൧. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ

൪൩൧. ഇദ്ധി-സദ്ദസ്സ പഠമോ കത്തുഅത്ഥോ, ദുതിയോ കരണത്ഥോ വുത്തോ, പാദ-സദ്ദസ്സ ഏകോ കരണമേവത്ഥോ വുത്തോ. പജ്ജിതബ്ബാവ ഇദ്ധി വുത്താ, ന ച ഇജ്ഝന്തീ പജ്ജിതബ്ബാ ച ഇദ്ധി പജ്ജനകരണേന പാദേന സമാനാധികരണാ ഹോതീതി ‘‘പഠമേനത്ഥേന ഇദ്ധി ഏവ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ’’തി ന സക്കാ വത്തും, തഥാ ഇദ്ധികിരിയാകരണേന സാധേതബ്ബാ ച വുദ്ധിസങ്ഖാതാ ഇദ്ധി പജ്ജനകിരിയാകരണേന പജ്ജിതബ്ബാതി ദ്വിന്നം കരണാനം ന അസമാനാധികരണതാ സമ്ഭവതീതി ‘‘ദുതിയേനത്ഥേന ഇദ്ധിയാ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ’’തി ച ന സക്കാ വത്തും, തസ്മാ പഠമേനത്ഥേന ഇദ്ധിയാ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ, ദുതിയേനത്ഥേന ഇദ്ധി ഏവ പാദോ ഇദ്ധിപാദോതി ഏവം യോജനാ യുജ്ജതി.

‘‘ഛന്ദം ചേ…പേ… അയം വുച്ചതി ഛന്ദസമാധീ’’തി ഇമായ പാളിയാ ഛന്ദാധിപതി സമാധി ഛന്ദസമാധീതി അധിപതി-സദ്ദലോപം കത്വാ സമാസോ വുത്തോതി വിഞ്ഞായതി, അധിപതി-സദ്ദത്ഥദസ്സനവസേന പന ‘‘ഛന്ദഹേതുകോ ഛന്ദാധികോ വാ സമാധി ഛന്ദസമാധീ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. പധാനഭൂതാതി വീരിയഭൂതാതി കേചി വദന്തി. സങ്ഖതസങ്ഖാരാദിനിവത്തനത്ഥഞ്ഹി പധാനഗ്ഗഹണന്തി. അഥ വാ തം തം വിസേസം സങ്ഖരോതീതി സങ്ഖാരോ, സബ്ബം വീരിയം. തത്ഥ ചതുകിച്ചസാധകതോ അഞ്ഞസ്സ നിവത്തനത്ഥം പധാനഗ്ഗഹണന്തി പധാനഭൂതാ സേട്ഠഭൂതാതി അത്ഥോ. ചതുബ്ബിധസ്സ പന വീരിയസ്സ അധിപ്പേതത്താ ബഹുവചനനിദ്ദേസോ കതോ. അധിട്ഠാനട്ഠേനാതി ദുവിധത്ഥായപി ഇദ്ധിയാ അധിട്ഠാനത്ഥേന. പാദഭൂതന്തി ഇമിനാ വിസും സമാസയോജനാവസേന പന യോ പുബ്ബേ ഇദ്ധിപാദത്ഥോ പാദ-സദ്ദസ്സ ഉപായത്ഥതം ഗഹേത്വാ യഥായുത്തോ വുത്തോ, സോ വക്ഖമാനാനം പടിലാഭപുബ്ബഭാഗാനം കത്തുകരണിദ്ധിഭാവം, ഉത്തരചൂളഭാജനീയേ വാ വുത്തേഹി ഛന്ദാദീഹി ഇദ്ധിപാദേഹി സാധേതബ്ബായ ഇദ്ധിയാ കത്തിദ്ധിഭാവം, ഛന്ദാദീനഞ്ച കരണിദ്ധിഭാവം സന്ധായ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

വീരിയിദ്ധിപാദനിദ്ദേസേ ‘‘വീരിയസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗത’’ന്തി ദ്വിക്ഖത്തും വീരിയം ആഗതം. തത്ഥ പുരിമം സമാധിവിസേസനം ‘‘വീരിയാധിപതി സമാധി വീരിയസമാധീ’’തി, ദുതിയം സമന്നാഗമങ്ഗദസ്സനം. ദ്വേയേവ ഹി സബ്ബത്ഥ സമന്നാഗമങ്ഗാനി സമാധി പധാനസങ്ഖാരോ ച, ഛന്ദാദയോ സമാധിവിസേസനാനി, പധാനസങ്ഖാരോ പന പധാനവചനേനേവ വിസേസിതോ, ന ഛന്ദാദീഹീതി ന ഇധ വീരിയാധിപതിതാ പധാനസങ്ഖാരസ്സ വുത്താ ഹോതി. വീരിയഞ്ച സമാധിം വിസേസേത്വാ ഠിതമേവ സമന്നാഗമങ്ഗവസേന പധാനസങ്ഖാരവചനേന വുത്തന്തി നാപി ദ്വീഹി വീരിയേഹി സമന്നാഗമോ വുത്തോ ഹോതീതി. യസ്മാ പന ഛന്ദാദീഹി വിസിട്ഠോ സമാധി, തഥാ വിസിട്ഠേനേവ ച തേന സമ്പയുത്തോ പധാനസങ്ഖാരോ സേസധമ്മാ ച, തസ്മാ സമാധിവിസേസനാനം വസേന ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ വുത്താ. വിസേസനഭാവോ ച ഛന്ദാദീനം തംതംഅവസ്സയനവസേന ഹോതീതി ‘‘ഛന്ദസമാധി…പേ… ഇദ്ധിപാദ’’ന്തി ഏത്ഥ നിസ്സയത്ഥേപി പാദ-സദ്ദേ ഉപായത്ഥേന ഛന്ദാദീനം ഇദ്ധിപാദതാ വുത്താ ഹോതി. തേനേവ ഉത്തരചൂളഭാജനീയേ ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഛന്ദിദ്ധിപാദോ’’തിആദിനാ ഛന്ദാദീനമേവ ഇദ്ധിപാദതാ വുത്താ. പഞ്ഹപുച്ഛകേ ച ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഇധ ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധീ’’തിആദിനാവ (വിഭ. ൪൬൨) ഉദ്ദേസം കത്വാപി പുന ഛന്ദാദീനംയേവ കുസലാദിഭാവോ വിഭത്തോതി. ഉപായിദ്ധിപാദദസ്സനത്ഥമേവ ഹി നിസ്സയിദ്ധിപാദദസ്സനം കതം, അഞ്ഞഥാ ചതുബ്ബിധതാ ന ഹോതീതി അയമേത്ഥ പാളിവസേന അത്ഥവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

൪൩൩. രഥധുരേതി രഥസ്സ പുരതോ. ഹീനജാതികോ ചണ്ഡാലോ ഉപട്ഠാനാദിഗുണയോഗേപി സേനാപതിട്ഠാനാദീനി ന ലഭതീതി ആഹ ‘‘ജാതിം സോധേത്വാ…പേ… ജാതിം അവസ്സയതീ’’തി. അമന്തനീയോതി ഹിതാഹിതമന്തനേ ന അരഹോ.

രട്ഠപാലത്ഥേരോ ഛന്ദേ സതി കഥം നാനുജാനിസ്സന്തീതി സത്തപി ഭത്താനി അഭുഞ്ജിത്വാ മാതാപിതരോ അനുജാനാപേത്വാ പബ്ബജിത്വാ ഛന്ദമേവ അവസ്സായ ലോകുത്തരധമ്മം നിബ്ബത്തേസീതി ആഹ ‘‘രട്ഠപാലത്ഥേരോ വിയാ’’തി.

മോഘരാജത്ഥേരോ വീമംസം അവസ്സയീതി തസ്സ ഭഗവാ ‘‘സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സൂ’’തി (സു. നി. ൧൧൨൫) സുഞ്ഞതാകഥം കഥേസി, പഞ്ഞാനിസ്സിതമാനനിഗ്ഗഹത്ഥഞ്ച ദ്വിക്ഖത്തും പുച്ഛിതോ പഞ്ഹം ന കഥേസി. തത്ഥ പുനപ്പുനം ഛന്ദുപ്പാദനം തോസനം വിയ ഹോതീതി ഛന്ദസ്സ ഉപട്ഠാനസദിസതാ വുത്താ, ഥാമഭാവതോ വീരിയസ്സ സൂരത്തസദിസതാ, ‘‘ഛദ്വാരാധിപതി രാജാ’’തി (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.൧൮൧ ഏരകപത്തനാഗരാജവത്ഥു) വചനതോ പുബ്ബങ്ഗമത്താ ചിത്തസ്സ വിസിട്ഠജാതിസദിസതാ.

അഭേദതോതി ഛന്ദാദികേ തയോ തയോ ധമ്മേ സമ്പിണ്ഡേത്വാ, ഇദ്ധിഇദ്ധിപാദേ അമിസ്സേത്വാ വാ കഥനന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ ഛന്ദവീരിയാദയോ വിസേസേന ഇജ്ഝന്തി ഏതായാതി ഇദ്ധീതി വുച്ചന്തി, ഇജ്ഝതീതി ഇദ്ധീതി അവിസേസേന സമാധിപധാനസങ്ഖാരാപീതി.

ഛന്ദിദ്ധിപാദസമാധിദ്ധിപാദാദയോ വിസിട്ഠാ, പാദോ സബ്ബിദ്ധീനം സാധാരണത്താ അവിസിട്ഠോ, തസ്മാ വിസിട്ഠേസ്വേവ പവേസം അവത്വാ അവിസിട്ഠേ ച പവേസം വത്തും യുത്തന്തി ദസ്സേതും സബ്ബത്ഥ ‘‘പാദേ പതിട്ഠാതിപി വത്തും വട്ടതീ’’തി ആഹ. തത്ഥേവാതി ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരഇദ്ധിപാദേസു, ചതൂസു ഛന്ദാദികേസ്വേവാതി അത്ഥോ. ‘‘ഛന്ദവതോ കോ സമാധി ന ഇജ്ഝിസ്സതീ’’തി സമാധിഭാവനാമുഖേന ഭാവിതാ സമാധിഭാവിതാ.

ഏത്ഥ പനാതി ഭേദകഥായം അഭേദകഥനതോ അഭിനവം നത്ഥീതി അത്ഥോ. യേ ഹി തയോ ധമ്മാ അഭേദകഥായം ഇദ്ധിഇദ്ധിപാദോത്വേവ വുത്താ, തേ ഏവ ഭേദകഥായം ഇദ്ധീപി ഹോന്തി ഇദ്ധിപാദാപി, സേസാ ഇദ്ധിപാദാ ഏവാതി ഏവം അഭിനവാഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഛന്ദോ സമാധീ’’തിആദിമാഹ. ഇമേ ഹി തയോ…പേ… ന വിനാ, തസ്മാ സേസാ സമ്പയുത്തകാ ചത്താരോ ഖന്ധാ തേസം തിണ്ണം ഇജ്ഝനേന ഇദ്ധി നാമ ഭവേയ്യും, ന അത്തനോ സഭാവേനാതി തേ ഇദ്ധിപാദാ ഏവ ഹോന്തി, ന ഇദ്ധീതി ഏവമിദം പുരിമസ്സ കാരണഭാവേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ തിണ്ണം ഇദ്ധിതാ ഇദ്ധിപാദതാ ച വുത്താ, സേസാനഞ്ച ഇദ്ധിപാദതാവ, തം സബ്ബം സാധേതും ‘‘ഇമേ ഹി തയോ…പേ… ന വിനാ’’തി ആഹ. തേന യസ്മാ ഇജ്ഝന്തി, തസ്മാ ഇദ്ധി. ഇജ്ഝമാനാ ച യസ്മാ സമ്പയുത്തകേഹി സഹേവ ഇജ്ഝന്തി, ന വിനാ, തസ്മാ സമ്പയുത്തകാ ഇദ്ധിപാദാ, തദന്തോഗധത്താ പന തേ തയോ ധമ്മാ ഇദ്ധിപാദാപി ഹോന്തീതി ദസ്സേതി. സമ്പയുത്തകാനമ്പി പന ഖന്ധാനം ഇദ്ധിഭാവപരിയായോ അത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘സമ്പയുത്തകാ പനാ’’തിആദിമാഹ. ചതൂസു ഖന്ധേസു ഏകദേസസ്സ ഇദ്ധിതാ, ചതുന്നമ്പി ‘‘ഇദ്ധിയാ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ’’തി ഇമിനാ അത്ഥേന ഇദ്ധിപാദതാ, പുനപി ചതുന്നം ഖന്ധാനം ‘‘ഇദ്ധി ഏവ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ’’തി ഇമിനാ അത്ഥേന ഇദ്ധിപാദതാ ച ദസ്സിതാ, ന അഞ്ഞസ്സാതി കത്വാ ആഹ ‘‘ന അഞ്ഞസ്സ കസ്സചി അധിവചന’’ന്തി. ഇമിനാ ‘‘ഇദ്ധി നാമ അനിപ്ഫന്നാ’’തി ഇദം വാദം പടിസേധേതി.

പടിലാഭപുബ്ബഭാഗാനം പടിലാഭസ്സേവ ച ഇദ്ധിഇദ്ധിപാദതാവചനം അപുബ്ബന്തി കത്വാ പുച്ഛതി ‘‘കേനട്ഠേന ഇദ്ധി, കേനട്ഠേന പാദോ’’തി. പടിലാഭോ പുബ്ബഭാഗോ ചാതി വചനസേസോ. ഉപായോ ച ഉപായഭാവേനേവ അത്തനോ ഫലസ്സ പതിട്ഠാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പതിട്ഠാനട്ഠേനേവ പാദോ’’തി. ഛന്ദോയേവ…പേ… വീമംസാവ വീമംസിദ്ധിപാദോതി കഥിതം, തസ്മാ ന ചത്താരോ ഖന്ധാ ഇദ്ധിയാ സമാനകാലികാ നാനാക്ഖണികാ വാ ഇദ്ധിപാദാ, ജേട്ഠകഭൂതാ പന ഛന്ദാദയോ ഏവ സബ്ബത്ഥ ഇദ്ധിപാദാതി അയമേവ തേസം അട്ഠകഥാചരിയാനം അധിപ്പായോ. സുത്തന്തഭാജനീയേ ഹി അഭിധമ്മഭാജനീയേ ച സമാധിവിസേസനവസേന ദസ്സിതാനം ഉപായഭൂതാനം ഇദ്ധിപാദാനം പാകടകരണത്ഥം ഉത്തരചൂളഭാജനീയം വുത്തന്തി. കേചീതി ഉത്തരവിഹാരവാസിഥേരാ കിര.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.