സ ഓദനസ്സ ചതുത്ഥഭാഗപ്പമാണോ നാതിഘനോ നാതിതനുകോ ഹത്ഥഹാരിയോ സബ്ബസമ്ഭാരസങ്ഖതോ മുഗ്ഗസൂപോ പക്ഖിപിതബ്ബോ, തതോ ആലോപസ്സ അനുരൂപം യാവചരിമാലോപപ്പഹോനകം മച്ഛമംസാദിബ്യഞ്ജനം പക്ഖിപിതബ്ബം. സപ്പിതേലതക്കരസകഞ്ജികാദീനി പന അഗണനൂപഗാനി ഹോന്തി. താനി ഹി ഓദനഗതികാനി നേവ ഹാപേതും, ന വഡ്ഢേതും സക്കോന്തി. ഏവമേതം സബ്ബമ്പി പക്ഖിത്തം സചേ പന പത്തസ്സ മുഖവട്ടിയാ ഹേട്ഠിമരാജിസമം തിട്ഠതി, സുത്തേന വാ ഹീരേന വാ ഛിന്ദന്തസ്സ സുത്തസ്സ വാ ഹീരസ്സ വാ ഹേട്ഠിമന്തം ഫുസതി, അയം ഉക്കട്ഠോ നാമ പത്തോ. സചേ തം രാജിം അതിക്കമ്മ ഥൂപീകതം തിട്ഠതി, അയം ഉക്കട്ഠോമകോ നാമ പത്തോ. സചേ തം രാജിം ന സമ്പാപുണാതി, അന്തോഗതമേവ ഹോതി, അയം ഉക്കട്ഠുക്കട്ഠോ നാമ. ഉക്കട്ഠതോ ഉപഡ്ഢപ്പമാണോ മജ്ഝിമോ. മജ്ഝിമതോ ഉപഡ്ഢപ്പമാണോ ഓമകോ. തേസമ്പി വുത്തനയേനേവ പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. ഇച്ചേതേസു ഉക്കട്ഠുക്കട്ഠോ ച ഓമകോമകോ ചാതി ദ്വേ അപത്താ, സേസാ സത്ത പത്താ പമാണയുത്താ നാമാതി ഏവം പമാണേന യുത്തോ പമാണികോ, തം പമാണികം. പത്തന്തി സത്തസു പത്തേസു അഞ്ഞതരം പത്തം. പത്തസ്സ അത്തനോ സന്തകതാ, പമാണയുത്തതാ, അധിട്ഠാനൂപഗതാ, അതിരേകപത്തതാ, ദസാഹാതിക്കമോതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി. പഠമപത്തസിക്ഖാപദം.

൨൫. യോ ഭിക്ഖു പഞ്ചബന്ധനതോ ഊനപത്തേ സതി പരം പന നവം പത്തം വിഞ്ഞാപേതി, തസ്സപി ഭിക്ഖുനോ നിസ്സഗ്ഗിയം സിയാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ പരന്തി അഞ്ഞം, ‘‘നവം പത്ത’’ന്തിമിനാ തുല്യാധികരണം. അധിട്ഠാനൂപഗപത്തസ്സ ഊനപഞ്ചബന്ധനതാ, അത്തുദ്ദേസികതാ, കതവിഞ്ഞത്തി, തായ ച പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി. ഊനപഞ്ചബന്ധനസിക്ഖാപദം.

൨൬. യോ സപ്പിതേലാദികം പന ഭേസജ്ജം പടിഗ്ഗഹേത്വാ സത്താഹപരമം സന്നിധികാരകം ഭുഞ്ജന്തോ സത്താഹം അതിക്കാമേതി, തസ്സ നിസ്സഗ്ഗിയം സിയാതി അത്ഥോ. തത്ഥ സപ്പിതേലാദികന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദോ നവനീതമധുഫാണിതം സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ സപ്പി നാമ ഗവാദീനം സപ്പി, യേസം മംസം കപ്പതി, തേസം സപ്പി, തഥാ നവനീതം. തേലം നാമ തിലസാസപമധുകഏരണ്ഡവസാദീഹി നിബ്ബത്തം. മധു നാമ മക്ഖികാമധുമേവ. ഉച്ഛുരസം ഉപാദായ പന അപക്കാ വാ അവത്ഥുകപക്കാ വാ സബ്ബാപി ഉച്ഛുവികതി ഫാണിതന്തി വേദിതബ്ബം. ഭേസജ്ജവിധാനസിക്ഖാപദം.

൨൭. ഭിക്ഖുസ്സ ചീവരം ദത്വാ പുന തം ചീവരം സകസഞ്ഞായ അച്ഛിന്ദന്തസ്സ വാ അച്ഛിന്ദാപയതോപി വാ നിസ്സഗ്ഗിയം സിയാതി യോജനാ. തത്ഥ ദത്വാതി വേയ്യാവച്ചാദീനി പച്ചാസീസമാനോ ദത്വാ. അച്ഛിന്ദന്തസ്സാതി വേയ്യാവച്ചാദീനി അകരോന്തം ദിസ്വാ ബലക്കാരേന ഗണ്ഹന്തസ്സ, തഥാ അച്ഛിന്ദാപയതോതി. വികപ്പനൂപഗചീവരതാ, സാമംദിന്നതാ, സകസഞ്ഞിതാ, ഉപസമ്പന്നതാ, കോധവസേന അച്ഛിന്ദനം വാ അച്ഛിന്ദാപനം വാതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി. അച്ഛിന്ദനസിക്ഖാപദം.

൨൮. അപ്പവാരിതം അഞ്ഞാതിം ഗഹപതിം സുത്തം യാചിത്വാ ഞാതിപ്പവാരിതേ വജ്ജേത്വാ തന്തവായേഹി ചീവരം വായാപേന്തസ്സ നിസ്സഗ്ഗിയം സിയാതി പിണ്ഡത്ഥോ. തത്ഥ സുത്തന്തി ഛബ്ബിധം ഖോമസുത്താദികം വാ തേസം അനുലോമം വാ. യാചിയാതി ചീവരത്ഥായ യാചിത്വാ. ചീവരത്ഥായ വിഞ്ഞാപിതസുത്തം, അത്തുദ്ദേസികതാ, അകപ്പിയതന്തവായേന അകപ്പിയവിഞ്ഞത്തിയാ വായാപനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. സുത്തവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദം.

൨൯. യോ ഭിക്ഖു സങ്ഘസ്സ പരിണതം ലാഭം ജാനന്തോ അത്തനോ പരിണാമേതി, തസ്സ നിസ്സഗ്ഗിയം സിയാതി അത്ഥോ. തത്ഥ ജാനന്തി ജാനന്തോ. ലാഭന്തി ലഭിതബ്ബം ചീവരാദിവത്ഥും. പരിണതന്തി സങ്ഘസ്സ നിന്നം സങ്ഘസ്സ പോണം സങ്ഘസ്സ പബ്ഭാരം ഹുത്വാ ഠിതം. അത്തനോ പരിണാമേതീതി ‘‘മയ്ഹം ദേഥാ’’തിആദീനി വദന്തോ അത്തനി നിന്നം കരോതി. സങ്ഘേ പരിണതഭാവോ, തം ഞത്വാ അത്തനോ പരിണാമനം, പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. പരിണാമനസിക്ഖാപദം.

നിസ്സഗ്ഗിയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പാചിത്തിയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൦. ഇദാനി പാചിത്തിയം ദസ്സേതും ‘‘സമ്പജാനമുസാവാദേ’’ത്യാദി ആരദ്ധം. തത്ഥ സമ്പജാനമുസാവാദേതി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മവചനം, തസ്മാ യോ ഭിക്ഖു സമ്പജാനന്തോ മുസാ വദതി, തസ്സ തന്നിമിത്തം തംഹേതു തപ്പച്ചയാ പാചിത്തിയം ഉദീരിതന്തി അത്ഥോ. ഭിക്ഖുഞ്ച ഓമസന്തസ്സാതി ജാതിനാമഗോത്തകമ്മസിപ്പവയആബാധലിങ്ഗകിലേസാപത്തിഅക്കോസേസു ഭൂതേന വാ അഭൂതേന വാ യേന കേനചി മുഖസത്തിനാ ഭിക്ഖും ഓവിജ്ഝന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പാചിത്തിയം ഉദീരിതന്തി അത്ഥോ. പേസുഞ്ഞഹരണേപി ചാതി ഭിക്ഖുസ്സ പേസുഞ്ഞഹരണേ, ജാതിആദീഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി ഭിക്ഖും അക്കോസന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സുത്വാ ഭിക്ഖുനോ പിയകമ്യതായ വാ ഭേദാധിപ്പായേന വാ യോ അക്കുദ്ധോ, തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ കായേന വാ വാചായ വാ പേസുഞ്ഞഹരണവചനേ പാചിത്തിയം ഉദീരിതന്തി അത്ഥോ.

൩൧. സങ്ഗീതിത്തയമാരുള്ഹം പിടകത്തയം ധമ്മം ഭിക്ഖുഞ്ച ഭിക്ഖുനിഞ്ച ഠപേത്വാ അഞ്ഞേന പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം ഏകതോ പദം പദം ഭണന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പദഗണനായ പാചിത്തിയം ഉദീരിതന്തി സമുദായത്ഥോ.

൩൨. അനുപസമ്പന്നേനേവാതി ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ അന്തമസോ പാരാജികവത്ഥുഭൂതേന തിരച്ഛാനഗതേനാപി സഹ തിരത്തിയം സയിത്വാ ചതുത്ഥദിവസേ അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ പുന സഹസേയ്യായ പാചിത്തി സിയാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ സഹസേയ്യായാതി സബ്ബച്ഛന്നപരിച്ഛിന്നേ, യേഭുയ്യേനച്ഛന്നപരിച്ഛിന്നേ വാ സേനാസനേ പുബ്ബാപരിയേന വാ ഏകക്ഖണേ വാ ഏകതോ നിസജ്ജനായ. തത്ഥ ഛദനം അനാഹച്ച ദിയഡ്ഢഹത്ഥുബ്ബേധേന പാകാരാദിനാ പരിച്ഛിന്നമ്പി സബ്ബപരിച്ഛിന്നമിച്ചേവ വേദിതബ്ബം.

൩൩. ഏകരത്തമ്പി ഇത്ഥിയാ സദ്ധിം സേയ്യം കപ്പയതോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോപി പാചിത്തി സിയാതി അത്ഥോ. തത്ഥ ഇത്ഥിയാതി അന്തമസോ തദഹുജാതായപി മനുസ്സിത്ഥിയാ. ദേസേന്തസ്സ വിനാ വിഞ്ഞും, ധമ്മഞ്ച ഛപ്പദുത്തരിന്തി വിഞ്ഞും പുരിസം വിനാ ഇത്ഥിയാ ഛപ്പദതോ ഉത്തരിം ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പാചിത്തി സിയാതി അത്ഥോ. തത്ഥ ‘‘ഛപ്പദുത്തരി’’ന്തി ഏത്ഥ ഏകോ ഗാഥാപാദോ ഏകം പദന്തി ഏവം സബ്ബത്ഥ പദപ്പമാണം വേദിതബ്ബം. ഛ പദാനി ഛപ്പദം, ഛപ്പദതോ ഉത്തരിം ഛപ്പദുത്തരിം.

൩൪. ഭിക്ഖുസമ്മുതിം ഠപേത്വാ ഭിക്ഖുനോ ദുട്ഠുല്ലം വജ്ജം അഭിക്ഖുനോ വദന്തസ്സ പാചിത്തിയം ഉദീരിതന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ ദുട്ഠുല്ലന്തി ഇധ സങ്ഘാദിസേസം അധിപ്പേതം. ഭിക്ഖുസമ്മുതിയാതി യം സങ്ഘോ അഭിണ്ഹാപത്തികസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആയതിം സംവരത്ഥായ ആപത്തീനഞ്ച കുലാനഞ്ച പരിയന്തം കത്വാ വാ അകത്വാ വാ തിക്ഖത്തും അപലോകേത്വാ കതികം കരോതി, തം ഠപേത്വാ. അഭിക്ഖുനോതി അനുപസമ്പന്നസ്സ. വദന്തസ്സാതി ആരോചേന്തസ്സ.

൩൫. യോ അകപ്പിയം പഥവിം ഖണേയ്യ വാ ഖണാപേയ്യ വാ, തസ്സ പാചിത്തിയം സിയാ. തത്ഥ അകപ്പിയന്തി ഉദ്ധനപചനാദിവസേന വാ തഥാ തഥാ അദഡ്ഢാ വാ ജാതപഥവീ വുച്ചതി. സാ തിവിധാ സുദ്ധമിസ്സപുഞ്ജവസേന. തത്ഥ സുദ്ധപഥവീ നാമ പകതിയാ സുദ്ധപംസു വാ സുദ്ധമത്തികാ വാ. മിസ്സപഥവീ നാമ യത്ഥ പംസുതോ വാ മത്തികതോ വാ പാസാണസക്ഖരകഥലമരുമ്ബവാലുകാസു അഞ്ഞതരസ്സ തതിയഭാഗോ ഹോതി. പുഞ്ജപഥവീ നാമ അതിരേകചാതുമാസം ഓവട്ഠോ പംസുപുഞ്ജോ വാ മത്തികാപുഞ്ജോ വാ ഹോതി. വുത്തലക്ഖണേന പന മിസ്സകപുഞ്ജോപി പിട്ഠിപാസാണേ ഠിതസുഖുമരജമ്പി ച ദേവേ ഫുസയന്തേ സകിം ചേ തിന്തം, ചാതുമാസച്ചയേന തിന്തോകാസോ പുഞ്ജപഥവീസങ്ഖമേവ ഗച്ഛതി. യോ ഭിക്ഖു ഭൂതഗാമം വികോപേയ്യ, തസ്സ പാചിത്തിയം സിയാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ഭൂതഗാമന്തി ഭവന്തി, അഭവും ചാതി ഭൂതാ, ജായന്തി വഡ്ഢന്തി ജാതാ വഡ്ഢിതാ ചാതി അത്ഥോ, ഗാമോതി രാസി, ഭൂതാനം ഗാമോ, ഭൂതാ ഏവ വാ ഗാമോതി ഭൂതഗാമോ, പതിട്ഠിതഹരിതതിണരുക്ഖാദീനമേതം അധിവചനം. തം ഭൂതഗാമം. വികോപേയ്യാതി ഛേദനഭേദനാദീനി കരേയ്യ.

൩൬. യോ ഭിക്ഖു സങ്ഘികം മഞ്ചാദിം അജ്ഝോകാസേ സന്ഥരണാദികം കത്വാ ആപുച്ഛനാദികം അകത്വാ യാതി, തസ്സ പാചിത്തി സിയാതി അത്ഥോ. തത്ഥ സങ്ഘികന്തി സങ്ഘസ്സ സന്തകം. മഞ്ചാദിന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന പീഠഭിസികോച്ഛാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. സന്ഥരണാദികന്തി സന്ഥരണാദിം കത്വാ വാ കാരാപേത്വാ വാ. ആപുച്ഛനാദികന്തി ആപുച്ഛനം വാ ഉദ്ധരണം വാ ഉദ്ധരാപനം വാതി അത്ഥോ. യാതീതി ഗച്ഛതി.

൩൭. യോ ഭിക്ഖു സങ്ഘികാവസഥേ സേയ്യം സന്ഥരണാദികം കത്വാ ആപുച്ഛനാദികം അകത്വാ യാതി, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പാചിത്തി സിയാതി അത്ഥോ. തത്ഥ സങ്ഘികാവസഥേതി സങ്ഘസ്സ സന്തകേ ആവസഥേ വിഹാരേ ഗബ്ഭേ വാ അഞ്ഞസ്മിം വാ സബ്ബപരിച്ഛിന്നേ ഗുത്തസേനാസനേ. സേയ്യന്തി ഭിസി ചിമിലികാ പാവുരണം ഉത്തരത്ഥരണം ഭൂമത്ഥരണം തട്ടികാ ചമ്മക്ഖണ്ഡം നിസീദനം പച്ചത്ഥരണം തിണസന്ഥാരോ പണ്ണസന്ഥാരോതി ഏവമാദികം. സന്ഥരണാദികന്തി തേസു യേന കേനചി അത്ഥരണാദികം കത്വാ വാ കാരാപേത്വാ വാ.

൩൮-൯. യോ പന ഭിക്ഖു ജാനം സപ്പാണകം തോയം പരിഭുഞ്ജയേ, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പാചിത്തി സിയാതി യോജനാ. തത്ഥ ജാനം സപ്പാണകന്തി ‘‘സപ്പാണകമിദ’’ന്തി ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ യേന കേനചി ആകാരേന ജാനന്തോ. തോയന്തി ഉദകം. പരിഭുഞ്ജയേതി പരിഭുഞ്ജേയ്യ. യോ ഭിക്ഖു പാരിവത്തകം ഠപേത്വാ അഞ്ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാ ചീവരം ദേതി, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പാചിത്തി സിയാ. ചീവരപ്പടിഗ്ഗഹണസിക്ഖാപദേ ഭിക്ഖു പടിഗ്ഗാഹകോ ഇധ ഭിക്ഖുനീ, അയം വിസേസോ. അഞ്ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാ ചീവരം സിബ്ബതോപി തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പാചിത്തി സിയാതി അത്ഥോ. ചീവരന്തി നിവാസനപാരുപനൂപഗം. സിബ്ബതോതി സയം സിബ്ബന്തസ്സ സൂചിം പവേസേത്വാ നീഹരണേ പയോഗഗണനായ പാചിത്തി. സിബ്ബാപേന്തസ്സ പന ‘‘സിബ്ബാ’’തി വുത്തോ സചേപി സബ്ബം സൂചികമ്മം നിട്ഠാപേസി, ഏകമേവ പാചിത്തി, ആണത്തസ്സ പയോഗഗണനായ പാചിത്തി ഹോതി. പവാരേത്വാന അതിരിത്തം അകാരേത്വാ ഭുഞ്ജതോ പാചിത്തി സിയാതി അത്ഥോ. തത്രായം വിനിച്ഛയോ – ഓദനോ സത്തു കുമ്മാസോ മച്ഛോ മംസന്തി പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരം സാസപമത്തമ്പി അജ്ഝോഹരിത്വാ ഭോജനം പടിക്ഖേപം കത്വാ അഞ്ഞേന ഇരിയാപഥേന ‘‘അലമേതം സബ്ബ’’ന്തി അതിരിത്തം അകാരേത്വാ പരിഭുഞ്ജതോ പാചിത്തി ഹോതീതി.

൪൦. യോ ഭിക്ഖു ആസാദനാപേക്ഖോ ഭുത്താവിം പവാരിതം ഭിക്ഖും ‘‘ഹന്ദ, ഭിക്ഖു, ഖാദ വാ ഭുഞ്ജ വാ’’തി അനതിരിത്തേന പവാരേതി, ഭോജനേ ഭുത്തേ തസ്സ പാചിത്തിയം ഉദീരിതന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ ആസാദനാപേക്ഖോതി ആസാദനം ചോദനം മങ്കുകരണഭാവം അപേക്ഖമാനോ.

൪൧-൨. യോ ഭിക്ഖു സന്നിധിഭോജനം ഭുഞ്ജേയ്യ, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പാചിത്തി സിയാതി അത്ഥോ. തത്ഥ സന്നിധിഭോജനന്തി പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഏകരത്തം വീതിനാമിതഭോജനം. വികാലേ യാവകാലികം ഭുഞ്ജതോ വാപി പാചിത്തി സിയാതി യോജനാ. തത്ഥ വികാലേതി വിഗതകാലേ, മജ്ഝന്ഹികാതിക്കമതോ പട്ഠായ യാവ അരുണുഗ്ഗമനാതി അത്ഥോ. യാവകാലികന്തി വനമൂലഫലാദികം ആമിസഭോജനം. അഗിലാനോ ഭിക്ഖു പണീതകം സപ്പിഭത്താദികമ്പി വിഞ്ഞാപേത്വാന ഭുഞ്ജേയ്യ, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പാചിത്തി സിയാതി യോജനാ. തത്ഥ അഗിലാനോതി കല്ലകോ. പണീതകന്തി സപ്പിതേലമധുഫാണിതമച്ഛമംസഖീരദധിസങ്ഖാതേഹി സംസട്ഠം സത്തധഞ്ഞനിബ്ബത്തം പണീതഭോജനം. യോ ഭിക്ഖു ദന്തകട്ഠോദകം വജ്ജേത്വാ അപ്പടിഗ്ഗഹിതകം ഭുഞ്ജേയ്യ, പാചിത്തി സിയാതി അത്ഥോ. തത്ഥ അപ്പടിഗ്ഗഹിതന്തി കായേന വാ കായപ്പടിബദ്ധേന വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ ഹത്ഥപാസേ ഠത്വാ കായകായപ്പടിബദ്ധനിസ്സഗ്ഗിയാനം അഞ്ഞതരേന ന ദിന്നം അപ്പടിഗ്ഗഹിതം നാമ.

൪൩. യോ ഭിക്ഖു തിത്ഥിയസ്സ സഹത്ഥതോ കിഞ്ചി ഭുഞ്ജിതബ്ബം ദദേയ്യ, തസ്സ പാചിത്തി സിയാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ തിത്ഥിയസ്സാതി അഞ്ഞതിത്ഥിയസ്സ. കിഞ്ചി ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി യം കിഞ്ചി ഭോജനീയം. സഹത്ഥതോതി സഹത്ഥാ. യോ ഭിക്ഖു മാതുഗാമേന ഏകതോ രഹോ നിസജ്ജം കപ്പേയ്യ, തസ്സ പാചിത്തി സിയാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ രഹോതി പടിച്ഛന്നേ. കപ്പേതി കപ്പേയ്യ. ഏകതോതി സദ്ധിം.

൪൪. സുരാമേരയപാനേപീതി ഏത്ഥ പിട്ഠാദീഹി കതം മജ്ജം സുരാ. പുപ്ഫാദീഹി കതോ ആസവോ മേരയം. യോ ഭിക്ഖു തദുഭയമ്പി ബീജതോ പട്ഠായ കുസഗ്ഗേനാപി പിവതി, തസ്സ തപ്പാനപച്ചയാ പാചിത്തിയം ഉദീരിതന്തി അത്ഥോ. അങ്ഗുലിപതോദകേ ചാപീതി അങ്ഗുലീഹി ഉപകച്ഛകാദീനം ഘട്ടനപച്ചയാ പാചിത്തി സിയാതി അത്ഥോ. ഹസധമ്മേപി ചോദകേതി ഉപരിഗോപ്ഫകേ ഉദകേ ഹസധമ്മേ കീളാനിമിത്തം തസ്സ പാചിത്തി സിയാതി അത്ഥോ.

൪൫. അനാദരേപി പാചിത്തീതി പുഗ്ഗലസ്സ വാ ധമ്മസ്സ വാ അനാദരകരണേപി പാചിത്തി സിയാതി അത്ഥോ. യോ ഭിക്ഖു ഉപസമ്പന്നേന പഞ്ഞത്തേന വുച്ചമാനോ തസ്സ വാ വചനം അകത്തുകാമതായ, തം വാ ധമ്മം അസിക്ഖിതുകാമതായ അനാദരിയം കരോതി, തസ്സ തസ്മിം അനാദരിയേ പാചിത്തി സിയാതി അത്ഥോ. ഭയാനകം കഥം കത്വാ വാ ഭയാനകം രൂപം ദസ്സേത്വാ വാ ഭിക്ഖും ഭീസയതോപി പാചിത്തി സിയാതി അത്ഥോ.

൪൬. യോ ഭിക്ഖു അഗിലാനോ കിഞ്ചി പച്ചയം ഠപേത്വാ ജോതിം ജലേയ്യ വാ ജലാപേയ്യ വാ, തസ്സ പാചിത്തിയം സിയാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ കിഞ്ചി പച്ചയന്തി പദീപുജ്ജലനം വാ പത്തപചനാദീസു ജോതികരണം വാതി ഏവരൂപം പച്ചയം ഠപേത്വാ. ജോതിന്തി അഗ്ഗിം.

൪൭-൮. കപ്പബിന്ദും അനാദായ നവചീവരഭോഗിനോ നവം ചീവരം ഭുഞ്ജന്തസ്സ പാചിത്തി സിയാതി അത്ഥോ. കപ്പബിന്ദുന്തി മോരക്ഖിമണ്ഡലമങ്ഗുലപിട്ഠീനം അഞ്ഞതരപ്പമാണം കപ്പബിന്ദും. അനാദായാതി അനാദിയിത്വാ. ഭിക്ഖുനോ ചീവരാദികം പരിക്ഖാരം അപനേത്വാ നിധേന്തസ്സ വാ നിധാപേന്തസ്സ വാ ഹസാപേക്ഖസ്സ ഭിക്ഖുനോ പാചിത്തി സിയാതി അത്ഥോ. ചീവരാദികന്തി ആദി-സദ്ദേന പത്തനിസീദനസൂചിഘരകായബന്ധനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. നിധേന്തസ്സാതി നിദഹന്തസ്സ. ഹസാപേക്ഖസ്സാതി ഹസാധിപ്പായസ്സ. ജാനം പാണം ഹനേ ഭിക്ഖു, തിരച്ഛാനഗതമ്പി ചാതി യോ ഭിക്ഖു ‘‘പാണോ’’തി ജാനന്തോ തിരച്ഛാനഗതം പാണം ഖുദ്ദകമ്പി മഹന്തമ്പി ഹനേയ്യ, തസ്സ പാചിത്തിയം സിയാതി അത്ഥോ.

൪൯. ഛാദേതുകാമോ ഛാദേതി, ദുട്ഠുല്ലം ഭിക്ഖുനോപി ചാതി യോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനോ ദുട്ഠുല്ലസങ്ഖാതം സങ്ഘാദിസേസം ഛാദേതുകാമോ ഹുത്വാ ഛാദേതി, തസ്സ പാചിത്തിയം സിയാതി അത്ഥോ. ഇത്ഥിയാ സഹ സംവിധായ ഗാമന്തരഗതസ്സ ഭിക്ഖുനോ പാചിത്തിയം സിയാതി യോജനാ.

൫൦. ഭിക്ഖും വാ പഹരേയ്യാഥാതി യോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പഹരേയ്യ, തസ്സ പാചിത്തിയം സിയാതി യോജനാ. തലസത്തികമുഗ്ഗിരേതി യോ ഭിക്ഖു പഹരണാകാരം ദസ്സേന്തോ കായം വാ കായപ്പടിബദ്ധം വാ ഉഗ്ഗിരേയ്യ, തസ്സ പാചിത്തിയം സിയാതി അത്ഥോ. ചോദേയ്യ വാ ചോദാപേയ്യ, ഭിക്ഖും അമൂലകേന ചാതി യോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും അമൂലകേന സങ്ഘാദിസേസേന ചോദേയ്യ വാ ചോദാപേയ്യ വാ, തസ്സ പാചിത്തിയം സിയാതി അത്ഥോ. തത്ഥ അമൂലകേനാതി ദിട്ഠാദിമൂലവിരഹിതേന.

൫൧. കുക്കുച്ചുപ്പാദനേ ചാപീതി ‘‘ഊനവീസതിവസ്സോ ത്വം മഞ്ഞേ’’തിആദീനി ഭണന്തോ കുക്കുച്ചം ഉപ്പാദേയ്യ, തസ്സ കുക്കുച്ചുപ്പാദനപച്ചയാ പാചിത്തിയം ഹോതി. യോ ഭിക്ഖു ഭണ്ഡനത്ഥായ ഭണ്ഡനജാതാനം വചനം സോതും ഉപസ്സുതിം യാതി, തസ്സ പാചിത്തിയം സിയാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ഭണ്ഡനത്ഥായാതി കലഹത്ഥായ. ഭണ്ഡനജാതാനന്തി കലഹജാതാനം. ഉപസ്സുതിന്തി സുതിസമീപം.

൫൨. യോ ഭിക്ഖു സങ്ഘസ്സ പരിണാമിതം യം ലാഭം, തം പരപുഗ്ഗലസ്സ നാമേതി, തസ്സ പാചിത്തിയം സിയാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ നാമേതീതി പരിണാമേതി. പുച്ഛം അകത്വാതി ‘‘വികാലേ ഗാമപ്പവേസനം ആപുച്ഛാമീ’’തി വാ ‘‘ഗാമം പവിസിസ്സാമീ’’തി വാ അനാപുച്ഛിത്വാ. സന്തഭിക്ഖുന്തി അന്തോഉപചാരസീമായ ദസ്സനൂപചാരേ ഭിക്ഖും ദിസ്വാ യം സക്കാ ഹോതി പകതിവചനേന ആപുച്ഛിതും, താദിസം വിജ്ജമാനം ഭിക്ഖും. ഗാമസ്സാതി ഗാമം, കമ്മത്ഥേ സാമിവചനം. ഗതേതി സമ്പദാനത്ഥേ ഭുമ്മവചനം, ഗതസ്സാതി അത്ഥോ. സന്തം ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛിത്വാ വികാലേ ഗാമം ഗതസ്സ ഭിക്ഖുനോ പാചിത്തിയം സിയാതി അത്ഥോ. സേസം ഉത്താനമേവാതി.

പാചിത്തിയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പകിണ്ണകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൩. ഇദാനി പകിണ്ണകം ദസ്സേതും ‘‘സങ്ഘിക’’ന്ത്യാദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു ഇസ്സരോ ഹുത്വാ സങ്ഘികം ഗരുഭണ്ഡം അഞ്ഞസ്സ ദേതി, തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം സിയാ. ഥേയ്യായ അഞ്ഞസ്സ ദേതി, യഥാവത്ഥു പാരാജികാദി സിയാ, ദുക്കടവത്ഥു ദുക്കടം, ഥുല്ലച്ചയവത്ഥു ഥുല്ലച്ചയം, പാരാജികവത്ഥു പാരാജികം സിയാതി വുത്തം ഹോതി.

൫൪. കുസാദിമയചീരാനീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദോ വാകഫലകം സങ്ഗണ്ഹാതി, കുസമയചീരം വാകമയചീരം ഫലകമയചീരന്തി. തത്ഥ കുസേ ഗന്ഥേത്വാ കതചീരം കുസമയചീരം. വാകമയചീരം നാമ താപസാനം വക്കലം. ഫലകമയചീരം നാമ ഫലകസണ്ഠാനാനി ഫലകാനി സിബ്ബേത്വാ കതചീരം. കമ്ബലം കേസവാലജന്തി കേസജം കമ്ബലം വാലജം കമ്ബലം, കേസകമ്ബലം വാലകമ്ബലന്തി അത്ഥോ. കേസേഹി തന്തേ വായിത്വാ കതകമ്ബലം കേസകമ്ബലം. ചമരിവാലേഹി വായിത്വാ കതകമ്ബലം വാലകമ്ബലം. സമയം വിനാതി നട്ഠചീവരകാലം ഠപേത്വാ. ധാരയതോ ധാരയന്തസ്സ. ലൂകപക്ഖാജിനക്ഖിപന്തി ഉലൂകപക്ഖിഅജിനക്ഖിപം. തത്ഥ ഉലൂകപക്ഖീതി ഉലൂകസകുണപക്ഖേഹി കതനിവാസനം. അജിനക്ഖിപന്തി സലോമം സഖുരം അജിനമിഗചമ്മം. നട്ഠചീവരകാലം ഠപേത്വാ ഇമേസു സത്തസു വത്ഥൂസു യം കിഞ്ചി ധാരയതോ ഥുല്ലച്ചയം സിയാതി അത്ഥോ.

൫൫. സത്ഥകേന കത്തബ്ബം കമ്മം സത്ഥകമ്മം, തസ്മിം സത്ഥകമ്മേ. വത്ഥിമ്ഹി കത്തബ്ബം കമ്മം വത്ഥികമ്മം, തസ്മിം വത്ഥികമ്മേ. സം നിമിത്തന്തി അത്തനോ അങ്ഗജാതം. തം ഛിന്ദതോ ഥുല്ലച്ചയം സിയാതി സമ്ബന്ധോ. മംസാദിഭോജനേതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദോ അട്ഠിലോഹിതചമ്മലോമാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. തസ്മാ മനുസ്സാനം മംസഅട്ഠിലോഹിതചമ്മലോമഭോജനപച്ചയാ ഥുല്ലച്ചയം സിയാതി അത്ഥോ.

൫൬. കദലേരകക്കദുസ്സാനീതി ഏത്ഥ കദലിഏരകഅക്കവാകേഹി കതാനി വത്ഥാനി ധാരയന്തസ്സ ദുക്കടം. പോത്ഥകന്തി മകചിവാകേഹി കതം പോത്ഥകദുസ്സം. സബ്ബപീതാദികന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന സബ്ബലോഹിതകസബ്ബകണ്ഹകസബ്ബമഞ്ജേട്ഠികം സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ സബ്ബമേവ നീലകം സബ്ബനീലകം. ഏവം സേസേസുപി. നീലം ഉമ്മാരപുപ്ഫവണ്ണം. പീതം കണികാരപുപ്ഫവണ്ണം. ലോഹിതം ജയസുമനപുപ്ഫവണ്ണം. കണ്ഹകം അദ്ദാരിട്ഠകവണ്ണം. മഞ്ജേട്ഠികം ലാഖാരസവണ്ണം. ഇമേസു അട്ഠസു വത്ഥൂസു യം കിഞ്ചി ധാരയന്തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി അത്ഥോ.

൫൭-൮. ഹത്ഥിസ്സുരഗസോണാനന്തി ഹത്ഥിഅസ്സഉരഗസോണാനം മംസം അട്ഠിരുധിരചമ്മലോമാനി. സീഹബ്യഗ്ഘച്ഛദീപിനന്തി സീഹബ്യഗ്ഘഅച്ഛദീപീനം മംസാദീനി. തരച്ഛസ്സ ച മംസാദിം ഉദ്ദിസ്സകതമംസഞ്ച അനാപുച്ഛിതമംസഞ്ച ഭുഞ്ജതോ ദുക്കടം സിയാ. ദകതിത്ഥാദികന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദോ വച്ചപസ്സാവകുടിയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. തേന യാതാനുപുബ്ബം ആഗതപ്പടിപാടിം ഹിത്വാന വജ്ജേത്വാ നഹാനതിത്ഥഞ്ച വച്ചകുടിഞ്ച പസ്സാവകുടിഞ്ച വജേ വജേയ്യ ഗച്ഛേയ്യ, ദുക്കടം തസ്സ സിയാതി അത്ഥോ.

൫൯. സഹസാതി വേഗസാ വേഗേന. വുബ്ഭജിത്വാനാതി അന്തരവാസകം ദൂരതോവ ഉക്ഖിപിത്വാ, വ-കാരോ സന്ധിവസേനാഗതോ. പവിസേതി പവിസേയ്യ. വച്ചപസ്സാവകുടികന്തി വച്ചകുടികം പസ്സാവകുടികം. വിസേതി പവിസേയ്യ. യോ ഭിക്ഖു വച്ചപസ്സാവകുടികം സഹസാ പവിസേയ്യ വാ നിക്ഖമേയ്യ വാ, ഉബ്ഭജിത്വാ വാ പവിസേയ്യ വാ നിക്ഖമേയ്യ വാ, ഉക്കാസികം വജ്ജേത്വാ തം പവിസേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി യോജനാ.

൬൦. നിത്ഥുനന്തോ വച്ചം കരേയ്യ ദന്തകട്ഠഞ്ച ഖാദന്തോ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി അത്ഥോ. വച്ചപസ്സാവദോണീനം ബഹി വച്ചാദികം വച്ചപസ്സാവം കരേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാ.

൬൧. ഖരേന ചാവലേഖേയ്യാതി ഫാലിതകട്ഠേന വാ ഫരുസേന വാ ഗണ്ഠികേന വാ പൂതികട്ഠേന വാ സുസിരേന വാ അവലേഖേയ്യാതി അത്ഥോ. കട്ഠന്തി അവലേഖനകട്ഠം. കൂപകേതി വച്ചകൂപകേ. ഊഹതഞ്ചാതി ഗൂഥമക്ഖിതഞ്ച. ന ധോവേയ്യാതി അത്തനാ വാ ന ധോവേയ്യ പരേന വാ ന ധോവാപേയ്യ. ഉക്ലാപഞ്ചാതി കചവരഞ്ച. ന സോധയേന സമ്മജ്ജേയ്യ.

൬൨. ചപുചപൂതി സദ്ദം കത്വാ ഉദകകിച്ചം കരോന്തസ്സ ആചമന്തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി അത്ഥോ. അനജ്ഝിട്ഠോവാതി അനാണത്തോയേവ. ഥേരേനാതി സങ്ഘത്ഥേരേന. പാതിമോക്ഖന്തി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം. ഉദ്ദിസേ ഉദ്ദിസേയ്യ, ദുക്കടം സിയാ.

൬൩. അനാപുച്ഛായ പഞ്ഹസ്സ കഥനേ, അനാപുച്ഛായ പഞ്ഹസ്സ വിസ്സജ്ജനേ, അനാപുച്ഛായ സജ്ഝായകരണേ, അനാപുച്ഛായ പദീപജാലനേ, അനാപുച്ഛായ പദീപവിജ്ഝാപനേതി ഇമേസു ചതൂസു പച്ചയേസു തസ്സ ദുക്കടം സിയാ.

൬൪. അനാപുച്ഛാ വാതപാനകവാടാനി വിവരേയ്യ വാ ഥകേയ്യ വാ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി സമ്ബന്ധോ. വന്ദനാദിന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദോ വന്ദാപനം സങ്ഗണ്ഹാതി. യോ ഭിക്ഖു നഗ്ഗോ വന്ദനം കരേയ്യ, വന്ദാപനം കരേയ്യ, ഗമനം കരേയ്യ, ഭോജനം കരേയ്യ, പിവനം കരേയ്യ, ഖാദനം കരേയ്യ, ഗഹണം കരേയ്യ, ദാനം കരേയ്യ, തസ്സ സബ്ബത്ഥ ദുക്കടന്തി സമ്ബന്ധോ.

൬൫. തിപടിച്ഛന്നകം വിനാതി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ പടിച്ഛാദിയോ ജന്താഘരപ്പടിച്ഛാദിം ഉദകപ്പടിച്ഛാദിം വത്ഥപ്പടിച്ഛാദി’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൬൧) ഏവം വുത്താ തിസ്സോ പടിച്ഛാദിയോ സമാഹടാതി ‘‘തിപടിച്ഛാദീ’’തി വുത്തം. തിപടിച്ഛന്നകം ഠപേത്വാ പരികമ്മം സയം കരേയ്യ, പരം കാരാപേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി അത്ഥോ. യോ ഭിക്ഖു നഹായം നഹായന്തോ കുട്ടേ വാ ഥമ്ഭേ വാ തരുമ്ഹി വാ കായം ഉപഘംസേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാ.

൬൬. യോ ഭിക്ഖു നഹായന്തോ കുരുവിന്ദകസുത്തേന കായം ഘംസേയ്യ, കായതോ കായേന അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘംസേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി സമ്ബന്ധോ. യോ അഗിലാനോ സഉപാഹനോ ബഹാരാമേ ബഹിആരാമേ ചരേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി സമ്ബന്ധോ.

൬൭. സബ്ബനീലാദികമ്പി ചാതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദോ ലോഹിതോദാതപീതകണ്ഹമഞ്ജേട്ഠമഹാരങ്ഗമഹാനാമരങ്ഗരത്താദയോ ഉപാഹനായോ സങ്ഗണ്ഹാതി. യോ ഭിക്ഖു സബ്ബനീലസബ്ബലോഹിതാദികം ഉപാഹനം ധാരേതി, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി സമ്ബന്ധോ. യോ ഭിക്ഖു രത്തോ രത്തചിത്തോ തദഹുജാതായപി ഇത്ഥിയാ നിമിത്തം പസ്സേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാ. യോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖദായിയാ ഭിക്ഖദായികായ ഇത്ഥിയാ മുഖം പസ്സേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാ.

൬൮-൯. യോ ഭിക്ഖു ഉജ്ഝാനസഞ്ഞീ ഹുത്വാ അഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുനോ പത്തം വാ പസ്സേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാ. ആദാസാദിമ്ഹി ഉദകപത്തേ അത്തനോ മുഖം പസ്സേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാ. ഉച്ചാസനമഹാസനേ നിസജ്ജാദിം നിസീദനസയനാദിം കരോന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദുക്കടം സിയാ. ഉക്ഖിത്താനുപസമ്പന്നനാനാസംവാസകാദീനം വന്ദനേപി ദുക്കടം സിയാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ഉക്ഖിത്തോതി ആപത്തിയാ അദസ്സനേ ഉക്ഖിത്തകോ, ആപത്തിയാ അപ്പടികമ്മേ ഉക്ഖിത്തകോ, പാപികായ ദിട്ഠിയാ അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗേ ഉക്ഖിത്തകോതി തിവിധോപി ഇധാധിപ്പേതോ. അനുപസമ്പന്നോതി ഇമിനാ ഭിക്ഖുനിസാമണേരസാമണേരിസിക്ഖമാനപണ്ഡകഇത്ഥിസിക്ഖാപച്ചക്ഖാതകാ ഗഹിതാ. നാനാസംവാസകാതി ലദ്ധിനാനാസംവാസകാ ഗഹിതാ. ആദി-സദ്ദേന ഛിന്നമൂലകാ ഗഹിതാ.

൭൦-൭൧. യോ ദീഘാസനേ പണ്ഡകിത്ഥീഹി പണ്ഡകേന വാ ഇത്ഥിയാ വാ ഉഭതോബ്യഞ്ജനേന വാ ഏകതോ നിസീദേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാ. അദീഘേ ആസനേതി രസ്സേ ആസനേ. യോ ഭിക്ഖു രസ്സാസനേ മഞ്ചേ വാ പീഠേ വാ അസമാനാസനികേന ഏകതോ സയേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി അത്ഥോ. ഫലപുപ്ഫാദികന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന വേളുചുണ്ണദന്തകട്ഠമത്തികാദയോ സങ്ഗഹിതാ. കുലസങ്ഗഹത്ഥായ ഫലപുപ്ഫാദികം ദദതോ ദുക്കടം സിയാതി സമ്ബന്ധോ.

൭൨-൩. യോ ഭിക്ഖു ഗന്ഥിമാദിം സയം കരേയ്യ, പരം കാരാപേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാ. യോ ഭിക്ഖു ജിനേന വാരിതപച്ചയേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാ. അബ്യത്തോ ബാലോ യോ ഭിക്ഖു ആചരിയുപജ്ഝായേ അനിസ്സായ നിസ്സയം അഗ്ഗഹേത്വാ വസേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാ. യോ ഭിക്ഖു അനുഞ്ഞാതേഹി മാതാപിതുആദീഹി പുഗ്ഗലേഹി അഞ്ഞസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഭേസജ്ജം കരേയ്യ വാ വദേയ്യ വാ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാ. സാപത്തികോ യോ ഭിക്ഖു ഉപോസഥപ്പവാരണം കരേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ജിനേന ഭഗവതാ വാരിതാ ജിനവാരിതാ, ജിനവാരിതാ ച തേ പച്ചയാ ചേതി ജിനവാരിതപച്ചയാ, തേ ജിനവാരിതപച്ചയേ. ദ്വേമാതികാഅപ്പഗുണതായ അബ്യത്തോ.

൭൪. യോ ഭിക്ഖു ആഭോഗം വാ നിയോഗം വാ വജ്ജേത്വാ ദ്വാരബന്ധാദികേ ഠാനേ പരിവത്തകവാടകം അപിധായ ദിവാ സയേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി സമ്ബന്ധോ. ദ്വാരബന്ധാദികേതി യേന കേനചി പരിക്ഖിത്തേ അബ്ഭോകാസേപി രുക്ഖമൂലേപി അന്തമസോ ഇമിനാ ലക്ഖണേന യുത്തആകാസങ്ഗണേപി. അപിധായാതി അപിദഹിത്വാ. വിനാഭോഗന്തി ‘‘ഏസ ദ്വാരം ജഗ്ഗിസ്സതീ’’തി ആഭോഗം ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. നിയോഗന്തി അവസട്ഠാനം, അത്തനോ അവസം ബഹുസാധാരണട്ഠാനം ഠപേത്വാ. ‘‘സവസോ’’തി വാ പാഠോ, സവസോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ദിവാതി ദിവാകാലേ.

൭൫. ധഞ്ഞന്തി സാലി വീഹി യവോ ഗോധുമോ കങ്ഗു വരകോ കുദ്രൂസകോതി സത്തവിധം ധഞ്ഞം. ഇത്ഥിരൂപന്തി ദാരുലോഹമയാദിഇത്ഥിരൂപം. രതനന്തി മുത്താദിദസവിധം രതനം. ആവുധന്തി സത്തിതോമരാദിസബ്ബാവുധഭണ്ഡം. ഇത്ഥിപസാധനന്തി ഇത്ഥിയാ സീസാദിഅലങ്കാരം. തൂരിയഭണ്ഡന്തി ധമനസങ്ഖാദിസബ്ബം തൂരിയഭണ്ഡം. ഫലരുക്ഖേതി ഫലിതരുക്ഖേ. പുബ്ബണ്ണാദികന്തി മുഗ്ഗമാസാദികം. ആദി-സദ്ദേന വാകുരകുമിനാദയോ ഗഹിതാ. ഏതേസു യം കിഞ്ചി ആമസേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി അത്ഥോ.

൭൬. സസിത്ഥോദകതേലേഹീതി യോ പന മധുസിത്ഥകതേലേന വാ ഉദകമിസ്സകതേലേന വാ യേന കേനചി ചിക്ഖല്ലേന വാ. ഫണഹത്ഥഫണേഹി വാതി ദന്തമയാദിഫണേന വാ ഫണകിച്ചസാധകേഹി ഹത്ഥങ്ഗുലീഹി വാ കോച്ഛേന വാ കേസമോസണ്ഠനേ ദുക്കടം സിയാതി അത്ഥോ. ഏകസ്മിം ഭാജനേ ഭോജനനിമിത്തേ ദുക്കടം സിയാതി അത്ഥോ.

൭൭. ദ്വേ ഭിക്ഖൂ ഏകത്ഥരണാ സയേയ്യൂം, ദ്വേ ഭിക്ഖൂ ഏകപാവുരണാ സയേയ്യും, ദ്വേ ഭിക്ഖൂ ഏകമഞ്ചകേ സയേയ്യും, തേസം ദുക്കടാനി ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. പമാണതോ അധികം വാ ഊനം വാ ദന്തകട്ഠം ഖാദേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി യോജനാ. തത്ഥ അധികന്തി അട്ഠങ്ഗുലതോ അധികം. ഊനന്തി ചതുരങ്ഗുലതോ ഊനം.

൭൮. യോ ഭിക്ഖു നച്ചഞ്ച ഗീതഞ്ച വാദിതഞ്ച യോജേതി വാ യോജാപേതി വാ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാ. തേസം നച്ചാനം ദസ്സനം, തേസം ഗീതാനം സവനം, തേസം വാദിതാനം സവനഞ്ച കരോന്തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി അത്ഥോ.

൭൯. വീഹാദിരോപിമേതി വീഹിആദീനം രുഹനട്ഠാനേ. ബഹിപാകാരകുട്ടകേതി പാകാരകുട്ടാനം ബഹി. വച്ചാദിഛഡ്ഡനാദിമ്ഹീതി വച്ചപസ്സാവസങ്കാരചലകാദീനം ഛഡ്ഡനവിസ്സജ്ജനപച്ചയാ ദുക്കടം സിയാതി അത്ഥോ. ദീഘകേസാദിധാരണേതി ദീഘകേസധാരണേ ദീഘനഖധാരണേ ദുക്കടം സിയാതി അത്ഥോ.

൮൦. നഖമട്ഠകരണാദിമ്ഹീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന രജനകരണം ഗഹിതം. സമ്ബാധേ ലോമഹാരണേതി സമ്ബാധേ ഉപകച്ഛകമുത്തകരണട്ഠാനേ ലോമുദ്ധരണേ. സഉപാഹനോ ഭിക്ഖു പരികമ്മകതം ഭൂമിം അക്കമേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ.

൮൧. അധോതഅല്ലപാദേഹീതി യോ ഭിക്ഖു അധോതപാദേഹി വാ അല്ലപാദേഹി വാ സങ്ഘികം മഞ്ചം വാ പീഠം വാ അക്കമേയ്യ, പരികമ്മകതം ഭിത്തിം വാ കായതോ ആമസന്തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി അത്ഥോ.

൮൨-൩. സങ്ഘാടിയാപി പല്ലത്ഥേതി അധിട്ഠിതചീവരേന വിഹാരേ വാ അന്തരഘരേ വാ പല്ലത്ഥികം കരേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം. ദുപ്പരിഭുഞ്ജേയ്യ ചീവരന്തി തിണ്ണം ചീവരാനം അഞ്ഞതരം ചീവരം ദുപ്പരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജേയ്യ. അകായബന്ധനോതി കായബന്ധനവിരഹിതോ ഭിക്ഖു ഗാമം വജേയ്യ ഗച്ഛേയ്യ. യോ ഭിക്ഖു വച്ചകം ഉച്ചാരം കത്വാന ഉദകേ സന്തേ നാചമേയ്യ ഉദകസുദ്ധിം ന കരേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി അത്ഥോ. സമാദേയ്യ അകപ്പിയേതി ഭിക്ഖും വാ സാമണേരാദികേ സേസസഹധമ്മികേ വാ അകപ്പിയേ നിയോജേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി അത്ഥോ. സഭാഗാപത്തിയാ ദേസനാരോചനപച്ചയാ ദുക്കടം സിയാതി അത്ഥോ. സഭാഗാതി ഏത്ഥ വത്ഥുസഭാഗതാവ ഇധാധിപ്പേതാ, ന ആപത്തിസഭാഗതാ.

൮൪. ന വസേ വസ്സന്തി യോ ഭിക്ഖു വസ്സം ന വസേയ്യ ന ഉപഗച്ഛേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാ. വിസംവാദേ സുദ്ധചിത്തേതി ഏത്ഥ സമ്പദാനത്ഥേ ഭുമ്മവചനം, പടിസ്സവം വിസംവാദേന്തസ്സ സുദ്ധചിത്തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി അത്ഥോ. വസ്സം വസിത്വാ അനനുഞ്ഞാതകിച്ചതോ അനനുഞ്ഞാതകിച്ചേന ഭിക്ഖുനോ ഗമനേ ദുക്കടം സിയാതി യോജനാ.

൮൫. ആപദം വജ്ജേത്വാ തരുസ്സ ഉദ്ധം പോരിസമ്ഹാ അഭിരുഹണേ ദുക്കടം സിയാതി സമ്ബന്ധോ. ആപദന്തി അന്തരായം. തരുസ്സാതി രുക്ഖസ്സ. പോരിസമ്ഹാതി ഏകപോരിസപ്പമാണാ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ പഞ്ചഹത്ഥാ. അപരിസ്സാവനോ യോ ഭിക്ഖു അദ്ധാനം ഗച്ഛേയ്യ, യോ ച ഭിക്ഖു തം പരിസ്സാവനം യാചതോ ന ദദേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി യോജനാ. അദ്ധാനന്തി അദ്ധയോജനമേവ അന്തിമമദ്ധാനം.

൮൬. അത്തനോ ഘാതനേ ദുക്കടം സിയാതി സമ്ബന്ധോ. യോ ഭിക്ഖു ഇത്ഥിരൂപാദിരൂപം കരേയ്യ വാ കാരാപേയ്യ വാ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാ. മാലാദികം വിചിത്തം ഠപേത്വാ ജാതകാദിവത്ഥും സയം കരേയ്യ, ദുക്കടം സിയാതി സമ്ബന്ധോ.

൮൭. ഭുഞ്ജന്തമുട്ഠപേതി യോ ഭിക്ഖു ഭുഞ്ജന്തം ഉട്ഠാപേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാ. ഭത്തസാലാദീസു വുഡ്ഢാനം ഓകാസം അദത്വാ നിസീദതോ ദുക്കടം സിയാതി യോജനാ.

൮൮. യാനാനീതി വയ്ഹം രഥോ സകടം സന്ദമാനികാദീനി. കല്ലകോതി അഗിലാനോ. അഗിലാനോ യോ ഭിക്ഖു യാനാനി അഭിരുഹേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി അത്ഥോ. വദേ ദവന്തി കേളിം വദേയ്യ, രതനത്തയം ആരബ്ഭ കേളിം വദേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞപരിസായ ഉപലാലനേ ദുക്കടം ഹോതി.

൮൯. കായാദിന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദോ ഊരുനിമിത്തം സങ്ഗണ്ഹാതി. കായം വാ ഊരും വാ നിമിത്തം വാ വിവരിത്വാ ഭിക്ഖുനീനം ന ദസ്സയേ ന ദസ്സേയ്യാതി അത്ഥോ. ലോകായതം തിരച്ഛാനാദിവിജ്ജം ന ച സയം വാചേയ്യ, പരഞ്ച ന വാചാപേയ്യ. പലിതം ഗണ്ഹേയ്യ വാ ഗണ്ഹാപേയ്യ വാ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി യോജനാ.

൯൦-൯൨. യത്ഥ കത്ഥചി പേളായം പക്ഖിപിത്വാ ഭത്തം ഭുഞ്ജന്തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി സമ്ബന്ധോ. പത്തഹത്ഥകോ യോ ഭിക്ഖു വാതപാനം വാ കവാടം വാ പണാമേ പണാമേയ്യ, സോദകം പത്തം ഉണ്ഹേയ്യ ഉണ്ഹേ ഓതാപേയ്യ വാ പടിസാമേയ്യ വാ, വോദകം പത്തം അതിഉണ്ഹേയ്യ അതിഠപേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി അത്ഥോ. യോ ഭിക്ഖു പത്തം ഭൂമിയം വാ അങ്കേ വാ മഞ്ചേ വാ പീഠേ വാ മിഡ്ഢന്തേ വാ പരിഭണ്ഡന്തേ വാ പാദേ വാ ഛത്തേ വാ ഠപേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി സമ്ബന്ധോ. ഭൂമിയന്തി യേന കേനചി അനത്ഥതായ പംസുസക്ഖരമിസ്സായ. അങ്കേതി ദ്വിന്നം ഊരൂനം മജ്ഝേ. മിഡ്ഢന്തേതി മിഡ്ഢപരിയന്തേ. പരിഭണ്ഡന്തേതി ബാഹിരപസ്സേ കതായ തനുകമിഡ്ഢിയാ അന്തേ. യോ ഭിക്ഖു ചലകാദിം വാ പത്തേ ഠപേയ്യ, പത്തേ വാ ഹത്ഥധോവനേ ഹത്ഥസ്സ ധോവനപ്പച്ചയാ തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി സമ്ബന്ധോ.

൯൩. ഉച്ഛിട്ഠം മുഖധോവനം ഉദകമ്പി പത്തേന നീഹരന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദുക്കടം സിയാ. യോ ഭിക്ഖു അകപ്പിയം പത്തം പരിഭുഞ്ജേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി അത്ഥോ. തത്ഥ അകപ്പിയം പത്തന്തി ദാരുമയപത്താദിം.

൯൪. യോ ഭിക്ഖു ഖിപിതേ ‘‘ജീവാ’’തി വദേ വദേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി അത്ഥോ. യോ ഭിക്ഖു പരിമണ്ഡലകാദിമ്ഹി പഞ്ചസത്തതി സേഖിയേ അനാദരോ ഹുത്വാ ന സിക്ഖതി, തസ്സ ദുക്കടം സിയാതി സമ്ബന്ധോ.

൯൫. യോ ഭിക്ഖു ഭണ്ഡാഗാരേ പയുതോ മാതുയാ പിതുനോ ച ഭണ്ഡകം ഗോപേയ്യ, അസ്സ ഭിക്ഖുനോ പാചിത്തിയം സിയാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ പയുതോതി ഭണ്ഡാഗാരേ ബ്യാപാരവസേന യുത്തപ്പയുത്തോ. ഗോപയേതി ഗോപേയ്യ. യോ ഭിക്ഖു ദവായ ഹീനേന ജാതിആദിനാ ഉത്തമമ്പി വദേയ്യ, ദുബ്ഭാസിതം സിയാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ഹീനേഹി വാ ഉക്കട്ഠേഹി വാ ജാതിആദീഹി ഏവം ഉക്കട്ഠം വാ ഹീനം വാ ‘‘ചണ്ഡാലോസീ’’തിആദിനാ നയേന ഉജും വാ ‘‘സന്തി ഇധേകച്ചേ ചണ്ഡാലവേനനേസാദാ’’തിആദിനാ നയേന അഞ്ഞാപദേസേന വാ ഉപസമ്പന്നം വാ അനുപസമ്പന്നം വാ അക്കോസാധിപ്പായം വിനാ കേവലം കീളാധിപ്പായേന വദേയ്യ, ദുബ്ഭാസിതം സിയാതി.

പകിണ്ണകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. വത്താദികണ്ഡനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൬. ഇദാനി വത്തം ദസ്സേതും ‘‘ഉപജ്ഝാചരിയവത്ത’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ഉപജ്ഝായവത്തഞ്ച ആചരിയവത്തഞ്ച ഗമികവത്തഞ്ച ആഗന്തുകവത്തഞ്ച സേനാസനാദിവത്തഞ്ച പിയസീലേന ഭിക്ഖുനാ കാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഗമികാഗന്തുകന്തി ഗമികം ആഗന്തുകന്തി ഛേദോ, ഗമികവത്തം ആഗന്തുകവത്തഞ്ചാതി അത്ഥോ.

൯൭. ദാതുകാമോ ഹത്ഥപാസേ ഠിതോ കിഞ്ചി ഗഹിതബ്ബം ഏകേന പുരിസേന ഗഹിതബ്ബം ഉക്ഖിപനക്ഖമം വത്ഥും തിധാ തീസു പകാരേസു ഏകേനാകാരേന ദദേയ്യ, ഗഹേതുകാമോ ഭിക്ഖു ദ്വിധാ ദ്വീസു ഏകേന ഗണ്ഹേയ്യ, അയം പഞ്ചങ്ഗോ പടിഗ്ഗഹോതി അത്ഥോ.

൯൮-൧൦൦. ദൂരേ ഠിതം ചീവരം ഠപിതോകാസം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘ഏത’’ന്തി വത്തബ്ബം. ഹത്ഥപാസേ ഠിതം ഹത്ഥേന ആമസിത്വാ ‘‘ഇമ’’ന്തി വത്തബ്ബം. ‘‘ഏതം അധിട്ഠാമി, ഇമം അധിട്ഠാമീ’’തി ഇമേസം പദാനം മജ്ഝേ സങ്ഘാടിആദീസു പച്ചേകം യോജേത്വാ തിചീവരം അധിട്ഠേയ്യ. കഥം? ‘‘ഏതം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമി, ഇമം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീ’’തി അധിട്ഠേയ്യ. ഏവം സേസേസു ച ചീവരേസു. യഥാ ചീവരാദിം വിധാനം ഏവം പത്തേപി അധിട്ഠേയ്യ പച്ചുദ്ധരേയ്യാതി അത്ഥോ.

൧൦൧. സഞ്ചരിത്തം ഠപേത്വാ സേസാ ഗരുകാ ച പാരാജികാ ച സചിത്തകാതി സമ്ബന്ധോ. അന്തിമാതി പാരാജികാ. അച്ഛിന്നസിക്ഖാപദം, പരിണതസിക്ഖാപദഞ്ചാതി ഇമം ദ്വയം ഠപേത്വാ സേസം നിസ്സഗ്ഗിയം അചിത്തകന്തി അത്ഥോ.

൧൦൨-൩. ഗാമപ്പവേസനന്തേതേതി ഗാമപ്പവേസനം ഇതി ഏതേ. പാചിത്തീസു ഏതേ പദസോധമ്മാദയോ ഗാമപ്പവേസനന്താ സത്തരസ സിക്ഖാപദാ അചിത്തകാ.

൧൦൪-൫. പകിണ്ണകേസു ഉദ്ദിസ്സകതം ഠപേത്വാ അഞ്ഞമംസകം സേസമംസം അചിത്തകന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ പകിണ്ണകേസു അഞ്ഞമംസാദികം പത്തഹത്ഥോ കവാടകന്തം തേരസവിധം ഇദം സിക്ഖാപദം അചിത്തകം, സേസം സബ്ബം സചിത്തകന്തി അത്ഥോ.

൧൦൬. ആചരിയാ വീതിക്കമനചിത്തേന സചിത്തകം അചിത്തകന്തി വദന്തി, പഞ്ഞത്തിജാനനേന ചിത്തേന തഥാ സചിത്തകം അചിത്തകന്തി ആചരിയാ വദന്തീതി അത്ഥോ. തഥാ-സദ്ദേന ‘‘സചിത്തകം അചിത്തക’’ന്തി ഇദം ഗഹിതം.

൧൦൭-൯. പുബ്ബകരണാദികന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദോ പുബ്ബകിച്ചം സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ –

‘‘സമ്മജ്ജനീ പദീപോ ച, ഉദകം ആസനേന ച;

ഉപോസഥസ്സ ഏതാനി, പുബ്ബകരണന്തി വുച്ചതി.

‘‘ഛന്ദപാരിസുദ്ധിഉതുക്ഖാനം, ഭിക്ഖുഗണനാ ച ഓവാദോ;

ഉപോസഥസ്സ ഏതാനി, പുബ്ബകിച്ചന്തി വുച്ചതീ’’തി. –

ഏവം പുബ്ബകരണാദികം നവധാ ദീപിതം സബ്ബം ഉപോസഥപ്പവാരണം പിയസീലിനാ കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

൧൧൨. യഥാക്കമന്തി ഏത്ഥായമധിപ്പായോ – ഗണോ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കരേയ്യ, പുഗ്ഗലോ അധിട്ഠാനഉപോസഥം കരേയ്യ, സങ്ഘോ സുത്തുദ്ദേസഉപോസഥം കരേയ്യാതി.

൧൧൩. ചാതുദ്ദസോ പന്നരസോ, സാമഗ്ഗീ ദിനതോ തിധാതി ചാതുദ്ദസോ ഉപോസഥോ, പന്നരസോ ഉപോസഥോ, സാമഗ്ഗീഉപോസഥോതി ദിനതോ തിധാ ഹോന്തി. ദിനതോ പുഗ്ഗലതോ കത്തബ്ബാകാരതോ തേ ഉപോസഥാ നവ ഇതി ഈരിതാതി അത്ഥോ.

൧൧൪. തേവാചീ ദ്വേകവാചീതി തേവാചികാ പവാരണാ, ദ്വേവാചികാ പവാരണാ, ഏകവാചികാ പവാരണാ ഇതി നവ പവാരണാ വുത്താ.

൧൧൫. തസ്സാതി ഫഗ്ഗുനമാസസ്സ. തതോ സേസന്തി ആസാള്ഹിഅന്തിമപക്ഖമ്ഹാ യാവ കത്തികപുണ്ണമാ വസ്സകാലന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ഹി ഏകസ്മിം സംവച്ഛരേ ചതുവീസതിഉപോസഥാ ഹോന്തി.

൧൧൬. ഏതേസൂതി ഏതേസു തീസു ചതൂസു ഏകേകസ്മിം ഉതുമ്ഹി തതിയപക്ഖാ സത്തമപക്ഖാ. ചാതുദ്ദസാതി ഛ ചാതുദ്ദസാതി അത്ഥോ. സേസാനി ഉത്താനത്ഥാനേവാതി.

വത്താദികണ്ഡനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിഗമനകഥാ

ഏത്താവതാ സമാരദ്ധാ, മൂലസിക്ഖത്ഥവണ്ണനാ;

നിട്ഠിതാ യാ സമാസേന, അഡ്ഢമാസസ്സ അച്ചയേ.

അധുനൂപസമ്പന്നാനം, ഹിതത്ഥായ സമാസതോ;

ഇമം അത്ഥം വണ്ണയതാ, യം പുഞ്ഞംധിഗതം മയാ.

തേന പുഞ്ഞേനയം ലോകോ, സുഖായ പടിപത്തിയാ;

പാപുണാതു വിസുദ്ധായ, നിബ്ബാനം അജരം പദം.

നാനാതരുഗണാകിണ്ണേ, നാനാകുസലകാമിനോ;

രമ്മേ യുദ്ധാനപതിനോ, വിഹാരേ വസതാ സതാ.

സാസനേ സിദ്ധിപത്തസ്സ, സിദ്ധിനാ ഞാണസിദ്ധിനാ;

പണ്ഡിതേന കതാ ഏസാ, മൂലസിക്ഖത്ഥവണ്ണനാ.