൮. സക്കപഞ്ഹസുത്തവണ്ണനാ

നിദാനവണ്ണനാ

൩൪൪. അമ്ബസണ്ഡാനം അദൂരഭവത്താ ഏകോപി സോ ബ്രാഹ്മണഗാമോ ‘‘അമ്ബസണ്ഡാ’’ത്വേവ ബഹുവചനവസേന വുച്ചതി, യഥാ ‘‘വരണാ നഗര’’ന്തി. വേദി ഏവ വേദികോ, വേദികോ ഏവ വേദിയോ ക-കാരസ്സ യ-കാരം കത്വാ, തസ്മിം വേദിയകേ. തേനാഹ ‘‘മണിവേദികാസദിസേനാ’’തിആദി, ഇന്ദനീലാദിമണിമയവേദികാസദിസേനാതി അത്ഥോ. പുബ്ബേപീതി ലേണകരണതോ പുബ്ബേ, ഗുഹാരൂപേന ഠിതാ, ദ്വാരേ ഇന്ദസാലരുക്ഖവതീ ച, തസ്മാ ‘‘ഇന്ദസാലഗുഹാ’’തി വുത്താ പുരിമവോഹാരേന.

ഉസ്സുക്കം വുച്ചതി അഭിരുചി, തം പന ബുദ്ധദസ്സനകാമതാവസേന, തഥാ ഉസ്സാഹനവസേന ച പവത്തിയാ ‘‘ധമ്മികോ ഉസ്സാഹോ’’തി വുത്തം. സക്കേന സദിസോ…പേ… നത്ഥീതി. യഥാഹ ‘‘അപ്പമാദേന മഘവാ, ദേവാനം സേട്ഠതം ഗതോ’’തി (ധ. പ. ൩൦). പരിത്തകേനാതി അപരാപരം ബഹും പുഞ്ഞകമ്മം അകത്വാ അപ്പമത്തകേനേവ പുഞ്ഞകമ്മേന.

സക്കോപി കാമം മഹാപുഞ്ഞകതഭീരുത്താനോ ഹോതി, സാതിസയായ പന ദിബ്ബസമ്പത്തിയാ വിയോഗഹേതുകേന സോകേന ദിഗുണിതേന മരണഭയേന സംതജ്ജിതോ ജാതോ. തേനാഹ ‘‘സക്കോ പന മരണഭയാഭിഭൂതോ അഹോസീ’’തി.

ദിബ്ബചക്ഖുനാ ദേവതാനം ദസ്സനം നാമ പടിവിജ്ഝനസദിസന്തി ആഹ ‘‘പടിവിജ്ഝീ’’തി. പാടിയേക്കോ വോഹാരോതി ആവേണികോ പിയസമുദാഹാരോ. മരിസനിയസമ്പത്തികാതി മാരിസാ. തേസഞ്ഹി സമ്പത്തിയോ മഹാനുഭാവതായ സഹന്തി ഉപട്ഠഹന്തി, അഞ്ഞേ അയോനിസോമനസികാരതായ ചേവ അപ്പഹുകായ ച ന സഹന്തിയേവ, സാ പന നേസം മരിസനിയസമ്പത്തികതാ ദുക്ഖവിരഹിതായാതി വുത്തം ‘‘നിദ്ദുക്ഖാതിപി വുത്തം ഹോതീ’’തി. ഏകകോ വാതി ദേവപരിസായ വിനാ ആഗതത്താ വുത്തം, മാതലിആദയോ പന താദിസാ സഹായാ തദാപി അഹേസുംയേവ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘അപി ചായം ആയസ്മതോ ചക്കനേമിസദ്ദേന തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠിതോ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൫൨). ഓകാസം നാകാസി സക്കസ്സ ഞാണപരിപാകം ആഗമേന്തോ, അഞ്ഞേസഞ്ച ബഹൂനം ദേവാനം ധമ്മാഭിസമയം ഉപപരിക്ഖമാനോ. സോതി സക്കോ.

ഏവന്തി വചനസമ്പടിച്ഛനേ നിപാതോതി ആഹ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തിആദി. ഭദ്ദംതവാതി പന സക്കം ഉദ്ദിസ്സ നേസം ആസി വാദോ.

൩൪൫. വല്ലഭോ…പേ… ധമ്മം സുണാതീതി അയമത്ഥോ ഗോവിന്ദസുത്താദീഹി (ദീ. നി. ൨.൨൯൪) ദീപേതബ്ബോ. ഇമിനാ കതോകാസേതി ഇമിനാ പഞ്ചസിഖേന കതോകാസേ ഭഗവതി.

അനുചരിയന്തി അനുചരണഭാവം, തം പനസ്സ അനുചരണം നാമ സദ്ധിം ഗമനമേവാതി ആഹ ‘‘സഹചരണം ഏകതോ ഗമന’’ന്തി.

സോവണ്ണമയന്തി സുവണ്ണമയം. പോക്ഖരന്തി വീണായ ദോണിമാഹ. ദണ്ഡോതി വീണദണ്ഡോ. വേഠകാതി തന്തീനം ബന്ധനായ ചേവ ഉപ്പീളനായ ച ധമേതബ്ബാ വേഠകാ. പത്തകന്തി പോക്ഖരം. സമപഞ്ഞാസമുച്ഛനാ മുച്ഛേത്വാതി യഥാ സമപഞ്ഞാസമുച്ഛനാ കമതോ തത്ഥ സംമുച്ഛനം കാതും സക്കാ, ഏവം തം സജ്ജേത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘സമപഞ്ഞാസമുച്ഛനാ സംമുച്ഛേത്വാ’’തി ച ഇദം ദേവലോകേ നിയതം വീണാവാദനവിധിം സന്ധായ വുത്തം. മനുസ്സലോകേ പന ഏകവീസതി മുച്ഛനാ. തേനേവാഹ വീണോപമസുത്തവണ്ണനായം –

‘‘സത്ത സരാ തയോ ഗാമാ, മുച്ഛനാ ഏകവീസതി;

താനാ ചേകൂനപഞ്ഞാസ, ഇച്ചേതേ സരമണ്ഡലാ’’തി. (അ. നി. അട്ഠ. ൩.൫൫; സാരത്ഥ. ടീ. ൩.൨൪൩);

തത്ഥ ഛജ്ജോ, ഉസഭോ, ഗന്ധാരോ, മജ്ഝിമോ, പഞ്ചമോ, ധേവതോ, നിസാദോതി ഏതേ സത്ത സരാ. ഛജ്ജഗാമോ, മജ്ഝിമഗാമോ, സാധാരണഗാമോതി തയോ ഗാമാ, സരസമൂഹാതി അത്ഥോ. മനുസ്സലോകേ വാദനവിധിനാ ഏകേകസ്സേവ ച സരസ്സ വസേന തയോ തയോ മുച്ഛനാ കത്വാ ഏകവീസതി മുച്ഛനാ. ഏകേകസ്സേവ ച സരസ്സ സത്ത സത്ത താനഭേദാ, യതോ സരസ്സ മന്ദതരവവത്ഥാനം ഹോതി, തേ ഏകൂനപഞ്ഞാസ താനവിസേസാതി, തിസ്സോ ദുവേ ചതസ്സോ, ചതസ്സോ തിസ്സോ ദുവേ ചതസ്സോതി ദ്വാവീസതി സുതിഭേദാ ഇച്ഛിതാ, അയം പന ഏകേകസ്സ സരസ്സ വസേന സത്ത സത്ത മുച്ഛനാ, അന്തരസരസ്സ ച ഏകാതി സമപഞ്ഞാസായ മുച്ഛനാനം യോഗ്യഭാവേന വീണം വജ്ജേസി. തേന വുത്തം ‘‘സമപഞ്ഞാസ മുച്ഛനാ സംമുച്ഛേത്വാ’’തി. സേസദേവേ ജാനാപേന്തോ സക്കസ്സ ഗമനകാലന്തി യോജനാ.

൩൪൬. അതിരിവാതി ര-കാരോ പദസന്ധികരോ, അതീവ അതിവിയാതി വുത്തം ഹോതി. പകതി …പേ… അഗമാസി മരണഭയസംതജ്ജിതത്താ തരമാനരൂപോ. തേനേവാഹ ‘‘നനു ചാ’’തിആദി.

൩൪൭. ബുദ്ധാ നാമ മഹാകാരുണികാ, സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ഹിതസുഖത്ഥായ ഏവ ഉപ്പന്നാ, തേ കഥം അത്ഥികേഹി ദുരുപസങ്കമാതി ആഹ ‘‘അഹം സരാഗോ’’തിആദി. തദന്തരം പടിസല്ലീനാതി യേന അന്തരേന യേന ഖണേന ഉപസങ്കമേയ്യ, തദന്തരം പടിസല്ലീനാ ഝാനം സമാപന്നാ. തദന്തര-സദ്ദോ വാ ‘‘ഏതരഹീ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥോതി ആഹ ‘‘സമ്പതി പടിസല്ലീനാ വാ’’തി.

പഞ്ചസിഖഗീതഗാഥാവണ്ണനാ

൩൪൮. സാവേസീതി യഥാധിപ്പേതമുച്ഛനം പട്ഠപേത്വാ വീണം വാദേന്തോ തംതംഠാനുപ്പത്തിയാ പാകടീഭൂതമന്ദതാവവത്ഥം ദസ്സേന്തോ സുമധുരകോമലമധുപാനമത്തമധുകാരവിരുതാപഹാസിനിലക്ഖണോ പസന്നഭാനീ സമരവം തന്തിസ്സരം സാവേസി.

‘‘സക്യപുത്തോവ ഝാനേന, ഏകോദി നിപകോ സതോ;

അമതം മുനി ജിഗീസാനോ….

യഥാപി മുനി നന്ദേയ്യ, പത്വാ സമ്ബോധിം ഉത്തമ’’ന്തി. (ദീ. നി. ൨.൩൪൮);

ച ഏവം ബുദ്ധൂപസഞ്ഹിതാ. ബുദ്ധൂപസഞ്ഹിതാ പന ബുദ്ധാനം ധമ്മസരീരം ആരബ്ഭ നിസ്സയം കത്വാ പവത്തിതാതി ആഹ ‘‘ധമ്മോ അരഹതാം ഇവാ’’തി. ധമ്മൂപസഞ്ഹിതാ, അരഹത്തൂപസഞ്ഹിതാ ച വേദിതബ്ബാ.

സൂരിയസമാനസരീരാതി സൂരിയസമാനപ്പഭാസരീരാ. തേനാഹ ‘‘തസ്സാ കിരാ’’തിആദി. യസ്മാ തിമ്ബരുനോ ഗന്ധബ്ബദേവരാജസ്സ സൂരിയവച്ഛ സാ അങ്കേ ജാതാ, തസ്മാ ആഹ ‘‘യം തിമ്ബരും ദേവരാജാനം നിസ്സായ ത്വം ജാതാ’’തി. കല്യാണങ്ഗതായ ‘‘കല്യാണീ’’തി വുത്താതി ആഹ ‘‘സബ്ബങ്ഗസോഭനാ’’തി.

രാഗാവേസവസേന പുബ്ബേ വുത്താ ഗാഥാ ഇദാനിപി തമേവ ആരബ്ഭ പുരതോ ഠിതം വിയ ആലപന്തോ വദതി.

ഥനുദരന്തി പയോധരഞ്ച ഉദരഞ്ച അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ഥനവേമജ്ഝം ഉദരഞ്ചാ’’തി.

കിഞ്ചി കാരണന്തി കിഞ്ചി പീളം.

പകതിം ജഹിത്വാ ഠിതം അഭിരത്തഭാവേന.

വാമൂരൂതി രുചിരഊരൂ. തേനാഹ ‘‘വാമാകാരേനാ’’തിആദി. വാമവികസിതരുചിരസുന്ദരാഭിരൂപചാരുസദ്ദാ ഹി ഏകത്ഥാ ദട്ഠബ്ബാ. ന തിഖിണന്തി ന തിക്ഖം ന ലൂഖം ന കക്ഖളം. മന്ദന്തി മുദു സിനിദ്ധം.

അനേകഭാവോതി അനേകസഭാവോ, സോ പന ബഹുവിധോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനേകവിധോ ജാതോ’’തി. അനേകഭാഗോതി അനേകകോട്ഠാസോ.

തയാ സദ്ധിം വിപച്ചതന്തി തയാ സഹിതംയേവ മേ തം കമ്മം വിപച്ചതു, തയാ സഹേവ തസ്സ കമ്മസ്സ ഫലം അനുഭവേയ്യന്തി അധിപ്പായോ. തയാ സദ്ധിമേവാതി യഥാ ചക്കവത്തിസംവത്തനിയകമ്മം തസ്സ നിസ്സന്ദഫലഭൂതേന ഇത്ഥിരതനേന സദ്ധിംയേവ വിപാകം ദേതി, ഏവം തം മേ കമ്മം തയാ സദ്ധിംയേവ മയ്ഹം വിപാകം ദേതു.

ഏകോദീതി ഏകോദിഭാവം ഗതോ, സമാഹിതോതി അത്ഥോ. ജിഗീസാനോതി ജിഗീസമാനോ ഹോതി. തഥാഭൂതോവ ജിഗീസതി നാമാതി തഥാ പഠമവികപ്പോ വുത്തോ. ദുതിയവികപ്പേ പന ‘‘വിചരതീ’’തി കിരിയാപദം ആഹരിത്വാ അത്ഥോ വുത്തോ.

നന്ദേയ്യന്തി സമാഗമം പത്ഥേന്തോ വദതി അതിസസ്സിരികരൂപസോഭായ.

൩൪൯. സംസന്ദതീതി സമേതി, യായ മുച്ഛനായ, യേന ച ആകാരേന തന്തിസ്സരോ പവത്തോ, തം മുച്ഛനം അനതിവത്തേന്തോ, തേനേവ ച ആകാരേന ഗീതസ്സരോപി പവത്തോതി അത്ഥോ. യേന അജ്ഝാസയേന ഭഗവാ പഞ്ചസിഖസ്സ ഗന്ധബ്ബേ വണ്ണം കഥേസി, യദത്ഥഞ്ച കഥേസി, തം സബ്ബം വിഭാവേതും ‘‘കസ്മാ’’തിആദിമാഹ. നത്ഥി ബോധിമൂലേ ഏവ സമുച്ഛിന്നത്താ. ഉപേക്ഖകോ ഭഗവാ അനുപലിത്തഭാവതോ. സുവിമുത്തചിത്തോ ഭഗവാ ഛന്ദരാഗതോ, സബ്ബസ്മാ ച കിലേസാ. യദി ഏവം കസ്മാ പഞ്ചസിഖസ്സ ഗന്ധബ്ബേ വണ്ണം കഥേസീതി ആഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി.

ഗന്ഥിതാതി സന്ദഹിതാ, താ പന നിരന്തരം കഥിയമാനാ രാസികതാ വിയ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘പിണ്ഡിതാ’’തി. വോഹാരവചനന്തി ഭഗവതോ, ഭിക്ഖൂനഞ്ച പുരതോ വത്തബ്ബം ഉപചാരവചനം.

ഉപനച്ചന്തിയാതി ഉപഗന്ത്വാ നച്ചന്തിയാ.

സക്കൂപസങ്കമനവണ്ണനാ

൩൫൦. ‘‘കദാ സംയൂള്ഹാ’’തിആദീനി വദന്തോ പടിസമ്മോദതി. വിപ്പകാരമ്പി ദസ്സേയ്യാതി അഡ്ഢകതാഭിനയവസേന നച്ചമ്പി ദസ്സേയ്യ.

൩൫൧. ‘‘അഭിവദിതോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ’’തിആദീനം ‘‘തേന ഖോ പന സമയേനാ’’തിആദീനം (പാരാ. ൧൬, ൨൪) വിയ സങ്ഗീതികാരവചനഭാവേ സംസയോ നത്ഥി, ‘‘ഏവഞ്ച പന തഥാഗതാ’’തി ഇധ പന സിയാ സംസയോതി ‘‘ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി ഠപിതവചന’’ന്തി വത്വാ ഇതരസ്സാപി തഥാഭാവം ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബമേത’’ന്തിആദി വുത്തം. വുഡ്ഢിവചനേന വുത്തോതി ‘‘സുഖീ ഹോതു പഞ്ചസിഖ സക്കോ ദേവാനം ഇന്ദോ’’തി ആസീസവാദം വുത്തോ. ‘‘ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതീ’’തി വദന്തോ അഭിവാദേതി നാമ ‘‘സുഖീ ഹോതൂ’’തി ആസീസവാദസ്സ വദാപനതോ. തഥാ പന ആസീസവാദം വദന്തോ അഭിവദതി നാമ സബ്ബകാലം തഥേവ തിട്ഠനതോ.

ഉരും വേപുല്ലം ദസ്സതി ദക്ഖതീതി ഉരുന്ദാ വിഭത്തിഅലോപേന. വിവടാ അങ്ഗണട്ഠാനം. യോ പകതിയാ ഗുഹായം അന്ധകാരോ, സോ അന്തരഹിതോതി യോ തസ്സം ഗുഹായം സത്ഥു സമന്തതോ അസീതിഹത്ഥതോ അയം പാകതികോ അന്ധകാരോ, സോ ദേവാനം വത്ഥാഭരണസരീരോഭാസേഹി അന്തരഹിതോ, ആലോകോ സമ്പജ്ജി. അസീതിഹത്ഥേ പന ബുദ്ധാലോകേനേവ അന്ധകാരോ അന്തരഹിതോ, ന ച സമത്ഥോ ദേവാനം ഓഭാസോ ബുദ്ധാനം അഭിഭവിതും.

൩൫൨. ചിരപ്പടികാഹന്തി ചിരപ്പഭുതികോ അഹം. അഡ്ഡകരണം നാമ നത്ഥി അവിവാദാധികരണട്ഠാനേ നിബ്ബത്തത്താ. കീളാദീനിപീതി ആദി-സദ്ദേന ധമ്മസ്സവനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

സലളമയഗന്ധകുടിയന്തി സലളരുക്ഖേഹി രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കാരിതഗന്ധകുടിയം. തേനസ്സാതി തേന ഫലദ്വയാധിഗമേന പഹീനഓളാരികകാമരാഗതായ അസ്സാ ഭൂജതിയാ ദേവലോകേ അഭിരതിയേവ നത്ഥി. ചക്കനേമിസദ്ദേന തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠിതോതി ഏത്ഥ അധിപ്പായം അജാനന്താ ‘‘ആരമ്മണസ്സ അധിമത്തതായ സമാപത്തിതോ വുട്ഠാനം ജാത’’ന്തി മഞ്ഞേയ്യുന്തി തം പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘സമാപന്നോ സദ്ദം സുണാതീതി നോ വത രേ വത്തബ്ബേ’’തി ആഹ. സതി ച ആരമ്മണസങ്ഘട്ടനായം ഗഹണേനപി ഭവിതബ്ബന്തി അധിപ്പായേന ‘‘സുണാതീ’’തി വുത്തം, ഇതരോ ‘‘പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ സദ്ദോ കണ്ടകോ’’തി വചനമത്തം നിസ്സായ സബ്ബസ്സാപി ഝാനസ്സ സദ്ദോ കണ്ടകോതി അധിപ്പായേന പടിക്ഖേപം അസഹന്തോ ‘‘നനു ഭഗവാ…പേ… ഭണതീ’’തി ഇമമേവ സുത്തപദം ഉദ്ധരി. തത്ഥ യഥാ ദോസദസ്സനപടിപക്ഖഭാവനാവസേന പടിഘസഞ്ഞാനം സുപ്പഹീനത്താ മഹതാപി സദ്ദേന അരൂപസമാപത്തിതോ ന വുട്ഠാനം, ഏവം ‘‘ഉപ്പാദോ ഭയം, അനുപ്പാദോ ഖേമ’’ന്തിആദിനാ സമ്മദേവ ദോസദസ്സനപടിപക്ഖഭാവനാവസേന സബ്ബാസമ്പി ലോകിയസഞ്ഞാനം അഗ്ഗമഗ്ഗേന സമതിക്കന്തത്താ ആരമ്മണാധിഗമതായ ന കദാചി ഫലസമാപത്തിതോ വുട്ഠാനം ഹോതീതി. തഥാ പന ന സുപ്പഹീനത്താ പടിഘസഞ്ഞാനം സബ്ബരൂപസമാപത്തിതോ വുട്ഠാനം ഹോതി, പഠമജ്ഝാനം പന അപ്പകമ്പി സദ്ദം ന സഹതീതി തംസമാപന്നസ്സ ‘‘സദ്ദോ കണ്ടകോ’’തി വുത്തം. യദി പന പടിഘസഞ്ഞാനം വിക്ഖമ്ഭിതത്താ മഹതാപി സദ്ദേന അരൂപസമാപത്തിതോ ന വുട്ഠാനം ഹോതി, പഗേവ മഗ്ഗഫലസമാപത്തിതോ. തേനാഹ ‘‘ചക്കനേമിസദ്ദേനാ’’തിആദി. ചക്കനേമിസദ്ദേനാതി ച നയിദം കരണവചനം ഹേതുമ്ഹി, കരണേ വാ അഥ ഖോ സഹയോഗേ. ഇമമേവ ഹി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഭഗവാ പനാ’’തിആദി വുത്തം.

ഗോപകവത്ഥുവണ്ണനാ

൩൫൩. പരിപൂരകാരിനീതി പരിപുണ്ണാനി, പരിസുദ്ധാനി ച കത്വാ രക്ഖിതവതീ. ‘‘ഇത്ഥിത്ത’’ന്തിആദി തത്ഥ വിരജ്ജനാകാരദസ്സനം. ധിത്ഥിഭാവംഇത്ഥിഭാവസ്സ ധിക്കാരോ ഹേതൂതി അത്ഥോ. അലന്തി പടിക്ഖേപവചനം, പയോജനം നത്ഥീതി അത്ഥോ. വിരാജേതീതി ജിഗുച്ഛതി. ഏതാ സമ്പത്തിയോതി ചക്കവത്തിസിരിആദികാ ഏതാ യഥാവുത്തസമ്പത്തിയോ. തസ്മാ പുബ്ബപരിചയേന ഉപട്ഠിതനികന്തിവസേന. ഉപട്ഠാനസാലന്തി സുധമ്മദേവസഭം.

സോതി ഗോപകദേവപുത്തോ. വട്ടേത്വാ വട്ടേത്വാതി തോമരാദിം വത്തേന്തേന വിയ ചോദനവചനം പരിവട്ടേത്വാ പരിവട്ടേത്വാ. ഗാള്ഹം വിജ്ഝിതബ്ബാതി ഗാള്ഹതരം ഘട്ടേതബ്ബാ.

കുതോ മുഖാതി കുതോ പവത്തഞാണമുഖാ. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞവിഹിതകാ’’തി. കതപുഞ്ഞേതി സമ്മാ കതപുഞ്ഞേ ധമ്മേ.

ദായോതി ലാഭോ. സോ ഹി ദീയതി തേഹി ദാതബ്ബത്താ ദായോ, യേസം ദീയതി, തേഹി ലദ്ധത്താ ലാഭോതി ച വുച്ചതി. സങ്ഖാരേ…പേ… പതിട്ഠഹിംസു കതാധികാരത്താ. തത്ഥ താവതിംസഭവനേ ഠിതാനംയേവ നിബ്ബത്തോ യഥാ സക്കസ്സ ഇന്ദസാലഗുഹായം ഠിതസ്സേവ സക്കത്തഭാവോ.

നികന്തിം തസ്മിം ഗന്ധബ്ബകായേ ആലയം സമുച്ഛിന്ദിതും ന സക്കോന്തോ.

൩൫൪. അത്തനാവ വേദിതബ്ബോതി അത്തനാവ അധിഗന്ത്വാ വേദിതബ്ബോ, ന പരപ്പച്ചയികേന. തുമ്ഹേഹി വുച്ചമാനാനീതി കേവലം തുമ്ഹേഹി വുച്ചമാനാനി.

വിയായാമാതി വിസ്സട്ഠം വീരിയം സന്താനേ പവത്തേമ. പകതിയാതി രൂപാവചരഭാവേന, ‘‘അനുസ്സര’’ന്തി വാ പാഠോ.

കാമരാഗോ ഏവ ‘‘ഛന്ദോ രാഗോ ഛന്ദരാഗോ’’തിആദി പവത്തിഭേദേന സംയോജനട്ഠേന ‘‘കാമരാഗസംയോജനാനീ’’തി, യോഗഗന്ഥാദിപവത്തിആകാരഭേദേന ‘‘കാമബന്ധനാനീ’’തി ച വുത്തോ. പാപിമയോഗാനീതി ഏത്ഥ പന സേസയോഗഗന്ഥാനമ്പി വസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ദുവിധാനന്തി വത്ഥുകാമകിലേസകാമവസേന ദുവിധാനം.

‘‘ഏത്ഥ കിം, തത്ഥ കി’’ന്തി ച പദദ്വയേ കിന്തി നിപാതമത്തം. ചാതുദ്ദിസഭാവേതി തേസം ബുദ്ധാദീനം തിണ്ണം രതനാനം ചതുദ്ദിസയോഗ്യഭാവേ അപ്പടിഹടഭാവേ. ബുദ്ധരതനഞ്ഹി മഹാകാരുണികതായ, അനാവരണഞാണതായ, പരമസന്തുട്ഠതായ ച ചാതുദ്ദിസം, ധമ്മരതനം സ്വാക്ഖാതതായ, സങ്ഘരതനം സുപ്പടിപന്നതായ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബദിസാസു അസജ്ജമാനോ’’തി.

മജ്ഝിമസ്സ പഠമജ്ഝാനസ്സ അധിഗതത്താ താവദേവ കായം ബ്രഹ്മപുരോഹിതം അധിഗന്ത്വാ താവദേവ പുരിമം ഝാനസതിം പടിലഭിത്വാ തം ഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ഓരമ്ഭാഗിയസംയോജനസമുച്ഛിന്ദനേന മഗ്ഗഫലവിസേസം അനാഗാമിഫലസങ്ഖാതം വിസേസം അജ്ഝഗംസു അധിഗച്ഛിംസു. കേചി പന ‘‘കാമാവചരത്തഭാവേന മഗ്ഗഫലാനി അധിഗച്ഛിംസൂതി അധിപ്പായേന പഞ്ചമസ്സ ഝാനസ്സ അനധിഗതത്താ സുദ്ധാവാസേസു ന ഉപ്പജ്ജിംസു, പഠമജ്ഝാനലാഭിതായ പന ബ്രഹ്മപുരോഹിതേസു നിബ്ബത്തിംസൂ’’തി വദന്തി.

മഘമാണവവത്ഥുവണ്ണനാ

൩൫൫. വിസുദ്ധോതി വിസുദ്ധഅജ്ഝാസയോ, ഉപനിസ്സയസമ്പന്നോതി അധിപ്പായോ. ഗാമകമ്മകരണട്ഠാനന്തി ഗാമികാനം ഉപട്ഠാനട്ഠാനം വദതി. താവതകേനേവാതി അത്തനാ സോധിതട്ഠാനേവ അഞ്ഞസ്സ ആഗന്ത്വാ അവട്ഠാനേനേവ. സതിം പടിലഭിത്വാതി ‘‘അഹോ മയാ കതകമ്മം സഫലം ജാത’’ന്തി യോനിസോ ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ.

പാസാണേതി മഗ്ഗമജ്ഝേ ഉച്ചതരഭാവേന ഠിതപാസാണേ. ഉച്ചാലേത്വാതി ഉദ്ധരിത്വാ. ഏതസ്സ സഗ്ഗസ്സ ഗമനമഗ്ഗന്തി ഏതസ്സ ചന്ദാദീനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതസ്സ സഗ്ഗസ്സ ഗമനമഗ്ഗം പുഞ്ഞകമ്മം.

സുഗതിവസേന ലദ്ധബ്ബം, കഹാപണഞ്ചാതി കഹാപണം, ദണ്ഡവസേന ലദ്ധബ്ബം ബലി ദണ്ഡബലി. ഗഹപതികാ കിം കരിസ്സന്തീതി ഗഹപതികാ നാമ അടവികാ വിയ വിസമനിസ്സിതാ, തേ ന കഞ്ചി അനത്ഥം കരിസ്സന്തി, ഏവം തയാ ജാനമാനേന കസ്മാ മയ്ഹം ന കഥിതന്തി യദിപി പുബ്ബേ ന കഥിതം, ഏതരഹി പന ഭയേന കഥിതം, മാ മയ്ഹം ദോസം കരേയ്യാഥ, ആരോചിതകാലതോ പട്ഠായ ന മയ്ഹം ദോസോതി വദതി.

നിബദ്ധന്തി ഏകന്തികം.

പിസുണേസീതി പിസുണകമ്മമകാസി, തുമ്ഹാകം അന്തരേ മയ്ഹം പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതീതി അത്ഥോ. പുന അഹരണീയം ബ്രഹ്മദേയ്യം കത്വാ. മയ്ഹമ്പീതി മയ്ഹമ്പി അത്ഥായ മം ഉദ്ദിസ്സ പുഞ്ഞകമ്മം കരോഥ. നീലുപ്പലം നാമ വികസമാനം ഉദകതോ ഉഗ്ഗന്ത്വാവ വികസതി, ഏവം അഹുത്വാ അന്തോഉദകേ പുപ്ഫിതം നീലുപ്പലം വിയ. അമ്ഹാകം പനിദം പുഞ്ഞകമ്മം ഭവന്തരൂപപത്തിയാ വിനാ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ വിപാകം ദേതീതി യോജനാ. ചിന്താമത്തകമ്പീതി ദോമനസ്സവസേന ചിന്താമത്തകമ്പി.

പഗേവാതി കാലസ്സേവ, അതിവിയ പാതോതി അത്ഥോ. കണ്ണികൂപഗന്തി കണ്ണികയോഗ്യം. തച്ഛേത്വാ മട്ഠം കത്വാ കണ്ണികായ കത്തബ്ബം സബ്ബം നിട്ഠപേത്വാ. തഥാ ഹി സാ വത്ഥേന വേഠേത്വാ ഠപിതാ.

ചയബന്ധനം സാലായ അധിട്ഠാനസജ്ജനം. കണ്ണികമഞ്ചബന്ധനം കണ്ണികാരോഹനകാലേ ആരുഹിത്വാ അവട്ഠാനഅട്ടകരണം.

യസ്സ അത്ഥതേ ഫലകേ യസ്സ ഫലകേ അത്ഥതേതി യോജനാ.

അവിദൂരേതി സാലായ, കോവിളാരരുക്ഖസ്സ ച അവിദൂരേ. സബ്ബജേട്ഠികാതി സബ്ബാസം തസ്സ ഭരിയാനം ജേട്ഠികാ സുജാതാ.

തസ്സേവാതി സക്കസ്സേവ. സന്തികേതി സമീപേ സന്തികാവചരാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്താ. ധജേന സദ്ധിം സഹസ്സയോജനികോ പാസാദോ.

കക്കടകവിജ്ഝനസൂലസദിസന്തി കക്കടകേ ഗണ്ഹിതും തസ്സ ബിലപരിയന്തസ്സ വിജ്ഝനസൂചിസദിസം.

മച്ഛരൂപേനാതി മതമച്ഛരൂപേന. ഓസരതീതി പിലവന്തോ ഗച്ഛതി. തസ്സാപി ബകസകുണികായ പഞ്ച വസ്സസതാനി ആയു അഹോസി ദേവനേരയികാനം വിയ മനുസ്സപേതതിരച്ഛാനാനം ആയുനോ അപരിച്ഛിന്നത്താ.

ഉക്കുട്ഠിമകാസീതി ഉച്ചാസദ്ദമകാസി.

പുബ്ബസന്നിവാസേനാതി പുരിമജാതീസു ചിരസന്നിവാസേന. ഏവഞ്ഹി ഏകച്ചാനം ദിട്ഠമത്തേനപി സിനേഹോ ഉപ്പജ്ജതി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘പുബ്ബേവ സന്നിവാസേന, പച്ചുപ്പന്നഹിതേന വാ;

ഏവം തം ജായതേ പേമം, ഉപ്പലംവ യഥോദകേ’’തി. (ജാ. ൧.൨.൧൭൪);

അവസേസേസൂതി അസുരേ, സക്കം ഠപേത്വാ ദ്വീസു ദേവലോകേസു ദേവേവ സന്ധായ വദതി.

അത്ഥനിസ്സിതന്തി അത്തനോ, പരേസഞ്ച അത്ഥമേവ ഹിതമേവ നിസ്സിതം, തം പന ഹിതം സുഖസ്സ നിദാനന്തി ആഹ ‘‘കാരണനിസ്സിത’’ന്തി.

പഞ്ഹവേയ്യാകരണവണ്ണനാ

൩൫൭. കിംസംയോജനാതി കീദിസസംയോജനാ. സത്തേ അനത്ഥേ സംയോജേന്തി ബന്ധന്തീതി സംയോജനാനീതി ആഹ ‘‘കിംബന്ധനാ, കേന ബന്ധനേന ബദ്ധാ’’തി. പുഥുകായാതി ബഹൂ സത്തകായാതി ആഹ ‘‘ബഹൂ ജനാ’’തി. വേരം വുച്ചതി ദോസോതി ആഹ ‘‘അവേരാതി അപ്പടിഘാ’’തി. ആവുധേന സരീരേ ദണ്ഡോ ആവുധദണ്ഡോ, ധനസ്സ ദാപനത്ഥേന ദണ്ഡോ ധനദണ്ഡോ, തദുഭയാകരണേന തതോ വിനിമുത്തോ അദണ്ഡോ, സമ്പത്തിഹരണതോ, സഹ അനത്ഥുപ്പത്തിതോ ച സപത്തോ, പടിസത്തൂതി ആഹ ‘‘അസപത്താതി അപച്ചത്ഥികാ’’തി. ബ്യാപജ്ഝം വുച്ചതി ചിത്തദുക്ഖം, തബ്ബിരഹിതാ അബ്യാപജ്ഝാതി ആഹ ‘‘വിഗതദോമനസ്സാ’’തി. പുബ്ബേ ‘‘അവേരാ’’തി പദേന സമ്ബദ്ധാഘാതകാഭാവോ വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘അപ്പടിഘാ’’തി. ‘‘അവേരിനോ’’തി പന ഇമിനാപി കോപമത്തസ്സപി അനുപ്പാദനം. തേനാഹ ‘‘കത്ഥചി കോപം ന ഉപ്പാദേത്വാ’’തി. ‘‘വിഹരേമൂ’’തി ച പദം പുരിമപദേഹിപി യോജേതബ്ബം ‘‘അവേരാ വിഹരേമൂ’’തിആദിനാ. അയഞ്ച അവേരാദിഭാവോ സംവിഭാഗേന പാകടോ ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘അച്ഛരായാ’’തി ആദിം വത്വാ ‘‘ഇതി ചേ നേസം ഹോതീ’’തി വുത്തം. ചിത്തുപ്പത്തി ദള്ഹതരാപി ഹുത്വാ പവത്തതീതി ദസ്സേതും ‘‘ദാനം ദത്വാ, പൂജം കത്വാ ച പത്ഥയന്തീ’’തി വുത്തം. ഇതി ചേതി ചേ-സദ്ദോ അന്വയസംസഗ്ഗേന പരികപ്പേതീതി ആഹ ‘‘ഏവഞ്ച നേസ’’ന്തി.

യായ കായചി പരേസം സമ്പത്തിയാ ഖീയനം ഉസൂയനം അസഹനം ലക്ഖണം ഏതിസ്സാതി പരസമ്പത്തിഖീയനലക്ഖണാ, യദഗ്ഗേന അത്തസമ്പത്തിയാ പരേഹി സാധാരണഭാവം അസഹനലക്ഖണം, തദഗ്ഗേനസ്സ ‘‘നിഗൂഹനലക്ഖണ’’ന്തിപി വത്തബ്ബം. തഥാ ഹിസ്സ പോരാണാ ‘‘മാ ഇദം അച്ഛരിയം അഞ്ഞേസം ഹോതു, മയ്ഹമേവ ഹോതൂതി മച്ഛരിയ’’ന്തി നിബ്ബചനം വദന്തി. അഭിധമ്മേ ‘‘യാ പരലാഭസക്കാരഗരുകാരമാനനവന്ദനപൂജനാസു ഇസ്സാ ഇസ്സായനാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൧൨൬) നിക്ഖേപകണ്ഡേ, ‘‘യാ ഏതേസു പരേസം ലാഭാദീസു കിം ഇമിനാ ഇമേസ’’ന്തിആദിനാ തംസംവണ്ണനായഞ്ച വുത്താനേവ, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനീതി അധിപ്പായോ.

യസ്മാ പന ഇസ്സാമച്ഛരിയാനി ബഹ്വാദീനവാനി, തേസം വിഭാവനാ ലോകസ്സ ബഹുകാരാ, തസ്മാ അഭിധമ്മട്ഠകഥായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൧൨൫) വിഭാവിതാനമ്പി തേസം ദിട്ഠധമ്മികേപി സമ്പരായികേ പിആദീനവേ ദസ്സേന്തോ ‘‘ആവാസമച്ഛരിയേന പനാ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥാതി ഏതേസു ഇസ്സാമച്ഛരിയേസു, ഏതേസു വാ ആവാസമച്ഛരിയാദീസു പഞ്ചസു മച്ഛരിയേസു. സങ്കാരം സീസേന ഉക്ഖിപിത്വാവ വിചരതി തത്ഥ ലഗ്ഗചിത്തതായ, നിഹീനജ്ഝാസയതായ ച. മമാതി മയാ, അയമേവ വാ പാഠോ. ലോഹിതമ്പി മുഖതോ ഉഗ്ഗച്ഛതി ചിത്തവിഘാതേന സംതത്തഹദയതായ. കുച്ഛിവിരേചനമ്പി ഹോതി അതിജലഗ്ഗിനോ. അഞ്ഞോ വിഭവപടിവേധധമ്മോ അരിയാനംയേവ ഹോതി, തേ ച തം ന മച്ഛരായന്തി മച്ഛരിയസ്സ സബ്ബസോ പഹീനത്താ. പടിവേധധമ്മേ മച്ഛരിയസ്സ അസമ്ഭവോ ഏവാതി ആഹ ‘‘പരിയത്തിധമ്മമച്ഛരിയേന ചാ’’തി. വണ്ണമച്ഛരിയേന ദുബ്ബണ്ണോ, ധമ്മമച്ഛരിയേന ഏളമൂഗോ ദുപ്പഞ്ഞോ ഹോതി.

‘‘അപിചാ’’തിആദി പഞ്ചന്നം മച്ഛരിയാനം വസേന കമ്മസരിക്ഖകവിപാകദസ്സനം. ആവാസമച്ഛരിയേന ലോഹഗേഹേ പച്ചതി പരേസം ആവാസപച്ചയഹിതസുഖനിസേധനതോ. കുലമച്ഛരിയേന അപ്പലാഭോ ഹോതി പരേഹി കുലേസു ലദ്ധബ്ബലാഭനിസേധനതോ, അപ്പലാഭോതി ച അലാഭോതി അത്ഥോ. ലാഭമച്ഛരിയേന ഗൂഥനിരയേ നിബ്ബത്തതി ലാഭഹേതു പരേഹി ലദ്ധബ്ബസ്സ അസ്സാദനിസേധനതോ. സബ്ബഥാപി നിരസ്സാദോ ഹി ഗൂഥനിരയോ. വണ്ണോ നാമ ന ഹോതീതി സരീരവണ്ണോ, ഗുണവണ്ണോതി ദുവിധോപി വണ്ണോ നാമമത്തേനപി ന ഹോതി, തത്ഥ തത്ഥ നിബ്ബത്തമാനോ വിരൂപോ ഏവ ഹോതി. സമ്പത്തിനിഗൂഹനസഭാവേന മച്ഛരിയേന വിരൂപിതേ സന്താനേ യേഭുയ്യേന ഗുണാ പതിട്ഠമേവ ന ലഭന്തി, യേ ച പതിട്ഠഹേയ്യും, തേസമ്പി വസേനസ്സ വണ്ണോ ന ഭവേയ്യ. തേ ഹി തസ്സ ലോകേ രത്തിം ഖിത്താ സരാ വിയ ന പഞ്ഞായന്തി. ധമ്മമച്ഛരിയേനകുക്കുളനിരയേ.സോതാപത്തിമഗ്ഗേന പഹീയതി അപായഗമനീയഭാവതോ. വേരാദീഹി ന പരിമുച്ചന്തിയേവ തപ്പരിമുച്ചനായ ഇച്ഛായ അപ്പത്തബ്ബത്താ ജാതിആദിധമ്മാനം സത്താനം ജാതിആദീഹി വിയ.

തിണ്ണാ മേത്ഥ കങ്ഖാതി മ-കാരോ പദസന്ധികരോ. ഏതസ്മിം പഞ്ഹേതി ഏതസ്മിം ‘‘കിംസംയോജനാ നു ഖോ’’തി ഏവം ഞാതും ഇച്ഛിതേ അത്ഥേ. തുമ്ഹാകം വചനം സുത്വാതി ‘‘ഇസ്സാമച്ഛരിയസംയോജനാ’’തി ഏവം പവത്തം തുമ്ഹാകം വിസ്സജ്ജനവചനം സുത്വാ. കങ്ഖാ തിണ്ണാതി യഥാപുച്ഛിതേ അത്ഥേ സംസയോ തരിതോ വിഗതോ ദേസനാനുസ്സരണമത്തേന, ന സമുച്ഛേദവസേനാതി ആഹ ‘‘ന മഗ്ഗവസേനാ’’തിആദി. അയമ്പി കഥംകഥാ വിഗതാതി കങ്ഖായ വിഗതത്താ ഏവ തസ്സാ പവത്തിആകാരവിസേസഭൂതാ ‘‘ഇദം കഥ ഇദം കഥ’’ന്തി അയമ്പി കഥംകഥാ വിഗതാ അപഗതാ.

൩൫൮. നിദാനാദീനി മഹാനിദാനസുത്തവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൯൫) വുത്തത്ഥാനേവ. പിയാനം അത്തനോ പരിഗ്ഗഹഭൂതാനം സത്തസങ്ഖാരാനം പരേഹി സാധാരണഭാവാസഹനവസേന, നിഗൂഹനവസേന ച പവത്തനതോ പിയസത്തസങ്ഖാരനിദാനം മച്ഛരിയം, അപ്പിയാനം പരിഗ്ഗഹഭൂതാനം സത്താനം, സങ്ഖാരാനഞ്ച അസഹനവസേന പവത്തിയാ അപ്പിയസത്തസങ്ഖാരനിദാനാ ഇസ്സാ. യഞ്ഹി കിഞ്ചി അപ്പിയസമ്ബന്ധം ഭദ്ദകമ്പി തം കോധനസ്സ അപ്പിയമേവാതി. ഉഭയന്തി മച്ഛരിയം, ഇസ്സാ ചാതി ഉഭയം. ഉഭയനിദാനന്തി പിയനിദാനഞ്ചേവ അപ്പിയനിദാനഞ്ച. പിയാതി ഇട്ഠാ. കേളായിതാതി ധനായിതാ. മമായിതാതി മമത്തം കത്വാ പരിഗ്ഗഹിതാ. ഇസ്സം കരോതീതി ‘‘കിം ഇമസ്സ ഇമിനാ’’തി തസ്സ പിയസത്തലാഭാസഹനവസേന ഉസ്സൂയതി, തമേവ പിയസത്തം യാചിതോ. അഹോ വതസ്സാതി സാധു വത അസ്സ. ‘‘ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഏവരൂപം പിയവത്ഥു ന ഭവേയ്യാ’’തി ഇസ്സം കരോതി ഉസൂയം ഉപ്പാദേതി. മമായന്താതി കേളായന്താ. അപ്പിയേതി അപ്പിയേ സത്തേ തേസം സതാപതോ. അസ്സാതി പുഗ്ഗലസ്സ, യേന തേ ലദ്ധാ. തേതി സത്തസങ്ഖാരാ, സചേപി അമനാപാ ഹോന്തി അപ്പിയേഹി സമുദാഗതത്താ. വിപരീതവുത്തിതായാതി അയാഥാവഗാഹിതായ. കോ അഞ്ഞോ ഏവരൂപസ്സ ലാഭീതി തേന അത്താനം സമ്ഭാവേന്തോ ഇസ്സം വാ കരോതി. അഞ്ഞസ്സ താദിസം ഉപ്പജ്ജമാനമ്പി ‘‘അഹോ വതസ്സ ഏവരൂപം ന ഭവേയ്യാ’’തി ഇസ്സം വാ കരോതി, അയഞ്ച നയോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ന ഗഹിതോ.

വത്ഥുകാമാനം പരിയേസനവസേന പവത്തോ ഛന്ദോ പരിയേസനഛന്ദോ. പടിലാഭപച്ചയോ ഛന്ദോ പടിലാഭഛന്ദോ. പരിഭുഞ്ജനവസേന പവത്തോ ഛന്ദോ പരിഭോഗഛന്ദോ. പടിലദ്ധാനം സന്നിധാപനവസേന, സങ്ഗോപനവസേന ച പവത്തോ ഛന്ദോ സന്നിധിഛന്ദോ. ദിട്ഠധമ്മികമേവ പയോജനം ചിന്തേത്വാ വിസ്സജ്ജനവസേന പവത്തോ ഛന്ദോ വിസ്സജ്ജനഛന്ദോ. തേനാഹ ‘‘കതമോ’’തിആദി.

അയം പഞ്ചവിധോപി അത്ഥതോ തണ്ഹായനമേവാതി ആഹ ‘‘തണ്ഹാമത്തമേവാ’’തി.

ഏവം വുത്തോ ‘‘ലാഭം പടിച്ച വിനിച്ഛയോ’’തി ഏവം മഹാനിദാനസുത്തേ (ദീ. നി. ൨.൧൦൩) വുത്തോ വിനിച്ഛയവിതക്കോ വിതക്കോ നാമ, ന യോ കോചി വിതക്കോ. ഇദാനി യഥാവുത്തം വിനിച്ഛയവിതക്കം അത്ഥുദ്ധാരനയേന നീഹരിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘വിനിച്ഛയോ’’തിആദി വുത്തം. അട്ഠസതന്തി അട്ഠാധികം സതം, തഞ്ച ഖോ തണ്ഹാവിചരിതാനം സതം, ന യസ്സ കസ്സചീതി ദസ്സേതും ‘‘തണ്ഹാവിചരിത’’ന്തി വുത്തം. തണ്ഹാവിനിച്ഛയോ നാമ തണ്ഹായ വസേന വക്ഖമാനനയേന ആരമ്മണസ്സ വിനിച്ഛിനനതോ. ദിട്ഠിദസ്സനവസേന ‘‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘം അഞ്ഞ’’ന്തി വിനിച്ഛിനനതോ ദിട്ഠിവിനിച്ഛയോ നാമ. ഇട്ഠം പണീതം, അനിട്ഠം അപ്പണീതം, പിയായിതബ്ബം പിയം, അപ്പിയായിതബ്ബം അപ്പിയം, തേസം വവത്ഥാനം തണ്ഹാവസേന ന ഹോതി. തണ്ഹാവസേന ഹി ഏകച്ചോ കിഞ്ചി വത്ഥും പണീതം മഞ്ഞതി, ഏകച്ചോ ഹീനം, ഏകച്ചോ പിയായതി, ഏകച്ചോ നപ്പിയായതി. തേനാഹ ‘‘തദേവ ഹീ’’തിആദി. ‘‘ദസ്സാമീ’’തി ഇദം വിസ്സജ്ജനഛന്ദേ വുത്തനയേന ചേവ വട്ടൂപനിസ്സയദാനവസേന ച വേദിതബ്ബം. തമ്പി ഹി തണ്ഹാഛന്ദഹേതുകന്തി.

യത്ഥ സയം ഉപ്പജ്ജന്തി, തം സന്താനം സംസാരേ പപഞ്ചേന്തി വിത്ഥാരയന്തീതി പപഞ്ചാ. യസ്സ ച ഉപ്പന്നാ, തം ‘‘രത്തോ’’തി വാ ‘‘സത്തോ’’തി വാ ‘‘മിച്ഛാഭിനിവിട്ഠോ’’തി വാ പപഞ്ചേന്തി ബ്യഞ്ജേന്തീതി പപഞ്ചാ. യസ്മാ തണ്ഹാദിട്ഠിയോ അധിമത്താ ഹുത്വാ പവത്തമാനാ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലം പമത്താകാരം പാപേന്തി, മാനോ പന ജാതിമദാദി വസേന മത്താകാരമ്പി, തസ്മാ ‘‘മത്തപമത്താകാരപാപനട്ഠേനാ’’തി വുത്തം. സങ്ഖാ വുച്ചതി കോട്ഠാസോ ഭാഗസോ സങ്ഖായതി ഉപട്ഠാതീതി. യസ്മാ പപഞ്ചസഞ്ഞാ തംതംദ്വാരവസേന, ആരമ്മണവസേന ച ഭാഗസോ വിതക്കസ്സ പച്ചയാ ഹോന്തി, ന കേവലാ, തസ്മാ പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാനിദാനോ വിതക്കോ വുത്തോ, പപഞ്ചസഞ്ഞാനം വാ അനേകഭേദഭിന്നത്താ തംസമുദായോ ‘‘പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ’’തി വുത്തോ. പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാഗ്ഗഹണേന ച അനവസേസോ ദുക്ഖസമുദയോ വുത്തോ തംതം നിമിത്തത്താ വട്ടദുക്ഖസ്സാതി.

യോ നിരോധോ വൂപസമോതി നിരോധസച്ചമാഹ. തസ്സ സാരുപ്പന്തി തസ്സ പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖായ നിരോധസ്സ വൂപസമസ്സ അധിഗമുപായതായ സാരുപ്പം അനുച്ഛവികം, ഏതേന വിപസ്സനം വദതി. തത്ഥ യഥാവുത്തനിരോധേ ആരമ്മണകരണവസേന ഗച്ഛതി പവത്തതീതി തത്ഥഗാമിനീ, ഏതേന മഗ്ഗം. തേനാഹ ‘‘സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗം പുച്ഛതീ’’തി.

വേദനാകമ്മട്ഠാനവണ്ണനാ

൩൫൯. പുച്ഛിതമേവ കഥിതം. യസ്മാ സക്കേന ദേവാനം ഇന്ദേന പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാനിരോധഗാമിനിപടിപദാ പുച്ഛിതാവ, ഭഗവാ ച തദധിഗമുപായം അരൂപകമ്മട്ഠാനം തസ്സ അജ്ഝാസയവസേന വേദനാമുഖേന കഥേന്തോ തിസ്സോ വേദനാ ആരഭി, ഇതി പുച്ഛിതമേവ കഥേന്തേന പുച്ഛാനുസന്ധിവസേന സാനുസന്ധിമേവ ച കഥിതം. ന ഹി ബുദ്ധാനം അനനുസന്ധികാ കഥാ നാമ അത്ഥി. ഇദാനിസ്സ വേദനാമുഖേന അരൂപകമ്മട്ഠാനസ്സേവ കഥനേ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘ദേവതാനഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. കരജകായസ്സ സുഖുമതാവചനേനേവ അച്ചന്തമുദുസുഖുമാലഭാവാപി വുത്താ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബം. കമ്മജന്തി കമ്മജതേജം. തസ്സ ബലവഭാവോ ഉളാരപുഞ്ഞകമ്മനിബ്ബത്തത്താ, അതിവിയ ഗരുമധുരസിനിദ്ധസുദ്ധാഹാരജീരണതോ ച. ഏകാഹാരമ്പീതി ഏകാഹാരവാരമ്പി. ‘‘വിലീയന്തീ’’തി ഏതേന കരജകായസ്സ മന്ദതായ കമ്മജതേജസ്സ ബലവഭാവേന ആഹാരവേലാതിക്കമേന നേസം ബലവതീ ദുക്ഖവേദനാ ഉപ്പജ്ജമാനാ സുപാകടാ ഹോതീതി ദസ്സേതി. നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം, സുഖവേദനാപി പന നേസം ഉളാരപണീതേസു ആരമ്മണേസു ഉപരൂപരി അനിഗ്ഗഹണവസേന പവത്തമാനാ സുപാകടാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതിയേവ. ഉപേക്ഖാപി തേസം കദാചി ഉപ്പജ്ജമാനാ സന്തപണീതരൂപാ ഏവ ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ ഏവ ആരമ്മണേ പവത്തനതോ. തേനേവാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി.

രൂപകമ്മട്ഠാനന്തി രൂപപരിഗ്ഗഹം, രൂപമുഖേന വിപസ്സനാഭിനിവേസന്തി അത്ഥോ. അരൂപകമ്മട്ഠാനന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ രൂപകമ്മട്ഠാനേന സമഥാഭിനിവേസോപി സങ്ഗയ്ഹതി, വിപസ്സനാഭിനിവേസോ പന ഇധാധിപ്പേതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘രൂപപരിഗ്ഗഹോ അരൂപപരിഗ്ഗഹോതിപി ഏതദേവ വുച്ചതീ’’തി ആഹ. ചതുധാതുവവത്ഥാനന്തി ഏത്ഥ യേഭുയ്യേന ചതുധാതുവവത്ഥാനം വിത്ഥാരേന്തോ രൂപകമ്മട്ഠാനം കഥേതീതി അധിപ്പായോ. രൂപകമ്മട്ഠാനം ദസ്സേത്വാവ കഥേതി ‘‘ഏവം രൂപകമ്മട്ഠാനം വുച്ചമാനം സുട്ഠു വിഭൂതം പാകടം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതീ’’തി. ‘‘ഏതേന ഇധാപി രൂപകമ്മട്ഠാനം ഏകദേസേന വിഭാവിതമേവാ’’തി വദന്തി.

കാമഞ്ചേത്ഥ വേദനാവസേന അരൂപകമ്മട്ഠാനം ആഗതം, തദഞ്ഞധമ്മവസേനപി അരൂപകമ്മട്ഠാനം ലബ്ഭതീതി തം വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘തിവിധോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അഭിനിവേസോതി അനുപ്പവേസോ, ആരമ്ഭോതി അത്ഥോ. ആരമ്ഭേ ഏവ ഹി അയം വിഭാഗോ, സമ്മസനം പന അനവസേസതോവ ധമ്മേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ പവത്തതീതി. ‘‘പരിഗ്ഗഹിതേ രൂപകമ്മട്ഠാനേ’’തി ഇദം രൂപമുഖേന വിപസ്സനാഭിനിവേസം സന്ധായ വുത്തം, അരൂപമുഖേന പന വിപസ്സനാഭിനിവേസോ യേഭുയ്യേന സമഥയാനികസ്സ ഇച്ഛിതബ്ബോ, സോ ച പഠമം ഝാനങ്ഗാനി പരിഗ്ഗഹേത്വാ തതോ പരം സേസധമ്മേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. പഠമാഭിനിപാതോതി സബ്ബേ ചേതസികാ ചിത്തായത്താ ചിത്തകിരിയാഭാവേന വുച്ചന്തീതി ഫസ്സോ ചിത്തസ്സ പഠമാഭിനിപാതോ വുത്തോ. തം ആരമ്മണന്തി യഥാപരിഗ്ഗഹിതം രൂപകമ്മട്ഠാനസഞ്ഞിതം ആരമ്മണം. ഉപ്പന്നഫസ്സോ പുഗ്ഗലോ, ചിത്തചേതസികരാസി വാ ആരമ്മണേന ഫുട്ഠോ ഫസ്സസഹജാതായ വേദനായ തംസമകാലമേവ വേദേതി, ഫസ്സോ പന ഓഭാസസ്സ വിയ പദീപോ വേദനാദീനം പച്ചയവിസേസോ ഹോതീതി പുരിമകാലോ വിയ വുച്ചതി, യാ തസ്സ ആരമ്മണാഭിനിരോപനലക്ഖണതാ വുച്ചതി. ഫുസന്തോതി ആരമ്മണസ്സ ഫുസനാകാരേന. അയഞ്ഹി അരൂപധമ്മത്താ ഏകദേസേന അനല്ലീയമാനോപി രൂപം വിയ ചക്ഖും, സദ്ദോ വിയ ച സോതം, ചിത്തം, ആരമ്മണഞ്ച ഫുസന്തോ വിയ, സങ്ഘട്ടേന്തോ വിയ ച പവത്തതീതി. തഥാ ഹേസ ‘‘സങ്ഘട്ടനരസോ’’തി വുച്ചതി.

ആരമ്മണം അനുഭവന്തീതി ഇസ്സരവതായ വിസവിതായ സാമിഭാവേന ആരമ്മണരസം സംവേദേന്തീ. ഫസ്സാദീനഞ്ഹി സമ്പയുത്തധമ്മാനം ആരമ്മണേ ഏകദേസേനേവ പവത്തി ഫുസനാദിമത്തഭാവതോ, വേദനായ പന ഇട്ഠാകാരസമ്ഭോഗാദിവസേന പവത്തനതോ ആരമ്മണേ നിപ്പദേസതോ പവത്തി. ഫുസനാദിഭാവേന ഹി ആരമ്മണഗ്ഗഹണം ഏകദേസാനുഭവനം, വേദയിതഭാവേന ഗഹണം യഥാകാമം സബ്ബാനുഭവനം, ഏവംസഭാവാനേവ താനി ഗഹണാനീതി ന വേദനായ വിയ ഫസ്സാദീനമ്പി യഥാ സകകിച്ചകരണേന സാമിഭാവാനുഭവനം ചോദേതബ്ബം. വിജാനന്തന്തി പരിച്ഛിന്ദനവസേന വിസേസതോ ജാനന്തം. വിഞ്ഞാണഞ്ഹി മിനിതബ്ബവത്ഥും നാളിയാ മിനന്തോ പുരിസോ വിയ ആരമ്മണം പരിച്ഛിജ്ജ വിഭാവേന്തം പവത്തതി, ന സഞ്ഞാ വിയ സഞ്ജാനനമത്തം ഹുത്വാ. തഥാ ഹി അനേന കദാചി ലക്ഖണത്തയവിഭാവനാപി ഹോതി, ഇമേസം പന ഫസ്സാദീനം തസ്സ തസ്സ പാകടഭാവോ പച്ചയവിസേസസിദ്ധസ്സ പുബ്ബഭാഗസ്സ വസേന വേദിതബ്ബോ.

ഏവം തസ്സ തസ്സേവ പാകടഭാവേപി ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി (സം. നി. ൪.൪൬; പടി. മ. ൧.൩), ‘‘സബ്ബഞ്ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഭിജാന’’ന്തി (സം. നി. ൪.൨൭) ച ഏവമാദി വചനതോ സബ്ബേ സമ്മസനുപഗാ ധമ്മാ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ യസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഫസ്സപഞ്ചമകേയേവാതി അവധാരണം തദന്തോഗധത്താ തഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതത്താ ചതുന്നം അരൂപക്ഖന്ധാനം. ഫസ്സപഞ്ചമകഗ്ഗഹണഞ്ഹി തസ്സ സബ്ബസ്സ സബ്ബചിത്തുപ്പാദസാധാരണഭാവതോ. തത്ഥ ച ഫസ്സചേതനാഗ്ഗഹണേന സബ്ബസങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മസങ്ഗഹോ ചേതനപ്പധാനത്താ തേസം. തഥാ ഹി സുത്തന്തഭാജനീയേ സങ്ഖാരക്ഖന്ധവിഭങ്ഗേ ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ ചേതനാ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൨൧) ചേതനാവ വിഭത്താ, ഇതരേ പന ഖന്ധാ സരൂപേനേവ ഗഹിതാ.

വത്ഥുനിസ്സിതാതി ഏത്ഥ വത്ഥു-സദ്ദോ കരജകായവിസയോ, ന ഛബ്ബത്ഥുവിസയോതി. കഥമിദം വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘യം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. കത്ഥ പന വുത്തം? സാമഞ്ഞഫലസുത്തേ. സോതി കരജകായോ. ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധവിനിമുത്തം നാമരൂപം നത്ഥീ’’തി ഇദം അധികാരവസേന വുത്തം. അഞ്ഞഥാ ഹി ഖന്ധവിനിമുത്തമ്പി നാമം അത്ഥേവാതി. അവിജ്ജാദിഹേതുകാതി അവിജ്ജാതണ്ഹുപാദാനാദിഹേതുകാ. ‘‘വിപസ്സനാപടിപാടിയാ അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി സമ്മസന്തോ വിചരതീ’’തി ഇമിനാ ബലവവിപസ്സനം വത്വാ പുന തസ്സ ഉസ്സുക്കാപനം, വിസേസാധിഗമഞ്ച ദസ്സേന്തോ ‘‘സോ’’തിആദിമാഹ.

ഇധാതി ഇമസ്മിം സക്കപഞ്ഹസുത്തേ. വേദനാവസേന ചേത്ഥ അരൂപകമ്മട്ഠാനകഥനേ കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. യഥാവുത്തേസു ച തീസു കമ്മട്ഠാനാഭിനിവേസേസു വേദനാവസേന കമ്മട്ഠാനാഭിനിവേസോ സുകരോ വേദനാനം വിഭൂതഭാവതോതി ദസ്സേതും ‘‘ഫസ്സവസേന ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ന പാകടം ഹോതീ’’തി ഇദം സക്കപമുഖാനം തേസം ദേവാനം യഥാ വേദനാ വിഭൂതാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, ന ഏവം ഇതരദ്വയന്തി കത്വാ വുത്തം. വേദനായ ഏവ ച നേസം വിഭൂതഭാവോ വേദനാമുഖേനേവേത്ഥ ഭഗവതാ ദേസനായ ആരദ്ധത്താ. ‘‘വേദനാനം ഉപ്പത്തിയാ പാകടതായാ’’തി ഇദം സുഖദുക്ഖവേദനാനം വസേന വുത്തം. താസഞ്ഹി പവത്തി ഓളാരികാ, ന ഇതരായ. തദുഭയഗ്ഗഹണമുഖേന വാ ഗഹേതബ്ബത്താ ഇതരായപി പവത്തി വിഞ്ഞൂനം പാകടാ ഏവാതി സുഖദുക്ഖവേദനാനഞ്ഹീ’’തി വിസേസഗ്ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. ‘‘യദാ സുഖം ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദി സുഖവേദനായ പാകടഭാവവിഭാവനം, തയിദം അസമാഹിതഭൂമിവസേന വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ‘‘സകലം സരീരം ഖോ ഭന്തേ’’ന്തിആദിനാ കാമം പവത്തിഓളാരികതായ അവൂപസന്തസഭാവമേതം സുഖം, സാതലക്ഖണതായ പന സമ്പയുത്തധമ്മേ, നിസ്സയഞ്ച അനുഗ്ഗണ്ഹന്തമേവ പവത്തതീതി ദസ്സേതി. ‘‘യദാ ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദീസു വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ദുദ്ദീപനാതി ഞാണേന ദീപേതും അസക്കുണേയ്യാ, ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അന്ധകാരാ അഭിഭൂതാ’’തി. അന്ധകാരാതി അന്ധകാരഗതസദിസീ, ജാനിതുകാമേ ച അന്ധകാരിനീ. പുബ്ബാപരം സമം സുകരേ സുപലക്ഖിതമഗ്ഗവസേന പാസാണതലേ മിഗഗതമഗ്ഗോ വിയ ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണേസു സുഖദുക്ഖാനുഭവനേഹി മജ്ഝത്താരമ്മണേസു അനുമിനിതബ്ബതായ വുത്തം ‘‘സാ സുഖദുക്ഖാനം…പേ… പാകടാ ഹോതീ’’തി. തേനാഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. നയതോ ഗണ്ഹന്തസ്സാതി ഏത്ഥായം നയോ – യസ്മാ ഇട്ഠാനിട്ഠവിസയായ ആരമ്മണൂപലദ്ധിയാ അനുഭവനതോ നിട്ഠാമജ്ഝത്തവിസയാ ച ഉപലദ്ധി, തസ്മാ ന തായ നിരനുഭവനായ ഭവിതബ്ബം, യം തത്ഥാനുഭവനം, സാ അദുക്ഖമസുഖാ. തഥാ അനുപലബ്ഭമാനം രൂപാദിഅനുഭുയ്യമാനം ദിട്ഠം ഉപലബ്ഭതി, യോ പന മജ്ഝത്താരമ്മണം തബ്ബിസയസ്സ വിഞ്ഞാണപ്പവത്തിയം, തസ്മാ അനനുഭുയ്യമാനേന തേന ന ഭവിതബ്ബം. സക്കാ ഹി വത്തും അനുഭവമാനാ മജ്ഝത്തവിസയുപലദ്ധി ഉപലദ്ധിഭാവതോ. ഇട്ഠാനിട്ഠവിസയുപലദ്ധിവിസയം പന നിരനുഭവനം തം അനുപലദ്ധിസഭാവമേവ ദിട്ഠം, തം യഥാരൂപന്തി. നിവത്തേത്വാതി നീഹരിത്വാ, ‘‘സോമനസ്സംപാഹ’’ന്തിആദിനാ സമാനജാതിയമ്പി ഭിന്ദന്തോ അഞ്ഞേഹി അരൂപധമ്മേഹി വിവേചേത്വാ അസംസട്ഠം കത്വാതി അത്ഥോ.

അയഞ്ച രൂപകമ്മട്ഠാനം കഥേത്വാ അരൂപകമ്മട്ഠാനം വേദനാവസേന നിവത്തേത്വാ ദേസനാ തഥാവിനേതബ്ബപുഗ്ഗലാപേക്ഖായ സുത്തന്തരേസുപി (ദീ. നി. ൨.൩൭൩; മ. നി. ൧.൧൦൬, ൩൯൦, ൪൧൩, ൪൫൦, ൪൬൫, ൪൬൭; മ. നി. ൨.൩൦൬, ൨൦൯; ൩.൬൭, ൩൪൨; സം. നി. ൪.൨൪൮) ആഗതാ ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന കേവല’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ മഹാസതിപട്ഠാനേ (ദീ. നി. ൨.൨൭൩) തഥാ ദേസനായ ആഗതഭാവോ അനന്തരമേവ ആവി ഭവിസ്സതി, മജ്ഝിമനികായേ സതിപട്ഠാനദേസനാപി (മ. നി. ൧.൧൦൬) താദിസീ ഏവ. ചൂളതണ്ഹാസങ്ഖയേ ‘‘ഏവം ചേതം, ദേവാനം ഇന്ദ, ഭിക്ഖുനോ സുതം ഹോതി ‘സബ്ബേ ധമ്മാ നാലം അഭിനിവേസായാ’തി, സോ സബ്ബം ധമ്മം അഭിജാനാതി, സബ്ബം ധമ്മം അഭിഞ്ഞായ സബ്ബം ധമ്മം പരിജാനാതി, സബ്ബം ധമ്മം പരിഞ്ഞായ യം കിഞ്ചി വേദനം വേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സോ താസു വേദനാസു അനിച്ചാനുപസ്സീ വിഹരതി, വിരാഗാനുപസ്സീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൩൯൦) ആഗതം. തേന വുത്തം ‘‘അരൂപകമ്മട്ഠാനം വേദനാവസേന നിവത്തേത്വാ ദസ്സേസീ’’തി. മഹാതണ്ഹാസങ്ഖയേ പന ‘‘സോ ഏവം അനുരോധവിരോധവിപ്പഹീനോ യം കിഞ്ചി വേദനം വേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സോ തം വേദനം നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം വേദനം അനഭിനന്ദതോ അനഭിവദതോ അനജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ യാ വേദനാസു നന്ദീ സാ നിരുജ്ഝതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൪൧൪) ആഗതം. ചൂളവേദല്ലേ ‘‘കതി പനായ്യേവേദനാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൪൬൫) ആഗതം. മഹാവേദല്ലേ ‘‘വേദനാതി, ആവുസോ, വുച്ചതി, കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, ‘വേദനാ’തി വുച്ചതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൪൫൦) ആഗതം. ഏവം രട്ഠപാലസുത്താദീസുപി (മ. നി. ൨.൩൦൫) വേദനാകമ്മട്ഠാനസ്സ ആഗതട്ഠാനം ഉദ്ധരിത്വാ വത്തബ്ബം.

‘‘പഠമം രൂപകമ്മട്ഠാനം കഥേത്വാ’’തി വുത്തം, കഥം തമേത്ഥ കഥിതന്തി ആഹ ‘‘രൂപകമ്മട്ഠാന’’ന്തിആദി. സങ്ഖിത്തം, കഥം സങ്ഖിത്തം? വേദനായ ആരമ്മണമത്തകംയേവ, യേഭുയ്യേന വേദനാ രൂപധമ്മാരമ്മണാ പഞ്ചദ്വാരവസേന പവത്തനതോ. തേന ചസ്സാ പുരിമസിദ്ധാ ഏവ ആരമ്മണന്തി വേദനം വദന്തേന തസ്സാരമ്മണധമ്മാ അത്ഥതോ പഠമതരം ഗഹിതാ ഏവ നാമ ഹോന്തീതി ഇമായ അത്ഥാപത്തിയാ രൂപകമ്മട്ഠാനസ്സേവേത്ഥ പഠമം ഗഹിതതാ ജോതിതാ, ന സരൂപേനേവ ഗഹിതത്താ. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ പാളിയം നാരുള്ഹം ഭവിസ്സതീ’’തി.

൩൬൦. ദ്വീഹി കോട്ഠാസേഹീതി സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബഭാഗേഹി. ഏവരൂപന്തി യം അകുസലാനം അഭിബുദ്ധിയാ, കുസലാനഞ്ച പരിഹാനായ സംവത്തതി, ഏവരൂപം, തം പന കാമൂപസഞ്ഹിതതായ ‘‘ഗേഹനിസ്സിത’’ന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ഗേഹസിതസോമനസ്സ’’ന്തി. ഇട്ഠാനന്തി പിയാനം. കന്താനന്തി കമനീയാനം. മനാപാനന്തി മനവഡ്ഢനകാനം. തതോ ഏവ മനോ രമേന്തീതി മനോരമാനം. ലോകാമിസപടിസംയുത്താനന്തി തണ്ഹാസന്നിസ്സിതാനം കാമൂപസഞ്ഹിതാനം. പടിലാഭതോ സമനുപസ്സതോതി ‘‘അഹോ മയാ ഇമാനി ലദ്ധാനീ’’തി യഥാലദ്ധാനി രൂപാരമ്മണാദീനി അസ്സാദയതോ. അതീതന്തി അതിക്കന്തം. നിരുദ്ധന്തി നിരോധപ്പത്തം. വിപരിണതന്തി സഭാവവിഗമേന വിഗതം. സമനുസ്സരതോതി അസ്സാദനവസേന അനുചിന്തയതോ. ഗേഹസിതന്തി കാമഗുണനിസ്സിതം. കാമഗുണാ ഹി കാമരാഗസ്സ ഗേഹസദിസത്താ ഇധ ‘‘ഗേഹ’’ന്തി അധിപ്പേതാ.

ഏവരൂപന്തി യം അകുസലാനം പരിഹാനായ, കുസലാനഞ്ച അഭിബുദ്ധിയാ സംവത്തതി, ഏവരൂപം, തം പന പബ്ബജ്ജാദിവസേന പവത്തിയാ നേക്ഖമ്മൂപസഞ്ഹിതന്തി ആഹ ‘‘നേക്ഖമ്മസിതം സോമനസ്സ’’ന്തി. ഇദാനി തം പാളിവസേനേവ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ കതമാനീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ വിപസ്സനാലക്ഖണേ നേക്ഖമ്മേ ദസ്സിതേ ഇതരാനി തസ്സ കാരണതോ, ഫലതോ, അത്ഥതോ ച ദസ്സിതാനേവ ഹോന്തീതി വിപസ്സനാലക്ഖണമേവ തം ദസ്സേന്തോ ‘‘രൂപാനന്ത്വേവാ’’തിആദിമാഹ. വിപരിണാമവിരാഗനിരോധന്തി ജരായ വിപരിണാമേതബ്ബതഞ്ചേവ ജരാമരണേഹി പലുജ്ജനം നിരുജ്ഝനഞ്ച വിദിത്വാതി യോജനാ. ഉപ്പജ്ജതി സോമനസ്സന്തി വിപസ്സനായ വീഥിപടിപത്തിയാ കമേന ഉപ്പന്നാനം പാമോജ്ജപീതിപസ്സദ്ധീനം ഉപരി അനപ്പകം സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘സുഞ്ഞാഗാരം പവിട്ഠസ്സ, സന്തചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

അമാനുസീ രതി ഹോതി, സമ്മാ ധമ്മം വിപസ്സതോ.

യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൪) ച –

നേക്ഖമ്മവസേനാതി പബ്ബജ്ജാദിവസേന. ‘‘വട്ടദുക്ഖതോ നിത്ഥരിസ്സാമീ’’തി പബ്ബജിതും ഭിക്ഖൂനം സന്തികം ഗച്ഛന്തസ്സ, പബ്ബജന്തസ്സ, ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം അനുതിട്ഠന്തസ്സ, തം സോധേന്തസ്സ, ധുതഗുണേ സമാദായ വത്തന്തസ്സ, കസിണപരികമ്മാദീനി കരോന്തസ്സ ച യാ പടിപത്തി, സബ്ബാ സാ ഇധ ‘‘നേക്ഖമ്മ’’ന്തി അധിപ്പേതാ. യേഭുയ്യേന അനുസ്സതിയാ ഉപചാരജ്ഝാനം നിട്ഠാതീതി കത്വാ ‘‘അനുസ്സതിവസേനാ’’തി വത്വാ ‘‘പഠമജ്ഝാനാദിവസേനാ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥ ച യഥാ പബ്ബജ്ജാ ഘരബന്ധനതോ നിക്ഖമനട്ഠേന നേക്ഖമ്മം, ഏവം വിപസ്സനാദയോപി തംപടിപക്ഖതോ. തേനാഹ –

‘‘പബ്ബജ്ജാ പഠമം ഝാനം, നിബ്ബാനഞ്ച വിപസ്സനാ;

സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ, നേക്ഖമ്മന്തി പവുച്ചരേ’’തി. (ഇതിവു. അട്ഠ. ൧൦൯);

യം ചേതി ഏത്ഥ ചേതി നിപാതമത്തം സോമനസ്സസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ചതുക്കനയവസേനേവ ച സുത്തന്തേസു ഝാനകഥാതി വുത്തം ‘‘ദുതിയതതിയജ്ഝാനവസേനാ’’തി. ദ്വീസൂതി ‘‘സവിതക്കം സവിചാരം അവിതക്കം അവിചാര’’ന്തി വുത്തേസു ദ്വീസു സോമനസ്സേസു.

സവിതക്കസവിചാരേ സോമനസ്സേതി പരിത്തഭൂമികേ, പഠമജ്ഝാനേ വാ സോമനസ്സേ. അഭിനിവിട്ഠസോമനസ്സേസൂതി വിപസ്സനം പട്ഠപിതസോമനസ്സേസു. പി-സദ്ദേന സമ്മട്ഠസോമനസ്സേസു പീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. സോമനസ്സവിപസ്സനാതോപീതി സവിതക്കസവിചാരസോമനസ്സപവത്തിവിപസ്സനാതോപി. അവിതക്കഅവിചാര വിപസ്സനാ പണീതതരാ സമ്മസിതധമ്മവസേനപി വിപസ്സനായ വിസേസസിദ്ധിതോ, യതോ മഗ്ഗേപി തഥാരൂപാ വിസേസാ ഇജ്ഝന്തി. അയം പനത്ഥോ ‘‘അരിയമഗ്ഗ ബോജ്ഝങ്ഗാദിവിസേസം വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതാ ഖന്ധാ നിയമേന്തീ’’തി ഏവം പവത്തേന മോരവാപീവാസിമഹാദത്തത്ഥേരവാദേന ദീപേതബ്ബോ.

൩൬൧. ഗേഹസിതദോമനസ്സം നാമ കാമഗുണാനം അപ്പടിലാഭനിമിത്തം, വിഗതനിമിത്തഞ്ച ഉപ്പജ്ജനകദോമനസ്സം. അപ്പടിലാഭതോ സമനുപസ്സതോതി അപ്പടിലാഭേന ‘‘അഹമേവ ന ലഭാമീ’’തി പരിതസ്സനതോ. സമനുസ്സരതോതി ‘‘അഹു വത മേ തം വത നത്ഥീ’’തിആദിനാ അനുസ്സരണവസേന ചിന്തയതോ. തേനാഹ ‘‘ഏവം ഛസു ദ്വാരേസൂ’’തിആദി.

അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസൂതി സുഞ്ഞതഫലാദിഅരിയഫലവിമോക്ഖേസു. പിഹന്തി അപേക്ഖം, ആസന്തി അത്ഥോ. കഥം പന ലോകുത്തരധമ്മേ ആരബ്ഭ ആസാ ഉപ്പജ്ജതീതി? ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം ‘‘യം ആരമ്മണകരണവസേന തത്ഥ പിഹാ പവത്തതീ’’തി അവിസയത്താ, പുഗ്ഗലസ്സ ച അനധിഗതഭാവതോ. അനുസ്സവൂപലദ്ധേ പന അനുത്തരവിമോക്ഖേ ഉദ്ദിസ്സ പിഹം ഉപട്ഠപേന്തോ ‘‘തത്ഥ പിഹം ഉപട്ഠപേതീ’’തി വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘കുദാസ്സു നാമാഹ’’ന്തിആദി. ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ അനിച്ചാദിവസേന വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാതി യോജനാ. ‘‘ഇട്ഠാരമ്മണേ’’തി ച ഇമിനാ നയിദം ദോമനസ്സം സഭാവതോ അനിട്ഠധമ്മേയേവ ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജനകം, അഥ ഖോ ഇച്ഛിതാലാഭഹേതുകം ഇച്ഛാഭിഘാതവസേന യത്ഥ കത്ഥചി ആരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജനകന്തി ദസ്സേതി. ഏവം ‘‘കുദാസ്സു നാമാഹ’’ന്തി വുത്താകാരേന പിഹം ഉപട്ഠപേത്വാ ഏവം ഇമമ്പി പക്ഖം…പേ… നാസക്ഖിന്തി അനുസോചതോതി യോജനാ. ‘‘ഇമസ്മിം പക്ഖേ, ഇമസ്മിം മാസേ, ഇമസ്മിം സംവച്ഛരേ പബ്ബജിതും നാലദ്ധം, കസിണപരികമ്മം കാതും നാലദ്ധ’’ന്തിആദിവസേന പവത്തിം സന്ധായ ‘‘നേക്ഖമ്മവസേനാ’’തി വുത്തം. ‘‘വിപസ്സനാവസേനാ’’തിആദീസുപി ഇമിനാ നയേന യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

യതോ ഏവ-കാരോ, തതോ അഞ്ഞത്ഥ നിയമോതി കത്വാ ‘‘തസ്മിമ്പി…പേ… ഗേഹസിതദോമനസ്സമേവാ’’തി വുത്തം. ന ഹേത്ഥ ഗേഹസിതദോമനസ്സതാ സവിതക്കസവിചാരേ നിയതാ, അഥ ഖോ ഗേഹസിതദോമനസ്സേ സവിതക്കസവിചാരതാ നിയതാ പടിയോഗിനിവത്തനത്ഥത്താ ഏവ-കാരസ്സ. ‘‘ഗേഹസിതദോമനസ്സം സവിതക്കസവിചാരമേവ, ന അവിതക്കഅവിചാര’’ന്തി. നേക്ഖമ്മസിതദോമനസ്സം പന സിയാ സവിതക്കസവിചാരം, സിയാ അവിതക്കഅവിചാരം. സവിതക്കസവിചാരസ്സേവ കാരണഭൂതം ദോമനസ്സം സവിതക്കസവിചാരദോമനസ്സം. കിം തം? ഗേഹസിതദോമനസ്സം, യം പന നേക്ഖമ്മാദിവസേന ഉപ്പന്നം, തം അവിതക്കഅവിചാരസ്സ കാരണഭൂതം അവിതക്കഅവിചാരദോമനസ്സന്തി. അയഞ്ച നയോ പരിയായവസേന വുത്തോതി ആഹ ‘‘നിപ്പരിയായേന പനാ’’തിആദി. യദി ഏവം കസ്മാ ‘‘യം ചേ അവിതക്കം അവിചാര’’ന്തി പാളിയം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏതസ്സ പനാ’’തിആദി. മഞ്ഞനവസേനാതി പരികപ്പനവസേന. വുത്തം പാളിയം.

തത്രാതി തസ്മിം മഞ്ഞനേ. അയം ഇദാനി വുച്ചമാനോ നയോ. ദോമനസ്സപച്ചയഭൂതേതി ദോമനസ്സസ്സ പച്ചയഭൂതേ. ഉപചാരജ്ഝാനഞ്ഹി പഠമജ്ഝാനാദീനി വാ പാദകാനി കത്വാ മഗ്ഗഫലാനി നിബ്ബത്തേതുകാമസ്സ തേസം അലാഭേ ദോമനസ്സസ്സ ഉപ്പജ്ജനേ താനി തസ്സ പച്ചയാ നാമ ഹോന്തി ഇതി തേ ധമ്മാ ഫലൂപചാരേന ‘‘ദോമനസ്സ’’ന്തി വുത്താ. യോ പന തഥാ ഉപ്പന്നദോമനസ്സോ ധുരനിക്ഖേപം അകത്വാ അനുക്കമേന വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ മഗ്ഗഫലധമ്മേ നിബ്ബത്തേതി, തേ കാരണൂപചാരേന ‘‘ദോമനസ്സ’’ന്തി വുത്താതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇധ ഭിക്ഖൂ’’തിആദിമാഹ. നനു ഏതസ്സ തദാ ദോമനസ്സമേവ ഉപ്പന്നം, ന ദോമനസ്സഹേതുകാ വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലധമ്മാ ഉപ്പന്നാ, തത്ഥ കഥം ദോമനസ്സസമഞ്ഞം ആരോപേത്വാ വോഹരതീതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞേസം പടിപത്തിദസ്സനവസേന ദോമനസ്സന്തി ഗഹേത്വാ’’തിആദി. സവിതക്കസവിചാരദോമനസ്സേതി സവിതക്കസവിചാരനിമിത്തേ ദോമനസ്സേ. തീഹി മാസേഹി നിബ്ബത്തേതബ്ബാ തേമാസികാ, തം തേമാസികം. ഇമാ ച തേമാസികാദയോ പടിപദാ തഥാപവത്തഉക്കട്ഠമജ്ഝിമമുദിന്ദ്രിയവസേന വേദിതബ്ബാ, അധികമജ്ഝിമമുദുസ്സാഹവസേന വാ. ജഗ്ഗതീതി ജാഗരികം അനുയുഞ്ജതി.

മഹാസിവത്ഥേരവത്ഥുവണ്ണനാ

സഹസ്സദ്വിസഹസ്സസങ്ഖ്യത്താ മഹാഗണേ.

അട്ഠകഥാഥേരാതി അട്ഠകഥായ അത്ഥപടിപുച്ഛനകഥേരാ. അന്തരാമഗ്ഗേതി ഭിക്ഖം ഗഹേത്വാ ഗാമതോ വിഹാരം പടിഗമനമഗ്ഗേ. തയോ…പേ… ഗാഹാപേത്വാതി തീണി ചത്താരി ഉണ്ഹാപനാനി.

കേനചി പപഞ്ചേനാതി കേനചി സരീരകിച്ചഭൂതേന പപഞ്ചേന. സഞ്ഞം അകാസി രത്തിയം പച്ഛതോ ഗച്ഛന്തം അസല്ലക്ഖേന്തോ.

കസ്മാ പന ഥേരോ അന്തേവാസികാനം അനാരോചേത്വാവ ഗതോതി ആഹ ‘‘ഥേരോ കിരാ’’തിആദി. അരഹത്തം നാമ കിന്തി തദധിഗമസ്സ അദുക്കരഭാവം സന്ധായ വദതി. ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹീതി ചതൂഹിപി ഇരിയാപഥേഹി പവത്തമാനസ്സ, തസ്മാ യാവ അരഹത്താധിഗമാ സയനം പടിക്ഖിപാമീതി അധിപ്പായോ.

‘‘അനുച്ഛവികം നു ഖോ തേ ഏത’’ന്തി സംവേഗജാതോ വീരിയം സമുത്തേജേന്തോ അരഹത്തം അഗ്ഗഹേസി ഏത്തകം കാലം വിപസ്സനായ സുചിണ്ണഭാവതോ ഞാണസ്സ പരിപാകം ഗതത്താ.

പരിമജ്ജീതി പരിമസി. കേചി പന ‘‘പരിമജ്ജീതി പരിവത്തേത്വാ ഥേരേന ധോവിയമാനം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ധോവീ’’തി അത്ഥം വദന്തി.

വിപസ്സനായ ആരമ്മണം നാമ ഉപചാരജ്ഝാനപഠമജ്ഝാനാദി.

‘‘സവിതക്കസവിചാരദോമനസ്സേ’’തിആദീസു വത്തബ്ബം സോമനസ്സേസു വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബം.

൩൬൨. ഏവരൂപാതി യാ അകുസലാനം അഭിബുദ്ധിയാ, കുസലാനം പരിഹാനായ ച സംവത്തതി, ഏവരൂപാ, സാ പന കാമൂപസഞ്ഹിതതായ ‘‘ഗേഹസിതാ’’തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ഗേഹസിതഉപേക്ഖാ’’തി. ‘‘ബാലസ്സാ’’തിആദീസു ബാലകരധമ്മയോഗതോ ബാലസ്സ അത്തഹിതപരഹിതബ്യാമൂള്ഹതായ മൂള്ഹസ്സ പുഥൂനം കിലേസാദീനം ജനനാദീഹി കാരണേഹി പുഥുജ്ജനസ്സ കിലേസോധീനം മഗ്ഗോധീഹി അജിതത്താ അനോധിജിനസ്സ, ഓധിജിനോ വായപേക്ഖാ, ഓധിസോ ച കിലേസാനം ജിതത്താ, തേനസ്സ സേക്ഖഭാവം പടിക്ഖിപതി. സത്തമഭവാദിതോ ഉദ്ധം പവത്തനവിപാകസ്സ അജിതത്താ അവിപാകജിനസ്സ, വിപാകജിനാ വാ അരഹന്തോ അപ്പടിസന്ധികത്താ, തേനസ്സ അസേക്ഖത്തം പടിക്ഖിപതി. അനേകാദീനവേ സബ്ബേസമ്പി പാപധമ്മാനം മൂലഭൂതേ സമ്മോഹേ ആദീനവാനം അദസ്സനസീലതായ അനാദീനവദസ്സാവിനോ. ആഗമാധിഗമാഭാവാ അസ്സുതവതോ. ഏദിസോ ഏകംസേന അന്ധപുഥുജ്ജനോ നാമ ഹോതീതി തസ്സ അന്ധപുഥുജ്ജനഭാവം ദസ്സേതും പുനപി ‘‘പുഥുജ്ജനസ്സാ’’തി വുത്തം. ഏവരൂപാതി വുത്തപ്പകാരാ സമ്മോഹപുബ്ബികാ. രൂപം സാ നാതിവത്തതീതി രൂപാനം സമതിക്കമനായ കാരണം ന ഹോതി, രൂപാരമ്മണേ കിലേസേ നാതിക്കമതീതി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞാണാവിഭൂതതായ ആരമ്മണേ അജ്ഝുപേക്ഖനവസേന പവത്തമാനാ ലോഭസമ്പയുത്തഉപേക്ഖാ ഇധാധിപ്പേതാതി തസ്സ ലോഭസ്സ അനുച്ഛവികമേവ ആരമ്മണം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇട്ഠാരമ്മണേ’’തി ആഹ. അനതിവത്തമാനാ അനാദീനവദസ്സിതായ. തതോ ഏവ അസ്സാദാനുപസ്സനതോ തത്ഥേവ ലഗ്ഗാ. അഭിസങ്ഗസ്സ ലോഭസ്സ വസേന, ദുമ്മോചനീയതായ ച തേന ലഗ്ഗിതാ വിയ ഹുത്വാ ഉപ്പന്നാ.

ഏവരൂപാതി യാ അകുസലാനം പഹാനായ, കുസലാനഞ്ച അഭിബുദ്ധിയാ സംവത്തതി, ഏവരൂപാ, സാ പന പബ്ബജ്ജാദിവസേന പവത്തിയാ നേക്ഖമ്മൂപസഞ്ഹിതാതി ആഹ ‘‘നേക്ഖമ്മസിതാ’’തി. ഇദാനി തം പാളിവസേന ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ കതമാ’’തിആദി വുത്തം, തസ്സത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബോ. രൂപം സാ അതിവത്തതീതി രൂപസ്മിം സമ്മദേവ ആദീനവദസ്സനതോ. രൂപനിയാതാതി കിലേസേഹി അനഭിഭവനീയതോ. ഇട്ഠേതി സഭാവതോ, സങ്കപ്പതോ ച ഇട്ഠേ ആരമ്മണേ. അരജ്ജന്തസ്സാതി ന രജ്ജന്തസ്സ രാഗം അനുപ്പാദേന്തസ്സ. അനിട്ഠേ അദുസ്സന്തസ്സാതി ഏത്ഥ വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സമം സമ്മാ യോനിസോ ന പേക്ഖനം അസമപേക്ഖനം, തം പന ഇട്ഠാനിട്ഠമജ്ഝത്തേ വിയ ഇട്ഠാനിട്ഠേസുപി ബാലസ്സ ഹോതീതി ‘‘ഇട്ഠാനിട്ഠമജ്ഝത്തേ’’തി അവത്വാ ‘‘അസമപേക്ഖനേന അസമ്മുയ്ഹന്തസ്സാ’’തി വുത്തം, തിവിധേപി ആരമ്മണേ അസമപേക്ഖനവസേന മുയ്ഹന്തസ്സാതി അത്ഥോ. വിപസ്സനാഞാണസമ്പയുത്താ ഉപേക്ഖാ. നേക്ഖമ്മസിതാ ഉപേക്ഖാ വേദനാസഭാഗാതി ഉദാസിനാകാരേന പവത്തിയാ, ഉപേക്ഖാ വേദനായ ച സഭാഗാ. ഏത്ഥ ഉപേക്ഖാ വാതി ഏത്ഥ ഏതസ്മിം ഉപേക്ഖാനിദ്ദേസേ ‘‘ഉപേക്ഖാ’’തി ഗഹിതാ ഏവ. തസ്മാതി തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായപി ഇധ ഉപേക്ഖാഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ. തഞ്ഹി സന്ധായ ‘‘പഠമദുതിയതതിയചതുത്ഥജ്ഝാനവസേന ഉപ്പജ്ജനകഉപേക്ഖാ’’തി വുത്തം.

തായപി നേക്ഖമ്മസിതഉപേക്ഖായാതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. ‘‘യം നേക്ഖമ്മവസേനാ’’തിആദി ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താ നത്ഥമേവ.

൩൬൩. യദി സക്കസ്സ തദാ സോതാപത്തിഫലപത്തിയാവ ഉപനിസ്സയോ, അഥ കസ്മാ ഭഗവാ യാവ അരഹത്തം ദേസനം വഡ്ഢേസീതി ആഹ ‘‘ബുദ്ധാനഞ്ഹീ’’തിആദി. തരുണസക്കോതി അഭിനവോ അധുനാ പാതുഭൂതോ സക്കോ. സമ്പതി പാതുഭാവഞ്ഹി സന്ധായ ‘‘തരുണസക്കോ’’തി വുത്തം, ന തസ്സ കുമാരതാ, വുദ്ധതാ വാ അത്ഥി. ഗതാഗതട്ഠാനന്തി ഗമനാഗമനകാരണം. ന പഞ്ഞായതി ന ഉപലബ്ഭതി. ഗബ്ഭസേയ്യകാനഞ്ഹി ചവന്താനം കമ്മജരൂപം വിഗച്ഛതി അനുദേവ ചിത്തജം, ആഹാരജഞ്ച പച്ചയാഭാവതോ, ഉതുജം പന സുചിരമ്പി കാലം പവേണിം ഘട്ടേന്തം ഭസ്സന്തം വാ സോസന്തം വാ കിലേസന്തം വാ വിട്ഠതം വാ ഹോതി, ന ഏവം ദേവാനം. തേസഞ്ഹി ഓപപാതികത്താ കമ്മജരൂപേ അന്തരധായന്തേ സേസതിസന്തതിരൂപമ്പി തേന സദ്ധിം അന്തരധായതി. തേനാഹ ‘‘ദീപസിഖാഗമനം വിയ ഹോതീ’’തി. സേസദേവതാ ന ജാനിംസു പുനപി സക്കത്തഭാവേന തസ്മിംയേവ ഠാനേ നിബ്ബത്തത്താ. തീസു ഠാനേസൂതി സോമനസ്സദോമനസ്സഉപേക്ഖാവിസ്സജ്ജനാവസാനട്ഠാനേസു. നിബ്ബത്തിതഫലമേവാതി സപ്പിമ്ഹാ സപ്പിമണ്ഡോ വിയ ആഗമനീയപടിപദായ നിബ്ബത്തിതഫലഭൂതം ലോകുത്തരമഗ്ഗഫലമേവ കഥിതം. സകുണികായ വിയ കിഞ്ചി ഗയ്ഹൂപഗം ഉപ്പതിത്വാ ഉഡ്ഡേത്വാ ഉല്ലങ്ഘിത്വാ. അസ്സാതി മഗ്ഗഫലസഞ്ഞിതസ്സ അരിയസ്സ ധമ്മസ്സ.

പാതിമോക്ഖസംവരവണ്ണനാ

൩൬൪. പാതിമോക്ഖസംവരായാതി പാതിമോക്ഖഭൂതസീലസംവരായാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഉത്തമജേട്ഠകസീലസംവരായാ’’തി. ‘‘പാതിമോക്ഖസീലഞ്ഹി സബ്ബസീലതോ ജേട്ഠകസീല’’ന്തി ദീഘവാപീവിഹാരവാസി സുമത്ഥേരോ വദതി, അന്തേവാസികോ പനസ്സ തേപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരോ ഏവ സീലം, ഇതരാനി പന ‘സീലന്തി വുത്തട്ഠാനം നാമ അത്ഥീ’തി അനനുജാനന്തോ ഇന്ദ്രിയസംവരോ നാമ ഛദ്വാരരക്ഖാമത്തകം, ആജീവപാരിസുദ്ധി ധമ്മേന സമേന പച്ചയുപ്പാദനമത്തകം, പച്ചയസന്നിസ്സിതം പടിലദ്ധപച്ചയേ ‘ഇദ മത്ഥ’ന്തി പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജനമത്തകം, നിപ്പരിയായേന പാതിമോക്ഖസംവരോവ സീലം. തഥാ ഹി യസ്സ സോ ഭിന്നോ, സോ ഇതരാനി രക്ഖിതും അഭബ്ബത്താ അസീലോ ഹോതി. യസ്സ പന സബ്ബസോ അരോഗോ സേസാനം രക്ഖിതും ഭബ്ബത്താ സമ്പന്നസീലോ’’തി വദതി, തസ്മാ ഇതരേസം തസ്സ പരിവാരഭാവതോ, സബ്ബസോ ഏകദേസേന ച തദന്തോഗധഭാവതോ തദേവ പധാനസീലം നാമാതി ആഹ ‘‘ഉത്തമജേട്ഠകസീലസംവരായാ’’തി. തത്ഥ യഥാ ഹേട്ഠാ പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാനിരോധസാരുപ്പഗാമിനിം പടിപദം പുച്ഛിതേന ഭഗവതാ പപഞ്ചസഞ്ഞാനം, പടിപദായ ച മൂലഭൂതം വേദനം വിഭജിത്വാ പടിപദാ ദേസിതാ സക്കസ്സ അജ്ഝാസയവസേന സംകിലേസധമ്മപ്പഹാനമുഖേന വോദാനധമ്മപാരിപൂരീതി, ഏവം തസ്സാ ഏവ പടിപദായ മൂലഭൂതമ്പി സീലസംവരം പുച്ഛിതേന ഭഗവതാ യതോ സോ വിസുജ്ഝതി, യഥാ ച വിസുജ്ഝതി, തദുഭയം സക്കസ്സ അജ്ഝാസയവസേന വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘കായസമാചാരമ്പീ’’തിആദി വുത്തം സംകിലേസധമ്മപ്പഹാനമുഖേന വോദാനധമ്മപാരിപൂരീതി കത്വാ. സീലകഥായം അസേവിതബ്ബകായസമാചാരാദികഥനേ കാരണം വുത്തമേവ, തസ്മാ കമ്മപഥവസേനാതി കുസലാകുസലകമ്മപഥവസേന.

കമ്മപഥവസേനാതി ച കമ്മപഥവിചാരവസേന. കമ്മപഥഭാവം അപത്താനമ്പി ഹി കായദുച്ചരിതാദീനം അസേവിതബ്ബകാദീനം അസേവിതബ്ബകായസമാചാരാദിഭാവോ ഇധ വുച്ചതീതി. പണ്ണത്തിവസേനാതി സിക്ഖാപദപണ്ണത്തിവസേന. യതോ യതോ ഹി യാ യാ വേരമണീ, തദുഭയേപി വിഭാവേന്തോ പണ്ണത്തിവസേന കഥേതി നാമ. തേനാഹ ‘‘കായദ്വാരേ’’തിആദി. സിക്ഖാപദം വീതിക്കമതി ഏതേനാതി സിക്ഖാപദവീതിക്കമോ, സിക്ഖാപദസ്സ വീതിക്കമനാകാരേന പവത്തോ അകുസലധമ്മോ യം, തസ്സ അസേവിതബ്ബകായസമാചാരാദിതാ. വീതിക്കമപടിപക്ഖോ അവീതിക്കമോ, ന വീതിക്കമതി ഏതേനാതി അവീതിക്കമോ, സീലം.

മിച്ഛാ സമ്മാ ച പരിയേസതി ഏതായാതി പരിയേസനാ, ആജീവോ, അത്ഥതോ പച്ചയഗവേസനബ്യാപാരോ കായവചീദ്വാരികോ. യദി ഏവം കസ്മാ വിസും ഗഹണന്തി ആഹ ‘‘യസ്മാ’’തിആദി. അരിയാ നിദ്ദോസാ പരിയേസനാ ഗവേസനാതി അരിയപരിയേസനാ, അരിയേഹി സാധൂഹി പരിയേസിതബ്ബാതിപി അരിയപരിയേസനാതി. വുത്തവിപരിയായതോ അനരിയപരിയേസനാ വേദിതബ്ബാ.

ജാതിധമ്മോതി ജായനസഭാവോ ജായനപകതികോ. ജരാധമ്മോതി ജീരണസഭാവോ. ബ്യാധിധമ്മോതി ബ്യാധിസഭാവോ. മരണധമ്മോതി മീയനസഭാവോ. സോകധമ്മോതി സോചനകസഭാവോ. സംകിലേസധമ്മോതി സംകിലിസ്സനസഭാവോ.

പുത്തഭരിയന്തി പുത്താ ച ഭരിയാ ച. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ദ്വന്ദേകത്തവസേന തേസം നിദ്ദേസോ. ജാതരൂപരജതന്തി ഏത്ഥ പന യതോ വികാരം അനാപജ്ജിത്വാ സബ്ബം ജാതരൂപമേവ ഹോതീതി ജാതരൂപം നാമ സുവണ്ണം. ധവലസഭാവതായ രജതീതി രജതം, രൂപിയം. ഇധ പന സുവണ്ണം ഠപേത്വാ യം കിഞ്ചി ഉപഭോഗപരിഭോഗാരഹം ‘‘രജത’’ന്ത്വേവ ഗഹിതം വോഹാരൂപഗമാസകാദി. ജാതിധമ്മാ ഹേതേ, ഭിക്ഖവേ, ഉപധയോതി ഏതേ കാമഗുണൂപധയോ നാമ ഹോന്തി, തേ സബ്ബേപി ജാതിധമ്മാതി ദസ്സേതി.

ബ്യാധിധമ്മവാരാദീസു ജാതരൂപരജതം ന ഗഹിതം. ന ഹേതസ്സ സീസരോഗാദയോ ബ്യാധയോ നാമ സന്തി, ന സത്താനം വിയ ചുതിസങ്ഖാതം മരണം, ന സോകേ ഉപ്പജ്ജതി, ചുതിസങ്ഖാതം മരണന്തി ച ഏകഭവപരിയാപന്നഖന്ധനിരോധോ, സോ തസ്സ നത്ഥി, ഖണികനിരോധോ പന ഖണേ ഖണേ ലബ്ഭതേവ. രാഗാദീഹി പന സംകിലേസേഹി സംകിലിസ്സതീതി സംകിലേസധമ്മവാരേ ഗഹിതം ജാതരൂപം, തഥാ ഉതുസമുട്ഠാനത്താ ജാതിധമ്മവാരേ, മലം ഗഹേത്വാ ജീരണതോ ജരാധമ്മവാരേ ച. അരിയേഹി ന അരണീയാ, പരിയേസനാതിപി അനരിയപരിയേസനാ.

ഇദാനി അനേസനാവസേനാപി തം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. ഇമിനാ നയേന സുക്കപക്ഖേപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സമ്ഭാരപരിയേസനം പഹരണവിസാദിഗവേസനം, പയോഗവസേന പയോഗകരണം തജ്ജാവായാമജനനം താദിസം ഉപക്കമനിബ്ബത്തനം, പാണാതിപാതാദിഅത്ഥം ഗമനം, പച്ചേകം കാല-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ ‘‘സമ്ഭാരപരിയേസനകാലതോ പട്ഠായ, പയോഗകരണകാലതോ പട്ഠായ, ഗമനകാലതോ പട്ഠായാ’’തി. ഇതരോതി ‘‘സേവിതബ്ബോ’’തി വുത്തകായസമാചാരാദികോ. ചിത്തമ്പി ഉപ്പാദേതബ്ബം. തഥാ ഉപ്പാദിതചിത്തോ ഹി സതി പച്ചയസമവായേ താദിസം പയോഗം പരക്കമം കരോന്തോ പടിപത്തിയാ മത്ഥകം ഗണ്ഹാതി. തേനാഹ ‘‘ചിത്തുപ്പാദമ്പി ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, കുസലേസു ധമ്മേസു ബഹുപകാരം വദാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൮൪).

ഇദാനി തം മത്ഥകപ്പത്തം അസേവിതബ്ബം, സേവിതബ്ബഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. സങ്ഘഭേദാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന ലോഹിതുപ്പാദനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ബുദ്ധരതനസങ്ഘരതനുപട്ഠാനേഹേവ ധമ്മരതനുപട്ഠാനസിദ്ധീതി ആഹ ‘‘ദിവസസ്സ ദ്വത്തിക്ഖത്തും തിണ്ണം രതനാനം ഉപട്ഠാനഗമനാദിവസേനാ’’തി. ധനുഗ്ഗഹപേസനം ധനുഗ്ഗഹപുരിസാനം ഉയ്യോജനം. ആദി-സദ്ദേന പഞ്ചവരയാചനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘അജാതസത്തും പസാദേത്വാ ലാഭുപ്പാദവസേന പരിഹീനലാഭസക്കാരസ്സ കുലേസു വിഞ്ഞാപന’’ന്തി ഏവമാദിം അനരിയപരിയേസനം പരിയേസന്താനം.

പാരിപൂരിയാതി പാരിപൂരിഅത്ഥം. അഗ്ഗമഗ്ഗഫലവസേനേവ ഹി സേവിതബ്ബാനം പാരിപൂരീതി തദത്ഥം സബ്ബാ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ, പാതിമോക്ഖസംവരോപി അഗ്ഗമഗ്ഗേനേവ പരിപുണ്ണോ ഹോതീതി തദത്ഥം പുബ്ബഭാഗപടിപദം വത്വാ നിഗമേന്തോ ‘‘പാതിമോക്ഖോ…പേ… ഹോതീ’’തി ആഹ.

ഇന്ദ്രിയസംവരവണ്ണനാ

൩൬൫. ഇന്ദ്രിയാനം പിധാനായാതി ഇന്ദ്രിയാനം പിദഹനത്ഥായ. ഇന്ദ്രിയാനി ച ചക്ഖാദീനി ദ്വാരാനി, തേസം പിധാനം സംവരണം അകുസലുപ്പത്തിതോ ഗോപനാതി ആഹ ‘‘ഗുത്തദ്വാരതായാ’’തി. അസേവിതബ്ബരൂപാദിവസേന ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതാ അസംവരോ, സംകിലേസധമ്മവിപ്പഹാനവസേന വോദാനധമ്മപാരിസുദ്ധീതി. കാമം പാളിയം അസേവിതബ്ബമ്പി രൂപാദി ദസ്സിതം, സക്കേന പന ഇന്ദ്രിയസംവരായ പടിപത്തി പുച്ഛിതാതി തമേവ നിവത്തേത്വാ ദസ്സേതും അട്ഠകഥായംവുത്തം ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം രൂപമ്പീതിആദി സേവിതബ്ബരൂപാദിവസേന ഇന്ദ്രിയസംവരദസ്സനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി. ‘‘തുണ്ഹീ അഹോസീ’’തി വത്വാ തുണ്ഹീഭാവസ്സ കാരണം ബ്യതിരേകമുഖേന വിഭാവേതും ‘‘കഥേതുകാമോപീ’’തിആദി വുത്തം. അയന്തി സക്കോ ദേവാനം ഇന്ദോ.

രൂപന്തി രൂപായതനം, തസ്സ അസേവനം നാമ അദസ്സനം ഏവാതി ആഹ ‘‘ന സേവിതബ്ബം ന ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. യം പന സത്തസന്താനഗതം രൂപം പസ്സതോ പടികൂലമനസികാരവസേന, അസുഭസഞ്ഞാ വാ സണ്ഠാതി ദസ്സനാനുത്തരിയവസേന. അഥ വാ കമ്മഫലസദ്ദഹനവസേന പസാദോ വാ ഉപ്പജ്ജതി. ഹുത്വാ അഭാവാകാരസല്ലക്ഖണേന അനിച്ചസഞ്ഞാപടിലാഭോ വാ ഹോതി.

പരിയായക്ഖരണതോ അക്ഖരം, വണ്ണോ, സോ ഏവ നിരന്തരുപ്പത്തിയാ സമുദ്ദിതോ പദവാക്യസഞ്ഞിതോ, അധിപ്പേതമത്ഥം ബ്യഞ്ജേതീതി ബ്യഞ്ജനം, തയിദം കാബ്യനാടകാദിഗതവേവചനവസേന, ഉച്ചാരണവസേന ച വിചിത്തസന്നിവേസതായ തഥാപവത്തവികപ്പനവസേന ചിത്തവിചിത്തഭാവേന ഉപതിട്ഠനകം സന്ധായാഹ ‘‘യം ചിത്തക്ഖരം ചിത്തബ്യഞ്ജനമ്പി സദ്ദം സുണതോ രാഗാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി. അത്ഥനിസ്സിതന്തി സമ്പരായികത്ഥനിസ്സിതം. ധമ്മനിസ്സിതന്തി വിവട്ടധമ്മനിസ്സിതം, ലോകുത്തരരതനത്തയധമ്മനിസ്സിതം വാ. പസാദോതി രതനത്തയസദ്ധാ, കമ്മഫലസദ്ധാപി. നിബ്ബിദാ വാതി അനിച്ചസഞ്ഞാദിവസേന വട്ടതോ ഉക്കണ്ഠാ വാ.

ഗന്ധരസാവിപരോധാദിവസേന സേവിയമാനം അയോനിസോ പടിപന്നത്താ അസേവിതബ്ബം നാമ. യോനിസോ പച്ചവേക്ഖിത്വാ സേവിയമാനം സമ്പജഞ്ഞവസേന ഗഹണതോ സേവിതബ്ബം നാമ. തേന വുത്തം ‘‘യം ഗന്ധം ഘായതോ’’തിആദി.

യം പന ഫുസതോതി യം പന സേവിതബ്ബം ഫോട്ഠബ്ബം അനിപ്ഫന്നസ്സേവ ഫുസതോ. ആസവക്ഖയോ ചേവ ഹോതി ജാഗരിയാനുയോഗസ്സ മത്ഥകപ്പത്തിതോ. വീരിയഞ്ച സുപഗ്ഗഹിതം ഹോതി ചതുത്ഥസ്സ അരിയവംസസ്സ ഉക്കംസനതോ. പച്ഛിമാ ച…പേ… അനുഗ്ഗഹിതാ ഹോതി സമ്മാപടിപത്തിയം നിയോജനതോ.

യേ മനോവിഞ്ഞേയ്യേ ധമ്മേ ഇട്ഠാദിഭേദേ സമന്നാഹരന്തസ്സ ആവജ്ജന്തസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി. ‘‘മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ’’തി വിഭത്തി വിപരിണാമേതബ്ബാ, മേത്താദിവസേന സമന്നാഹരന്തസ്സ യേ മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, ഏവരൂപാ സേവിതബ്ബാതി യോജനാ. ആദി-സദ്ദേന കരുണാദീനഞ്ചേവ അനിച്ചാദീനഞ്ച സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തിണ്ണം ഥേരാനം ധമ്മാതി ഇദാനി വുച്ചമാനപടിപത്തീനം തിണ്ണം ഥേരാനം മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ. ബഹി ധാവിതും ന അദാസിന്തി അന്തോപരിവേണം ആഗതമേവ രൂപാദിം ആരബ്ഭ ഇമസ്മിം തേമാസേ കമ്മട്ഠാനവിനിമുത്തം ചിത്തം കദാചി ഉപ്പന്നപുബ്ബം, അന്തോപരിവേണേ ച വിസഭാഗരൂപാദീനം അസമ്ഭവോ ഏവ, തസ്മാ വിസടവിതക്കവസേന ചിത്തം ബഹി ധാവിതും ന അദാസിന്തി ദസ്സേതി. നിവാസഗേഹതോ നിവാസനഗബ്ഭതോ. നിയകജ്ഝത്തഖന്ധപഞ്ചകതോ വിപസ്സനാഗോചരതോ. ഥേരോ കിര സബ്ബമ്പി അത്തനാ കാതബ്ബകിരിയം കമ്മട്ഠാനസീസേനേവ പടിപജ്ജതി.

൩൬൬. അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞവസേന അദ്വേജ്ഝാഭാവതോ ഏകോ അന്തോ ഏതസ്സാതി ഏകന്തോ, ഏകന്തോ വാദോ ഏതേസന്തി ഏകന്തവാദാ. തേനാഹ ‘‘ഏകംയേവ വദന്തീ’’തി, അഭിന്നവാദാതി അത്ഥോ. ഏകാചാരാതി സമാനാചാരാ. ഏകലദ്ധികാതി സമാനലദ്ധികാ. ഏകപരിയോസാനാതി സമാനനിട്ഠാനാ.

ഇതി സക്കോ പുബ്ബേ അത്തനാ സുതം പുഥുസമണബ്രാഹ്മണാനം നാനാവാദാ ചാരലദ്ധിനിട്ഠാനം ഇദാനി സച്ചപടിവേധേന അസാരതോ ഞത്വാ ഠിതോ, തസ്സ കാരണം ഞാതുകാമോ തമേവ താവ ബ്യതിരേകമുഖേന പുച്ഛതി ‘‘സബ്ബേവ ധമ്മാ നു ഖോ’’തിആദിനാ.

ധാതൂതി അജ്ഝാസയധാതു ഉത്തരപദലോപേന വുത്താ, അജ്ഝാസയധാതൂതി ച അത്ഥതോ അജ്ഝാസയോ ഏവാതി ആഹ ‘‘അനേകജ്ഝാസയോ നാനജ്ഝാസയോ’’തി. ‘‘ഏകസ്മിം ഗന്തുകാമേ ഏകോ ഠാതുകാമോ ഹോതീ’’തി ഇദം നിദസ്സനവസേന വുത്തം ഇരിയാപഥേപി നാമ സത്താ ഏകജ്ഝാസയാ ദുല്ലഭാ, പഗേവ ലദ്ധീസൂതി ദസ്സനത്ഥം. യം യദേവ അജ്ഝാസയന്തി യം യമേവ സസ്സതാദിഅജ്ഝാസയം. അഭിനിവിസന്തീതി തം തം ലദ്ധിം ദിട്ഠാഭിനിവേസവസേന അഭിമുഖാ ഹുത്വാ ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗിഭാവേന നിവിസന്തി, ആദാനഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹന്തി. ഥാമേന ച പരാമാസേന ചാതി ദിട്ഠിഥാമേന ച ദിട്ഠിപരാമാസേന ച. സുട്ഠു ഗണ്ഹിത്വാതി അതിവിയ ദള്ഹഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹിത്വാ. വോഹരന്തീതി യഥാഭിനിവിട്ഠം ദിട്ഠിവാദം പഞ്ഞാപേന്തി പരേ ഹി ഗാഹേന്തി പതിട്ഠപേന്തി. തേനാഹ ‘‘കഥേന്തി ദീപേന്തി കിത്തേന്തീ’’തി, ഉഗ്ഘോസേന്തീതി അത്ഥോ.

അന്തം അതീതാ അച്ചന്താ, അച്ചന്താ നിട്ഠാ ഏതേസന്തി അച്ചന്തനിട്ഠാ. സബ്ബേസന്തി സബ്ബേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം. യോഗക്ഖേമോതിപി നിബ്ബാനം ചതൂഹിപി യോഗേഹി അനുപ്പദുട്ഠത്താ. ‘‘അച്ചന്തയോഗക്ഖേമാ’’തി വത്തബ്ബേ ഇ-കാരേന നിദ്ദേസേന ‘‘അച്ചന്തയോഗക്ഖേമീ’’തി വുത്തം, അച്ചന്തയോഗക്ഖേമോ വാ ഏതേസം അത്ഥീതി അച്ചന്തയോഗക്ഖേമീതി. ചരന്തി ഉപഗച്ഛന്തി, അധിഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. പരിയസ്സതി പരിക്ഖിസ്സതി വട്ടദുക്ഖന്തം ആഗമ്മാതി പരിയോസാനന്തിപി നിബ്ബാനസ്സ നാമം.

സങ്ഖിണാതീതി സമുച്ഛിന്ദനേന ഖേപേതി. വിനാസേതീതി തതോ ഏവ സബ്ബസോ അദസ്സനം പാപേതി. വിമുത്താതി വട്ടദുക്ഖതോ അച്ചന്തനിഗ്ഗമേന വിസേസേന മുത്താ.

‘‘ഇസ്സാമച്ഛരിയം ഏകോ പഞ്ഹോ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു ഇസ്സാമച്ഛരിയം വിസ്സജ്ജനന്തി? സച്ചമേതം, യോ പന ഞാതും ഇച്ഛിതോ അത്ഥോ, സോ പഞ്ഹോ. സോ ഏവ ച വിസ്സജ്ജീയതീതി നായം ദോസോ, അഞ്ഞഥാ അമ്ബം പുട്ഠസ്സ ലബുജം ബ്യാകരണം വിയ സിയാ, ഏവം പഞ്ഹസീസേന പഞ്ഹബ്യാകരണം വദതി. തഥാ ഹി ‘‘പിയാപ്പിയ’’ന്തിആദിനാ വിസ്സജ്ജനപദാനേവ ഗഹിതാനി, ‘‘പിയാപ്പിയം ഏകോ’’തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. പപഞ്ചസഞ്ഞാതി സഞ്ഞാസീസേന പപഞ്ചാ ഏവ വുത്താതി ആഹ ‘‘പപഞ്ചോ ഏകോ’’തി. ഏത്ഥ ച യഥാ പാതിമോക്ഖസംവരപുച്ഛാ കായസമാചാരാദിവിഭാഗേന വിസ്സജ്ജിതത്താ തയോ പഞ്ഹാ ജാതാ, ഏവം ഇന്ദ്രിയസംവരപുച്ഛാ രൂപാദിവിഭാഗേന വിസ്സജ്ജിതത്താ ഛ പഞ്ഹാ സിയും. തഥാ സതി ഏകൂനവീസതി പുച്ഛാ സിയും, അഥ ഇന്ദ്രിയസംവരതാസാമഞ്ഞേന ഏകോവ പഞ്ഹോ കതോ, ഏവം സതി പാതിമോക്ഖസംവരപുച്ഛാഭാവസാമഞ്ഞേന തേപി തയോ ഏകോവ പഞ്ഹോതി സബ്ബേവ ദ്വാദസേവ പഞ്ഹാ ഭവേയ്യുന്തി? നയിദമേവം. യസ്മാ കായസമാചാരാദീസു വിഭജ്ജ വുച്ചമാനേസു മഹാവിസയതായ അപരിമാണോ വിഭാഗോ സമ്ഭവതി വിസ്സജ്ജേതും. സകലമ്പി വിനയപിടകം തസ്സ നിദ്ദേസോ. രൂപാദീസു പന വിഭജ്ജ വുച്ചമാനേസു അപ്പവിസയതായ ന താദിസോ വിഭാഗോ സമ്ഭവതി വിസ്സജ്ജേതും. ഇതി മഹാവിസയതായ പാതിമോക്ഖസംവരപുച്ഛാ തയോ പഞ്ഹാ കതാ, ഇന്ദ്രിയസംവരപുച്ഛാ പന അപ്പവിസയതായ ഏകോവ പഞ്ഹോ കതോ. തേന വുത്തം ‘‘ചുദ്ദസ മഹാപഞ്ഹാ’’തി.

൩൬൭. ചലനട്ഠേനാതി കമ്പനട്ഠേന. തണ്ഹാ ഹി കാമരാഗരൂപരാഗഅരൂപരാഗാദിവസേന പവത്തിയാ അനവട്ഠിതതായ സയമ്പി ചലതി, യത്ഥ ഉപ്പന്നാ, തമ്പി സന്താനം ഭവാദീസു പരികഡ്ഢനേന ചാലേതി, തസ്മാ ചലനട്ഠേന തണ്ഹാ ഏജാ നാമ. പീളനട്ഠേനാതി വിബാധനട്ഠേന തസ്സ തസ്സ ദുക്ഖസ്സ ഹേതുഭാവേന. പദുസ്സനട്ഠേനാതി അധമ്മരാഗാദിഭാവേന, സമ്മുഖപരംമുഖേന, കിലേസാസുചിപഗ്ഘരണേന ച പകാരതോ ദുസ്സനട്ഠേന ഗണ്ഡോ. അനുപ്പവിട്ഠട്ഠേനാതി ആസയസ്സ ദുന്നീഹരണീയഭാവേന അനുപ്പവിസനട്ഠേന. കഡ്ഢതി അത്തനോ ച രുചിയാ ഉപനേതി. ഉച്ചാവചന്തി പണീതഭാവം, നിഹീനഭാവഞ്ച. യേസു സമണബ്രാഹ്മണേസു. ‘‘യേസാഹ’’ന്തിപി പാളി, തസ്സാ കേചി ‘‘യേസം അഹ’’ന്തി അത്ഥം വദന്തി. ഏവന്തി സുതാനുരൂപം, ഉഗ്ഗഹാനുരൂപഞ്ച. ‘‘അഹം ഖോ പന ഭന്തേ അഞ്ഞേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം ധമ്മാചരിയോ ഹോന്തോപി ഭഗവതോ സാവകോ…പേ… സമ്ബോധിപരായണോ’’തി ഏവം അത്തനോ സോതാപന്നഭാവം ജാനാപേതി.

സോമനസ്സപടിലാഭകഥാവണ്ണനാ

൩൬൮. സമാപന്നോതി സമോഗാള്ഹോ പവത്തസമ്പഹാരോ വിയാതിബ്യൂള്ഹോ. ജിനിംസൂതി യഥാ അസുരാ പുന സീസം ഉക്ഖിപിതും നാസക്ഖിംസു, ഏവം ദേവാ വിജിനിംസുയേവാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദേവാ പുന അപച്ചാഗമനായ അസുരേ ജിനിംസൂ’’തി. താദിസോ ഹിസ്സ ജയോ സാതിസയം വേദപടിലാഭായ അഹോസി. ദുവിധമ്പി ഓജന്തി ദിബ്ബം, അസുരം ചാതി ദ്വിപ്പകാരമ്പി ഓജം. ദേവായേവ പരിഭുഞ്ജിസ്സന്തി അസുരാനം പവേസാഭാവതോ. ദണ്ഡസ്സ അവചരണം ആവരണം ദണ്ഡാവചരോ, സഹ ദണ്ഡാവചരേനാതി സദണ്ഡാവചരോ, ദണ്ഡേന പഹരിത്വാ വാ ആവരിത്വാ വാ സാധേതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

൩൬൯. ഇമസ്മിംയേവ ഓകാസേതി ഇമിസ്സമേവ ഇന്ദസാലഗുഹായം. ദേവഭൂതസ്സ മേതി പുബ്ബേപി ദേവഭൂതസ്സ സക്കസ്സേവ മേ ഭൂതസ്സ. സതോതി ഇദാനിപി സക്കസ്സേവ സതോ പുനരായു ച മേ ലദ്ധോ.