൧. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ

൩൯൦. കാരണപ്പധാനാതി ‘‘അനുപ്പന്നപാപകാനുപ്പാദാദിഅത്ഥാ’’തി ഗഹിതാ തഥേവ തേ ഹോന്തീതി തം അത്ഥം സാധേന്തിയേവാതി ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ ദീപകോ സമ്മാ-സദ്ദോതി യഥാധിപ്പേതത്ഥസ്സ അനുപ്പന്നപാപകാനുപ്പാദാദിനോ കാരണഭൂതാ, പധാനകാരണഭൂതാതി അത്ഥോ. സമ്മാസദ്ദസ്സ ഉപായയോനിസോഅത്ഥദീപകതം സന്ധായ ‘‘ഉപായപ്പധാനാ യോനിസോപധാനാ’’തി വുത്തം. പടിപന്നകോതി ഭാവനമനുയുത്തോ. ഭുസം യോഗോ പയോഗോ, പയോഗോവ പരക്കമോ പയോഗപരക്കമോ. ഏതാനീതി ‘‘വായമതീ’’തിആദീനി ‘‘ആസേവമാനോ വായമതീ’’തിആദിനാ യോജേതബ്ബാനി.

അനുപ്പന്നാതി അവത്തബ്ബതം ആപന്നാനന്തി ഭൂമിലദ്ധാരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതാവിക്ഖമ്ഭിതാസമുഗ്ഘാതിതുപ്പന്നാനം.

൩൯൧. ധമ്മച്ഛന്ദോതി തണ്ഹാദിട്ഠിവീരിയച്ഛന്ദാ വിയ ന അഞ്ഞോ ധമ്മോ, അഥ ഖോ ഛന്ദനിയസഭാവോ ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സഭാവച്ഛന്ദോ’’തി. തത്ഥ ‘‘യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൧൦൩) തണ്ഹാ ഛന്ദോതി വുത്താതി വേദിതബ്ബോ, ‘‘സബ്ബേവ നു ഖോ, മാരിസ, സമണബ്രാഹ്മണാ ഏകന്തവാദാ ഏകന്തസീലാ ഏകന്തഛന്ദാ ഏകന്തഅജ്ഝോസാനാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൬൬) ഏത്ഥ ദിട്ഠി, പമാദനിദ്ദേസേ ‘‘നിക്ഖിത്തഛന്ദതാ നിക്ഖിത്തധുരതാ’’തി വീരിയന്തി വണ്ണേതി.

൩൯൪. വായമതി വീരിയം ആരഭതീതി പദദ്വയസ്സപി നിദ്ദേസോ വീരിയനിദ്ദേസോയേവാതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘വീരിയനിദ്ദേസേ’’തി.

൪൦൬. സബ്ബപുബ്ബഭാഗേതി സബ്ബമഗ്ഗാനം പുബ്ബഭാഗേ. പുരിമസ്മിന്തി ‘‘അനുപ്പന്നാ മേ കുസലാ ധമ്മാ അനുപ്പജ്ജമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’’ന്തി ഏത്ഥാപി ‘‘സമഥവിപസ്സനാവ ഗഹേതബ്ബാ’’തി വുത്തം അട്ഠകഥായം, തം പന മഗ്ഗാനുപ്പന്നതായ ഭാവതോ അനുപ്പജ്ജമാനേ ച തസ്മിം വട്ടാനത്ഥസംവത്തനതോ ന യുത്തന്തി പടിക്ഖിപതി.

മഹന്തം ഗാരവം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘സങ്ഘഗാരവേന യഥാരുചി വിന്ദിതും ന സക്കാ’’തി സങ്ഘേന സഹ ന നിക്ഖമി. അതിമന്ദാനി നോതി നനു അതിമന്ദാനീതി അത്ഥോ. സന്തസമാപത്തിതോ അഞ്ഞം സന്ഥമ്ഭനകാരണം ബലവം നത്ഥീതി ‘‘തതോ പരിഹീനാ സന്ഥമ്ഭിതും ന സക്കോന്തീ’’തി ആഹ. ന ഹി മഹാരജ്ജുമ്ഹി ഛിന്നേ സുത്തതന്തൂ സന്ധാരേതും സക്കോന്തീതി. സമഥേ വത്ഥും ദസ്സേത്വാ തേന സമാനഗതികാ വിപസ്സനാ ചാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ഏവം ഉപ്പന്നാ സമഥവിപസ്സനാ…പേ… സംവത്തന്തീ’’തി.

തത്ഥ അനുപ്പന്നാനന്തി ഏത്ഥ തത്ഥ ദുവിധായ സമ്മപ്പധാനകഥായ, തത്ഥ വാ പാളിയം ‘‘അനുപ്പന്നാന’’ന്തി ഏതസ്സ അയം വിനിച്ഛയോതി അധിപ്പായോ. ഏതേയേവാതി അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ ഉപ്പന്നായേവ.

ചുദ്ദസ മഹാവത്താനി ഖന്ധകേ വുത്താനി ആഗന്തുകആവാസികഗമികഅനുമോദന ഭത്തഗ്ഗ പിണ്ഡചാരിക ആരഞ്ഞിക സേനാസന ജന്താഘരവച്ചകുടി ആചരിയഉപജ്ഝായസദ്ധിവിഹാരികഅന്തേവാസികവത്താനി ചുദ്ദസ. തതോ അഞ്ഞാനി പന കദാചി തജ്ജനീയകമ്മകതാദികാലേ പാരിവാസികാദികാലേ ച ചരിതബ്ബാനി ദ്വാസീതി ഖുദ്ദകവത്താനീതി കഥിതാനി ദട്ഠബ്ബാനി. ന ഹി താനി സബ്ബാസു അവത്ഥാസു ചരിതബ്ബാനി, തസ്മാ മഹാവത്തേ അഗണിതാനി. തത്ഥ ‘‘പാരിവാസികാനം ഭിക്ഖൂനം വത്തം പഞ്ഞാപേസ്സാമീ’’തി ആരഭിത്വാ ‘‘ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബം…പേ… ന ഛമായം ചങ്കമന്തേ ചങ്കമേ ചങ്കമിതബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. ൭൬) വുത്താനി പകതത്തേ ചരിതബ്ബവത്താവസാനാനി ഛസട്ഠി, തതോ പരം ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, പാരിവാസികേന ഭിക്ഖുനാ പാരിവാസികവുഡ്ഢതരേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം, മൂലായപടികസ്സനാരഹേന, മാനത്താരഹേന, മാനത്തചാരികേന, അബ്ഭാനാരഹേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ഏകച്ഛന്നേ ആവാസേ വത്ഥബ്ബ’’ന്തിആദീനി (ചൂളവ. ൮൨) പകതത്തേ ചരിതബ്ബേഹി അനഞ്ഞത്താ വിസും വിസും അഗണേത്വാ പാരിവാസികവുഡ്ഢതരാദീസു പുഗ്ഗലന്തരേസു ചരിതബ്ബത്താ തേസം വസേന സമ്പിണ്ഡേത്വാ ഏകേകം കത്വാ ഗണേതബ്ബാനി പഞ്ചാതി ഏകസത്തതി വത്താനി, ഉക്ഖേപനീയകമ്മകതവത്തേസു വത്തപഞ്ഞാപനവസേന വുത്തം ‘‘ന പകതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം…പേ… നഹാനേ പിട്ഠിപരികമ്മം സാദിതബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. ൭൫) ഇദം അഭിവാദനാദീനം അസ്സാദിയനം ഏകം, ‘‘ന പകതത്തോ ഭിക്ഖു സീലവിപത്തിയാ അനുദ്ധംസേതബ്ബോ’’തിആദീനി (ചൂളവ. ൫൧) ച ദസാതി ഏവം ദ്വാസീതി ഹോന്തി. ഏതേസ്വേവ കാനിചി തജ്ജനീയകമ്മകതാദിവത്താനി, കാനിചി പാരിവാസികാദിവത്താനീതി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ദ്വാസീതിവത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഇധ വിപാകാനുഭവനവസേന തദാരമ്മണം, അവിപക്കവിപാകസ്സ സബ്ബഥാ അവിഗതത്താ ഭവിത്വാ വിഗതമത്തവസേന കമ്മഞ്ച ‘‘ഭുത്വാ വിഗതുപ്പന്ന’’ന്തി വുത്തം, ന അട്ഠസാലിനിയം (ധ. സ. അട്ഠ. ൧) വിയ രജ്ജനാദിവസേന അനുഭുത്വാപഗതം ജവനം, ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധതാവസേന ഭൂതാപഗതസങ്ഖാതം സേസസങ്ഖതഞ്ച ‘‘ഭൂതാപഗതുപ്പന്ന’’ന്തി, തസ്മാ ഇധ ഓകാസകതുപ്പന്നം വിപാകമേവ വദതി, ന തത്ഥ വിയ കമ്മമ്പീതി. അനുസയിതകിലേസാതി അപ്പഹീനാ മഗ്ഗേന പഹാതബ്ബാ അധിപ്പേതാ. തേനാഹ ‘‘അതീതാ വാ…പേ… ന വത്തബ്ബാ’’തി. തേസഞ്ഹി അമ്ബതരുണോപമായ വത്തമാനാദിതാ ന വത്തബ്ബാതി.

ആഹതഖീരരുക്ഖോ വിയ നിമിത്തഗ്ഗാഹവസേന അധിഗതം ആരമ്മണം, അനാഹതഖീരരുക്ഖോ വിയ അവിക്ഖമ്ഭിതതായ അന്തോഗധകിലേസം ആരമ്മണം ദട്ഠബ്ബം, നിമിത്തഗ്ഗാഹകാവിക്ഖമ്ഭിതകിലേസാ വാ പുഗ്ഗലാ ആഹതാനാഹതഖീരരുക്ഖസദിസാ. പുരിമനയേനേവാതി അവിക്ഖമ്ഭിതുപ്പന്നേ വിയ ‘‘ഇമസ്മിം നാമ ഠാനേ നുപ്പജ്ജിസ്സന്തീതി ന വത്തബ്ബാ അസമുഗ്ഘാടിതത്താ’’തി യോജേത്വാ വിത്ഥാരേതബ്ബം.

പാളിയന്തി പടിസമ്ഭിദാപാളിയം (പടി. മ. ൩.൨൧). മഗ്ഗേന പഹീനകിലേസാനമേവ തിധാ നവത്തബ്ബതം അപാകടം പാകടം കാതും അജാതഫലരുക്ഖോ ആഭതോ, അതീതാദീനം അപ്പഹീനതാദസ്സനത്ഥമ്പി ‘‘ജാതഫലരുക്ഖേന ദീപേതബ്ബ’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ യഥാ അച്ഛിന്നേ രുക്ഖേ നിബ്ബത്തിരഹാനി ഫലാനി ഛിന്നേ അനുപ്പജ്ജമാനാനി ന കദാചി സസഭാവാനി അഹേസും ഹോന്തി ഭവിസ്സന്തി ചാതി അതീതാദിഭാവേന ന വത്തബ്ബാനി, ഏവം മഗ്ഗേന പഹീനകിലേസാ ച ദട്ഠബ്ബാ. യഥാ ച ഛേദേ അസതി ഫലാനി ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തി, സതി ച നുപ്പജ്ജിസ്സന്തീതി ഛേദസ്സ സാത്ഥകതാ, ഏവം മഗ്ഗഭാവനായ ച സാത്ഥകതാ യോജേതബ്ബാ.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.