൧. സുത്തന്തഭാജനീയം

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൩൫൫. തയോ സതിപട്ഠാനാതി സതിപട്ഠാന-സദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരം കരോതി, ന ഇധ പാളിയം വുത്തസ്സ സതിപട്ഠാന-സദ്ദസ്സ അത്ഥദസ്സനം. ആദീസു ഹി സതിഗോചരോതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘ഫസ്സസമുദയാ വേദനാനം സമുദയോ, നാമരൂപസമുദയാ ചിത്തസ്സ സമുദയോ, മനസികാരസമുദയാ ധമ്മാനം സമുദയോ’’തി (സം. നി. ൫.൪൦൮) സതിപട്ഠാനന്തി വുത്താനം സതിഗോചരാനം ദീപകേ സുത്തപ്പദേസേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏവം പടിസമ്ഭിദാപാളിയമ്പി അവസേസപാളിപ്പദേസദസ്സനത്ഥോ ആദി-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. ദാനാദീനിപി കരോന്തസ്സ രൂപാദീനി കസിണാദീനി ച സതിയാ ഠാനം ഹോതീതി തംനിവാരണത്ഥമാഹ ‘‘പധാനം ഠാന’’ന്തി. പ-സദ്ദോ ഹി പധാനത്ഥദീപകോതി അധിപ്പായോ.

അരിയോതി അരിയം സേട്ഠം സമ്മാസമ്ബുദ്ധമാഹ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം സളായതനവിഭങ്ഗസുത്തേതി അത്ഥോ. സുത്തേകദേസേന ഹി സുത്തം ദസ്സേതി. തത്ഥ ഹി –

‘‘തയോ സതിപട്ഠാനാ യദരിയോ…പേ… അരഹതീതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥാ സാവകാനം ധമ്മം ദേസേതി അനുകമ്പകോ ഹിതേസീ അനുകമ്പം ഉപാദായ ‘ഇദം വോ ഹിതായ ഇദം വോ സുഖായാ’തി. തസ്സ സാവകാ ന സുസ്സൂസന്തി, ന സോതം ഓദഹന്തി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠാപേന്തി, വോക്കമ്മ ച സത്ഥുസാസനാ വത്തന്തി. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ന ചേവ അനത്തമനോ ഹോതി, ന ച അനത്തമനതം പടിസംവേദേതി, അനവസ്സുതോ ച വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, പഠമം സതിപട്ഠാനം. യദരിയോ…പേ… അരഹതി.

‘‘പുന ചപരം ഭിക്ഖവേ സത്ഥാ…പേ… ഇദം വോ സുഖായാതി. തസ്സ ഏകച്ചേ സാവകാ ന സുസ്സൂസന്തി…പേ… വത്തന്തി. ഏകച്ചേ സാവകാ സുസ്സൂസന്തി …പേ… ന ച വോക്കമ്മ സത്ഥുസാസനാ വത്തന്തി. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ന ചേവ അത്തമനോ ഹോതി, ന ച അത്തമനതം പടിസംവേദേതി. ന ചേവ അനത്തമനോ ഹോതി, ന ച അനത്തമനതം പടിസംവേദേതി. അത്തമനതഞ്ച അനത്തമനതഞ്ച തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയം…പേ….

‘‘പുന ചപരം…പേ… സുഖായാതി. തസ്സ സാവകാ സുസ്സൂസന്തി…പേ… വത്തന്തി. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ അത്തമനോ ചേവ ഹോതി, അത്തമനതഞ്ച പടിസംവേദേതി, അനവസ്സുതോ ച വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, തതിയ’’ന്തി (മ. നി. ൩.൩൧൧) –

ഏവം പടിഘാനുനയേഹി അനവസ്സുതതാ, നിച്ചം ഉപട്ഠിതസതിതാ, തദുഭയവീതിവത്തതാ സതിപട്ഠാനന്തി വുത്താ. ബുദ്ധാനമേവ കിര നിച്ചം ഉപട്ഠിതസതിതാ ഹോതി, ന പച്ചേകബുദ്ധാദീനന്തി.

പ-സദ്ദോ ആരമ്ഭം ജോതേതി, ആരമ്ഭോ ച പവത്തീതി കത്വാ ആഹ ‘‘പവത്തയിതബ്ബതോതി അത്ഥോ’’തി. സതിയാ കരണഭൂതായ പട്ഠാനം പട്ഠാപേതബ്ബം സതിപട്ഠാനം. അന-സദ്ദഞ്ഹി ബഹുലം-വചനേന കമ്മത്ഥം ഇച്ഛന്തി സദ്ദവിദൂ, തഥേവ കത്തുഅത്ഥമ്പി ഇച്ഛന്തീതി പുന തതിയനയേ ‘‘പതിട്ഠാതീതി പട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ പ-സദ്ദോ ഭുസത്ഥം പക്ഖന്ദനം ദീപേതീതി ‘‘ഓക്കന്തിത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ വത്തതീതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. പുന ഭാവത്ഥേ സതി-സദ്ദം പട്ഠാന-സദ്ദഞ്ച വണ്ണേന്തോ ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ. തേന പുരിമത്ഥേ സതി-സദ്ദോ പട്ഠാന-സദ്ദോ ച കത്തുഅത്ഥോതി വിഞ്ഞായതി.

വിസേസേന കായോ ച വേദനാ ച അസ്സാദസ്സ കാരണന്തി തപ്പഹാനത്ഥം തേസം തണ്ഹാവത്ഥൂനം ഓളാരികസുഖുമാനം അസുഭദുക്ഖതാദസ്സനാനി മന്ദതിക്ഖപഞ്ഞേഹി തണ്ഹാചരിതേഹി സുകരാനീതി താനി തേസം വിസുദ്ധിമഗ്ഗോതി വുത്താനി, ഏവം ദിട്ഠിയാ വിസേസകാരണേസു ചിത്തധമ്മേസു അനിച്ചാനത്തതാദസ്സനാനി നാതിപഭേദാതിപഭേദഗതേസു തേസു തപ്പഹാനത്ഥം മന്ദതിക്ഖാനം ദിട്ഠിചരിതാനം സുകരാനീതി തേസം താനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗോതി. തിക്ഖോ സമഥയാനികോ ഓളാരികാരമ്മണം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ തത്ഥ അട്ഠത്വാ ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ വേദനം പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി ആഹ ‘‘ഓളാരികാരമ്മണേ അസണ്ഠഹനതോ’’തി. വിപസ്സനായാനികസ്സ സുഖുമേ ചിത്തേ ധമ്മേസു ച ചിത്തം പക്ഖന്ദതീതി തദനുപസ്സനാനം തംവിസുദ്ധിമഗ്ഗതാ വുത്താ.

തേസം തത്ഥാതി ഏത്ഥ തത്ഥ-സദ്ദസ്സ പഹാനത്ഥന്തി ഏതേന യോജനാ. പഞ്ച കാമഗുണാ സവിസേസാ കായേ ലബ്ഭന്തീതി വിസേസേന കായോ കാമോഘസ്സ വത്ഥു, ഭവേ സുഖഗ്ഗഹണവസേന ഭവസ്സാദോ ഹോതീതി ഭവോഘസ്സ വേദനാ, സന്തതിഘനഗ്ഗഹണവസേന ചിത്തേ അത്താഭിനിവേസോ ഹോതീതി ദിട്ഠോഘസ്സ ചിത്തം, ധമ്മവിനിബ്ഭോഗസ്സ ധമ്മാനം ധമ്മമത്തതായ ച ദുപ്പടിവിജ്ഝത്താ സമ്മോഹോ ഹോതീതി അവിജ്ജോഘസ്സ ധമ്മാ, തസ്മാ തേസു തേസം പഹാനത്ഥം ചത്താരോവ വുത്താ, ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീതി ദുക്ഖദുക്ഖവിപരിണാമദുക്ഖസങ്ഖാരദുക്ഖഭൂതാ വേദനാ വിസേസേന ബ്യാപാദകായഗന്ഥസ്സ വത്ഥു, ചിത്തേ നിച്ചഗ്ഗഹണവസേന സസ്സതസ്സ അത്തനോ സീലേന സുദ്ധീതിആദിപരാമസനം ഹോതീതി സീലബ്ബതപരാമാസസ്സ ചിത്തം, നാമരൂപപരിച്ഛേദേന ഭൂതം ഭൂതതോ അപസ്സന്തസ്സ ഭവവിഭവദിട്ഠിസങ്ഖാതോ ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോ ഹോതീതി തസ്സ ധമ്മാ…പേ… സുഖവേദനാസ്സാദവസേന പരലോകനിരപേക്ഖോ ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിപരാമാസം ഉപ്പാദേതീതി ദിട്ഠുപാദാനസ്സ വേദനാ. സന്തതിഘനഗ്ഗഹണവസേന സരാഗാദിചിത്തേ സമ്മോഹോ ഹോതീതി മോഹാഗതിയാ ചിത്തം, ധമ്മസഭാവാനവബോധേന ഭയം ഹോതീതി ഭയാഗതിയാ ധമ്മാ…പേ… അവുത്താനം വുത്തനയേന വത്ഥുഭാവോ യോജേതബ്ബോ.

‘‘ആഹാരസമുദയാ കായസമുദയോ, ഫസ്സസമുദയാ വേദനാസമുദയോ (സം. നി. ൫.൪൦൮), സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി (മ. നി. ൩.൧൨൬; സം. നി. ൨.൧; ഉദാ. ൧) വചനതോ കായാദീനം സമുദയഭൂതാ കബളീകാരാഹാരഫസ്സമനോസഞ്ചേതനാവിഞ്ഞാണാഹാരാ കായാദിപരിജാനനേന പരിഞ്ഞാതാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ചതുബ്ബിധാഹാരപരിഞ്ഞത്ഥ’’ന്തി. പകരണനയോതി തമ്ബപണ്ണിഭാസായ വണ്ണനാനയോ. നേത്തിപേടകപ്പകരണേ ധമ്മകഥികാനം യോജനാനയോതിപി വദന്തി.

സരണവസേനാതി കായാദീനം കുസലാദിധമ്മാനഞ്ച ധാരണതാവസേന. സരന്തി ഗച്ഛന്തി ഏതായാതി സതീതി ഇമസ്മിം അത്ഥേ ഏകത്തേ നിബ്ബാനേ സമാഗമോ ഏകത്തസമോസരണം. ഏതദേവ ഹി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. ഏകനിബ്ബാനപ്പവേസഹേതുഭൂതോ വാ സമാനതായ ഏകോ സതിപട്ഠാനസഭാവോ ഏകത്തം, തത്ഥ സമോസരണം തംസഭാഗതാ ഏകത്തസമോസരണം. ഏകനിബ്ബാനപ്പവേസഹേതുഭാവം പന ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. ഏതസ്മിം അത്ഥേ സരണേകത്തസമോസരണാനി സഹ സതിപട്ഠാനേകഭാവസ്സ കാരണത്തേന വുത്താനീതി ദട്ഠബ്ബാനി, പുരിമസ്മിം വിസും. സരണവസേനാതി വാ ഗമനവസേനാതി അത്ഥേ സതി തദേവ ഗമനം സമോസരണന്തി സമോസരണേ വാ സതി-സദ്ദത്ഥവസേന അവുച്ചമാനേ ധാരണതാവ സതീതി സതി-സദ്ദത്ഥന്തരാഭാവാ പുരിമം സതിഭാവസ്സ കാരണം, പച്ഛിമം ഏകഭാവസ്സാതി നിബ്ബാനസമോസരണേപി സഹിതാനേവ താനി സതിപട്ഠാനേകഭാവസ്സ കാരണാനി.

ചുദ്ദസവിധേനാതി ഇദം മഹാസതിപട്ഠാനസുത്തേ (ദീ. നി. ൨.൩൭൨ ആദയോ; മ. നി. ൧.൧൦൫ ആദയോ) വുത്താനം ആനാപാനപബ്ബാദീനം വസേന. തഥാ പഞ്ചവിധേന ധമ്മാനുപസ്സനന്തി ഏത്ഥാപി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ച ഉട്ഠാനകഭണ്ഡസദിസതാ തംതംസതിപട്ഠാനഭാവനാനുഭാവസ്സ ദട്ഠബ്ബാ. ഭിക്ഖുഗോചരാ ഹി ഏതേ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരഥ സകേ പേത്തികേ വിസയേ’’തിആദി (സം. നി. ൫.൩൭൨; ദീ. നി. ൩.൮൦).

കായാനുപസ്സനാദിപടിപത്തിയാ ഭിക്ഖു ഹോതീതി ഭിക്ഖും ‘‘കായാനുപസ്സീ വിഹരതീ’’തിആദിനാ ദസ്സേതി ഭിക്ഖുമ്ഹി തംനിയമതോ. തേനാഹ ‘‘പടിപത്തിയാ വാ ഭിക്ഖുഭാവദസ്സനതോ’’തി.

സമം ചരേയ്യാതി കായാദിവിസമചരിയം പഹായ കായാദീഹി സമം ചരേയ്യ. രാഗാദിവൂപസമേന സന്തോ, ഇന്ദ്രിയദമനേന ദന്തോ, ചതുമഗ്ഗനിയമേന നിയതോ, സേട്ഠചാരിതായ ബ്രഹ്മചാരീ. കായദണ്ഡാദിഓരോപനേന നിധായ ദണ്ഡം. സോ ഏവരൂപോ ബാഹിതപാപസമിതപാപഭിന്നകിലേസതാഹി ബ്രാഹ്മണാദിസമഞ്ഞോ വേദിതബ്ബോ.

കായാനുപസ്സനാഉദ്ദേസവണ്ണനാ

അസമ്മിസ്സതോതി വേദനാദയോപി ഏത്ഥ സിതാ, ഏത്ഥ പടിബദ്ധാതി കായേ വേദനാദിഅനുപസ്സനാപസങ്ഗേപി ആപന്നേ തദമിസ്സതോതി അത്ഥോ. അവയവീഗാഹസമഞ്ഞാതിധാവനസാരാദാനാഭിനിവേസനിസേധനത്ഥം കായം അങ്ഗപച്ചങ്ഗേഹി, താനി ച കേസാദീഹി, കേസാദികേ ച ഭൂതുപാദായരൂപേഹി വിനിബ്ഭുജ്ജന്തോ ‘‘തഥാ ന കായേ’’തിആദിമാഹ. പാസാദാദിനഗരാവയവസമൂഹേ അവയവീവാദിനോപി അവയവീഗാഹം ന കരോന്തി. നഗരം നാമ കോചി അത്ഥോ അത്ഥീതി പന കേസഞ്ചി സമഞ്ഞാതിധാവനം സിയാതി ഇത്ഥിപുരിസാദിസമഞ്ഞാതിധാവനേ നഗരനിദസ്സനം വുത്തം.

യം പസ്സതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ, നനു ചക്ഖുനാ ഇത്ഥിപുരിസദസ്സനം നത്ഥീതി? സച്ചം നത്ഥി, ‘‘ഇത്ഥിം പസ്സാമി, പുരിസം പസ്സാമീ’’തി പന പവത്തസഞ്ഞായ വസേന ‘‘യം പസ്സതീ’’തി വുത്തം. മിച്ഛാദസ്സനേ വാ ദിട്ഠിയാ യം പസ്സതി, ന തം ദിട്ഠം, തം രൂപായതനം ന ഹോതി, രൂപായതനം വാ തം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ തം കേസാദിഭൂതുപാദായസമൂഹസങ്ഖാതം ദിട്ഠം ന ഹോതി, ദിട്ഠം വാ യഥാവുത്തം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. യം ദിട്ഠം തം ന പസ്സതീതി യം രൂപായതനം, കേസാദിഭൂതുപാദായസമൂഹസങ്ഖാതം വാ ദിട്ഠം, തം പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ഭൂതതോ ന പസ്സതീതി അത്ഥോ.

ന അഞ്ഞധമ്മാനുപസ്സീതി ന അഞ്ഞസഭാവാനുപസ്സീ, അസുഭാദിതോ അഞ്ഞാകാരാനുപസ്സീ ന ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. പഥവീകായന്തി കേസാദിപഥവിം ധമ്മസമൂഹത്താ കായോതി വദതി, ലക്ഖണപഥവിമേവ വാ അനേകപ്പഭേദസകലസരീരഗതം പുബ്ബാപരിയഭാവേന പവത്തമാനം സമൂഹവസേന ഗഹേത്വാ കായോതി വദതി, ഏവം അഞ്ഞത്ഥാപി.

അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാതി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാധമ്മാനം ഘടിതാരമ്മണം ഏകതോ ആരമ്മണഭാവോ നത്ഥീതി അത്ഥോ, അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ധമ്മാ വാ ഘടിതാരമ്മണം ഇദം നത്ഥീതി അത്ഥോ. തീസു ഭവേസു കിലേസാനന്തി ഭവത്തയവിസയാനം കിലേസാനന്തി അത്ഥോ.

സബ്ബത്ഥികന്തി സബ്ബത്ഥ ഭവം. സബ്ബസ്മിം ലീനേ ഉദ്ധടേ ച ചിത്തേ ഇച്ഛിതബ്ബത്താ, സബ്ബേ വാ ലീനേ ഉദ്ധടേ ച ഭാവേതബ്ബാ ബോജ്ഝങ്ഗാ അത്ഥികാ ഏതായാതി സബ്ബത്ഥികാ. അന്തോസങ്ഖേപോതി അന്തോഓലീയനാ കോസജ്ജന്തി അത്ഥോ.

അവിസേസേന ദ്വീഹിപി നീവരണപ്പഹാനം വുത്തന്തി കത്വാ പുന ഏകേകേന വുത്തപ്പഹാനവിസേസം ദസ്സേതും ‘‘വിസേസേനാ’’തി ആഹ, ‘‘വിനേയ്യ നീവരണാനീ’’തി അവത്വാ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സവിനയസ്സ വാ പയോജനം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിസേസേനാ’’തിആദിമാഹ. കായാനുപസ്സനാഭാവനായ ഉജുവിപച്ചനീകാനം അനുരോധവിരോധാദീനം പഹാനദസ്സനഞ്ഹി ഏതസ്സ പയോജനന്തി. കായഭാവനായാതി കായാനുപസ്സനാഭാവനാ അധിപ്പേതാ. തേനാതി അനുരോധാദിപ്പഹാനവചനേന.

സബ്ബത്ഥികകമ്മട്ഠാനം ബുദ്ധാനുസ്സതി മേത്താ മരണസ്സതി അസുഭഭാവനാ ച. സതിസമ്പജഞ്ഞേന ഏതേന യോഗിനാ പരിഹരിയമാനം തം സബ്ബത്ഥികകമ്മട്ഠാനം വുത്തം സതിസമ്പജഞ്ഞബലേന അവിച്ഛിന്നസ്സ തസ്സ പരിഹരിതബ്ബത്താ, സതിയാ വാ സമഥോ വുത്തോ സമാധിക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതത്താ.

കായാനുപസ്സനാഉദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വേദനാനുപസ്സനാദിഉദ്ദേസവണ്ണനാ

കേവലം പനിധാതിആദിനാ ഇധ ഏത്തകം വേദിതബ്ബന്തി വേദിതബ്ബം പരിച്ഛേദം ദസ്സേതി. അദ്ദമദക്ഖീതി ദ്വേപി ഏകത്ഥാ. സമ്മദ്ദസോതി സമ്മാ പസ്സകോ.

സുഖദുക്ഖതോപി ചാതി സുഖാദീനം ഠിതിവിപരിണാമഞാണസുഖതായ, വിപരിണാമട്ഠിതിഅഞ്ഞാണദുക്ഖതായ ച വുത്തത്താ തിസ്സോപി ച സുഖതോ തിസ്സോപി ച ദുക്ഖതോ അനുപസ്സിതബ്ബാതി അത്ഥോ.

രൂപാദിആരമ്മണഛന്ദാദിഅധിപതിഞാണാദിസഹജാതകാമാവചരാദിഭൂമിനാനത്തഭേദാനം കുസലാകുസലതബ്ബിപാകകിരിയാനാനത്തഭേദസ്സ ച ആദി-സദ്ദേന സസങ്ഖാരികാസങ്ഖാരികസവത്ഥുകാവത്ഥുകാദിനാനത്തഭേദാനഞ്ച വസേനാതി യോജേതബ്ബം. സുഞ്ഞതാധമ്മസ്സാതി ‘‘ധമ്മാ ഹോന്തി, ഖന്ധാ ഹോന്തീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൨൧) സുഞ്ഞതാവാരേ ആഗതസുഞ്ഞതാസഭാവസ്സ വസേന. കാമഞ്ചേത്ഥാതിആദിനാ പുബ്ബേ പഹീനത്താ പുന പഹാനം ന വത്തബ്ബന്തി ചോദനം ദസ്സേതി, മഗ്ഗചിത്തക്ഖണേ വാ ഏകത്ഥ പഹീനം സബ്ബത്ഥ പഹീനം ഹോതീതി വിസും വിസും ന വത്തബ്ബന്തി. തത്ഥ പുരിമചോദനായ നാനാപുഗ്ഗലപരിഹാരോ, പച്ഛിമായ നാനാചിത്തക്ഖണികപരിഹാരോ. ലോകിയഭാവനായ ഹി കായേ പഹീനം ന വേദനാദീസു വിക്ഖമ്ഭിതം ഹോതി. യദിപി ന പവത്തേയ്യ, ന പടിപക്ഖഭാവനായ തത്ഥ സാ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സസ്സ അപ്പവത്തി ഹോതീതി പുന തപ്പഹാനം വത്തബ്ബമേവാതി. ഉഭയത്ഥ വാ ഉഭയം സമ്ഭവതോ യോജേതബ്ബം. ഏകത്ഥ പഹീനം സേസേസുപി പഹീനം ഹോതീതി മഗ്ഗസതിപട്ഠാനഭാവനം, ലോകിയഭാവനായ വാ സബ്ബത്ഥ അപ്പവത്തിമത്തം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘പഞ്ചപി ഖന്ധാ ലോകോ’’തി ഹി ചതൂസുപി വുത്തന്തി.

വേദനാനുപസ്സനാദിഉദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കായാനുപസ്സനാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൫൬. സബ്ബപ്പകാരവചനേന ഉദ്ദേസേ ദസ്സിതാ അജ്ഝത്താദിഅനുപസ്സനാ പകാരാ ച ഗഹിതാ. തത്ഥ അന്തോഗധാ ചുദ്ദസ പകാരാ, കായഗതാസതിസുത്തേ വുത്താ കേസാദിവണ്ണകസിണാരമ്മണചതുക്കജ്ഝാനപ്പകാരാ, ലോകിയാദിപ്പകാരാ ചാതി തേപി ഗഹിതാ ഏവ. നിദ്ദേസേ ഹി ഏകപ്പകാരനിദ്ദേസേന നിദസ്സനമത്തം കതന്തി, സബ്ബപ്പകാരഗ്ഗഹണഞ്ച ബാഹിരേസുപി ഏകദേസസമ്ഭവതോ കതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

തിരിയം തചപരിച്ഛിന്നന്തി ഏത്ഥ നനു കേസലോമനഖാനം അതചപരിച്ഛിന്നതാ തചസ്സ ച അത്ഥീതി? യദിപി അത്ഥി, തചപരിച്ഛിന്നബഹുലതായ പന തചപരിച്ഛിന്നതാ ന ന ഹോതി കായസ്സാതി ഏവം വുത്തം. തചോ പരിയന്തോ അസ്സാതി തചപരിയന്തോതി വുത്തോതി ഏതേന പന വചനേന കായേകദേസഭൂതോ തചോ ഗഹിതോ ഏവ. തപ്പടിബദ്ധാ ച കേസാദയോ തദനുപവിട്ഠമൂലാ തചപരിയന്താവ ഹോന്തീതി ദ്വത്തിംസാകാരസമൂഹോ സബ്ബോപി കായോ തചപരിയന്തോതി വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

‘‘പൂരം നാനപ്പകാരസ്സാ’’തി വുത്തം, കേ പന തേ പകാരാ? യേഹി നാനപ്പകാരം അസുചി വുത്തന്തി കേസാ ലോമാതിആദി വുത്തന്തി ഇമമത്ഥം ദീപേന്തോ ആഹ ‘‘ഏതേ കേസാദയോ ആകാരാ’’തി. ആകാരാ പകാരാതി ഹി ഏകോ അത്ഥോ.

നിസിന്നസ്സ യാവ അപരിപ്ഫന്ദനിസജ്ജാമൂലകം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, യാവതാ ഉട്ഠാതി വാ, താവ ഏകോ നിസജ്ജവാരോ. യേന വിധിനാ ഉഗ്ഗഹേ കുസലോ ഹോതി, സോ സത്തവിധോ വിധി ‘‘ഉഗ്ഗഹകോസല്ല’’ന്തി വുച്ചതി, തംനിബ്ബത്തം വാ ഞാണം.

പഥവീധാതുബഹുലഭാവതോ മത്ഥലുങ്ഗസ്സ കരീസാവസാനേ തന്തിആരോപനമാഹ. ഏത്ഥ പന മംസം…പേ… വക്കം…പേ… കേസാതി ഏവം വക്കപഞ്ചകാദീസു അനുലോമസജ്ഝായം വത്വാ പടിലോമസജ്ഝായോ പുരിമേഹി സമ്ബന്ധോ വുത്തോ. സ്വായം യേ പരതോ വിസും തിപഞ്ചാഹം, പുരിമേഹി ഏകതോ തിപഞ്ചാഹന്തി ഛപഞ്ചാഹം സജ്ഝായാ വക്ഖമാനാ, തേസു ആദിഅന്തദസ്സനവസേന വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. അനുലോമപടിലോമസജ്ഝായേപി ഹി പടിലോമസജ്ഝായോ അന്തിമോതി. സജ്ഝായപ്പകാരന്തരം വാ ഏതമ്പീതി വേദിതബ്ബം. ഹത്ഥസങ്ഖലികാ അങ്ഗുലിപന്തി. ലക്ഖണപടിവേധസ്സാതി അസുഭലക്ഖണപടിവേധസ്സ, ധാതുലക്ഖണപടിവേധസ്സ വാ.

അത്തനോ ഭാഗോ സഭാഗോ, സഭാഗേന പരിച്ഛേദോ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, ഹേട്ഠുപരിതിരിയന്തേഹി സകകോട്ഠാസികകേസന്തരാദീഹി ച പരിച്ഛേദോതി അത്ഥോ.

ധാതുവിഭങ്ഗോ (മ. നി. ൩.൩൪൨ ആദയോ) പുക്കുസാതിസുത്തം. സാധാരണവസേനാതി ഏത്തകേനേവ സിദ്ധേ സബ്ബ-ഗ്ഗഹണം വണ്ണകസിണവസേന ചതുക്കജ്ഝാനികസമഥസാധാരണത്തസ്സ ച ദസ്സനത്ഥം.

ഓക്കമനവിസ്സജ്ജനന്തി പടിപജ്ജിതബ്ബവജ്ജേതബ്ബേ മഗ്ഗേതി അത്ഥോ. ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണേതി ഏത്ഥ കായാനുപസ്സനം ഹിത്വാ സുഭാദിവസേന ഗയ്ഹമാനാ കേസാദയോപി ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണാനേവാതി വേദിതബ്ബാ. ഉക്കുട്ഠുക്കട്ഠിട്ഠാനേയേവ ഉട്ഠഹിത്വാതി പുബ്ബേ വിയ ഏകത്ഥ കതായ ഉക്കുട്ഠിയാ കമേന സബ്ബതാലേസു പതിത്വാ ഉട്ഠഹിത്വാ പരിയന്തതാലം ആദിതാലഞ്ച അഗന്ത്വാ തതോ തതോ തത്ഥ തത്ഥേവ കതായ ഉക്കുട്ഠിയാ ഉട്ഠഹിത്വാതി അത്ഥോ.

അധിചിത്തന്തി സമഥവിപസ്സനാചിത്തം. അനുയുത്തേനാതി യുത്തപയുത്തേന, ഭാവേന്തേനാതി അത്ഥോ. സമാധിനിമിത്തം ഉപലക്ഖണാകാരോ സമാധിയേവ. മനസി കാതബ്ബന്തി ചിത്തേ കാതബ്ബം, ഉപ്പാദേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. സമാധികാരണം വാ ആരമ്മണം സമാധിനിമിത്തം ആവജ്ജിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഠാനം അത്ഥീതി വചനസേസോ, തം ചിത്തം കോസജ്ജായ സംവത്തേയ്യ, ഏതസ്സ സംവത്തനസ്സ കാരണം അത്ഥീതി അത്ഥോ. തം വാ മനസികരണം ചിത്തം കോസജ്ജായ സംവത്തേയ്യാതി ഏതസ്സ ഠാനം കാരണന്തി അത്ഥോ. ന ച പഭങ്ഗൂതി കമ്മനിയഭാവൂപഗമനേന ച പഭിജ്ജനസഭാവന്തി അത്ഥോ.

ആലിമ്പേതീതി ആദീപേതി ജാലേതി. തഞ്ചാതി തം പിളന്ധനവികതിസങ്ഖാതം അത്ഥം പയോജനം. അസ്സാതി സുവണ്ണകാരസ്സ അനുഭോതി സമ്ഭോതി സാധേതി. അസ്സ വാ സുവണ്ണസ്സ തം അത്ഥം സുവണ്ണകാരോ അനുഭോതി പാപുണാതി.

അഭിഞ്ഞായ ഇദ്ധിവിധാദിഞാണേന സച്ഛികരണീയസ്സ ഇദ്ധിവിധപച്ചനുഭവനാദികസ്സ അഭിഞ്ഞാസച്ഛികരണീയസ്സ. പച്ചക്ഖം യസ്സ അത്ഥി, സോ സക്ഖി, സക്ഖിനോ ഭബ്ബതാ സക്ഖിഭബ്ബതാ, സക്ഖിഭവനതാതി വുത്തം ഹോതി. സക്ഖി ച സോ ഭബ്ബോ ചാതി വാ സക്ഖിഭബ്ബോ. അയഞ്ഹി ഇദ്ധിവിധാദീനം ഭബ്ബോ, തത്ഥ ച സക്ഖീതി സക്ഖിഭബ്ബോ, തസ്സ ഭാവോ സക്ഖിഭബ്ബതാ, തം പാപുണാതി. ആയതനേതി പുബ്ബഹേതാദികേ കാരണേ സതി.

സീതിഭാവന്തി നിബ്ബാനം, കിലേസദരഥവൂപസമം വാ. സമ്പഹംസേതീതി സമപവത്തം ചിത്തം തഥാപവത്തിയാ പഞ്ഞായ തോസേതി ഉത്തേജേതി. യദാ വാ നിരസ്സാദം ചിത്തം ഭാവനായ ന പക്ഖന്ദതി, തദാ ജാതിആദീനി സംവേഗവത്ഥൂനി പച്ചവേക്ഖിത്വാ സമ്പഹംസേതി സമുത്തേജേതി.

തിരിയം അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്നാ, കഥം? ദ്വേ കേസാ ഏകതോ നത്ഥീതി. ആസയോതി നിസ്സയോ, പച്ചയോതി അത്ഥോ.

നഖാ തിരിയം അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്നാതി വിസും വവത്ഥിതതം സന്ധായ വുത്തം. തമേവ ഹി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ദ്വേ നഖാ ഏകതോ നത്ഥീ’’തി ആഹാതി.

സുഖുമമ്പീതി യഥാവുത്തഓളാരികചമ്മതോ സുഖുമം അന്തോമുഖചമ്മാദി. കോട്ഠാസേസു വാ തചേന പരിച്ഛിന്നത്താ യം ദുരുപലക്ഖണീയം, തം ‘‘സുഖുമ’’ന്തി വുത്തം. തഞ്ഹി വുത്തനയേന തചം വിവരിത്വാ പസ്സന്തസ്സ പാകടം ഹോതീതി.

താലഗുളപടലം നാമ പക്കതാലഫലലസികം താലപട്ടികായ ലിമ്പിത്വാ സുക്ഖാപേത്വാ ഉദ്ധരിത്വാ ഗഹിതപടലം.

ഏവം തിമത്താനീതി ഏവം-മത്ത-സദ്ദേഹി ഗോപ്ഫകട്ഠികാദീനി അവുത്താനിപി ദസ്സേതീതി വേദിതബ്ബം. കീളാഗോളകാനി സുത്തേന ബന്ധിത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘട്ടേത്വാ കീളനഗോളകാനി.

തത്ഥ ജങ്ഘട്ഠികസ്സ പതിട്ഠിതട്ഠാനന്തി ജണ്ണുകട്ഠിമ്ഹി പവിസിത്വാ ഠിതട്ഠാനന്തി അധിപ്പായോ. തേന അട്ഠിനാ പതിട്ഠിതട്ഠാനം യം കടിട്ഠിനോ, തം അഗ്ഗഛിന്നമഹാപുന്നാഗഫലസദിസം. സീസകപട്ടവേഠകം വേഠേത്വാ ഠപിതസീസമയം പട്ടകം. സുത്തകന്തനസലാകാവിദ്ധാ ഗോളകാ വട്ടനാതി വുച്ചന്തി, വട്ടനാനം ആവലി വട്ടനാവലി. അവലേഖനസത്ഥകം ഉച്ഛുതചാവലേഖനസത്ഥകം.

വക്കഭാഗേന പരിച്ഛിന്നന്തി വക്കപരിയന്തഭാഗേന പരിച്ഛിന്നം.

സക്ഖരസുധാവണ്ണന്തി മരുമ്പേഹി കതസുധാവണ്ണം. ‘‘സേതസക്ഖരസുധാവണ്ണ’’ന്തി ച പാഠം വദന്തി, സേതസക്ഖരാവണ്ണം സുധാവണ്ണഞ്ചാതി അത്ഥോ.

യത്ഥ അന്നപാനം നിപതിത്വാ തിട്ഠതീതി സമ്ബന്ധോ.

വിസമച്ഛിന്നകലാപോ വിസമം ഉദകം പഗ്ഘരതി, ഏവമേവ സരീരം കേസകൂപാദിവിവരേഹി ഉപരി ഹേട്ഠാ തിരിയഞ്ച വിസമം പഗ്ഘരതീതി ദസ്സേതും വിസമച്ഛിന്ന-ഗ്ഗഹണം കരോതി.

അതികടുകഅച്ചുണ്ഹാദികോ വിസഭാഗാഹാരോ ഉണ്ഹകാലേ പവത്തമാനാനം ധാതൂനം വിസഭാഗത്താ.

ഏകത്താരമ്മണബലേനേവ വാതി വിക്ഖമ്ഭിതനീവരണേന സുസമാഹിതചിത്തേന ഉപട്ഠിതസ്സ നാനാരമ്മണവിപ്ഫന്ദനവിരഹേന ഏകസഭാവസ്സ ആരമ്മണസ്സ വസേന. തഞ്ഹി ഏകത്താരമ്മണം ഉപട്ഠഹമാനമേവ അത്തനി അഭിരതിം, സാതിസയം ഫരണപീതിം, ഇട്ഠാകാരാനുഭവനഞ്ച സോമനസ്സം ഉപ്പാദേതി. ന ഹി അഭിരതിസോമനസ്സേഹി വിനാ അനതിക്കന്തപീതിസുഖസ്സ ഏകത്തുപട്ഠാനം അത്ഥീതി.

അവിസേസതോ പന സാധാരണവസേനാതി പടികൂലധാതുവണ്ണവിസേസം അകത്വാ സമഥവിപസ്സനാസാധാരണവസേനാതി അത്ഥോ. തിവിധേനാതി അനുലോമാദിനാ വക്ഖമാനേന. ഛ മാസേതി അദ്ധമാസേ ഊനേപി മാസപരിച്ഛേദേന പരിച്ഛിജ്ജമാനേ സജ്ഝായേ ഛ മാസാ പരിച്ഛേദകാ ഹോന്തീതി കത്വാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. പരിച്ഛിജ്ജമാനസ്സ മാസന്തരഗമനനിവാരണഞ്ഹി ഛമാസഗ്ഗഹണം, ന സകലഛമാസേ പരിവത്തദസ്സനത്ഥം. ആചരിയാതി അട്ഠകഥാചരിയാ.

ലക്ഖണന്തി ധാതുപടികൂലലക്ഖണം. ജനം ന അരഹന്തീതി അജഞ്ഞാ, ജനേ പവേസേതും അയുത്താ ജിഗുച്ഛനീയാതി വുത്തം ഹോതി.

പടിപാടിയാ അട്ഠീനീതി പടിപാടിയാ അട്ഠീനി കോടിയാ ഠിതാനി. ന ഏത്ഥ കോചി അത്താ നാമ അത്ഥി, അട്ഠീനി ഏവ അട്ഠിപുഞ്ജമത്തോ ഏവായം സങ്ഘാടോതി ദസ്സേതി. അനേകസന്ധിയമിതോതി അനേകേഹി സന്ധീഹി യമിതോ സമ്ബദ്ധോ സോ അട്ഠിപുഞ്ജോതി ദസ്സേതി. ന കേഹിചീതി യമേന്തം അത്താനം പടിസേധേതി. ചോദിതോ ജരായ മരണാഭിമുഖഗമനേന ചോദിതോ.

മഹാഭൂതം ഉപാദാരൂപേന പരിച്ഛിന്നം ‘‘നീലം പീതം സുഗന്ധം ദുഗ്ഗന്ധ’’ന്തിആദിനാ. ഉപാദാരൂപം മഹാഭൂതേന തന്നിസ്സിതസ്സ തസ്സ തതോ ബഹി അഭാവാ. ഛായാതപാനം ആതപപച്ചയഛായുപ്പാദകഭാവോ അഞ്ഞമഞ്ഞപരിച്ഛേദകതാ. രൂപക്ഖന്ധസ്സ പരിഗ്ഗഹിതത്താ തദന്തോഗധാനം ചക്ഖാദിആയതനദ്വാരാനം വസേന തംതംദ്വാരികാ അരൂപിനോ ഖന്ധാ പാകടാ ഹോന്തി, ആയതനാനി ച ദ്വാരാനി ച ആയതനദ്വാരാനീതി വാ അത്ഥോ. തേന രൂപായതനാദീനഞ്ച വസേനാതി വുത്തം ഹോതി.

സപ്പച്ചയാതി സപ്പച്ചയഭാവാ, പച്ചയായത്തം ഹുത്വാ നിബ്ബത്തന്തി വുത്തം ഹോതി. സമാനോ വാ സദിസോ യുത്തോ പച്ചയോ സപ്പച്ചയോ, തസ്മാ സപ്പച്ചയാ.

ഏത്തകോതി യഥാവുത്തേന ആകാരേന പഗുണോ കോട്ഠാസോ. ഉഗ്ഗഹോവ ഉഗ്ഗഹസന്ധി. വണ്ണാദിമുഖേന ഹി ഉപട്ഠാനം ഏത്ഥ സന്ധീയതി സമ്ബജ്ഝതീതി ‘‘സന്ധീ’’തി വുച്ചതി.

ഉപട്ഠാതീതി വണ്ണാദിവസേന ഉപട്ഠാതീതി അത്ഥോ. പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതേതി നാതിദൂരനാച്ചാസന്നഗമനാഗമനസമ്പന്നന്തി ഏകങ്ഗം, ദിവാ അബ്ബോകിണ്ണം രത്തിം അപ്പസദ്ദം അപ്പനിഗ്ഘോസന്തി ഏകം, അപ്പഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സന്തി ഏകം, തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ വിഹരന്തസ്സ അപ്പകസിരേന ഉപ്പജ്ജതി ചീവര…പേ… പരിക്ഖാരോതി ഏകം, തസ്മിം പന സേനാസനേ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി ബഹുസ്സുതാതി ഏകം (അ. നി. ൧൦.൧൧). പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതേനാതി അപ്പാബാധാസാഠേയ്യസദ്ധാപഞ്ഞാവീരിയേഹി പധാനിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതേന.

ഉട്ഠാനകദായന്തി തേഹി ഖേത്തേഹി ഉട്ഠാനകം, തേഹി ദാതബ്ബധഞ്ഞന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച അട്ഠകുമ്ഭദായകഖേത്തം വിയ മുഖധോവനകിച്ചം, സോളസകുമ്ഭദായകം വിയ ഖാദനഭുഞ്ജനകിച്ചം ദട്ഠബ്ബം ലഹുകഗരുകഭാവതോ. തതോ പന യം ദുക്ഖം നിബ്ബത്തതി, തം അഞ്ഞഞ്ച ദ്വത്തിംസാകാരമനസികാരേന ച നിവത്തതീതി ആഹ ‘‘ഏത്ഥേവ കമ്മം കാതബ്ബ’’ന്തി. ഏത്താവതാതി ഏകദിവസം തിംസ വാരേ മനസികാരട്ഠപനേന.

സഹസ്സുദ്ധാരം സാധേത്വാതി സഹസ്സവഡ്ഢിതം ഇണം യോജേത്വാ. ഉദ്ധരിതബ്ബോതി ഉദ്ധാരോതി ഹി വഡ്ഢി വുച്ചതീതി. സുദ്ധചിത്തേനാതി വിക്ഖേപാദികിലേസവിരഹിതചിത്തേന. കേസാദീസു തചേ രജ്ജന്താ സുച്ഛവിചമ്മം തചോതി ഗഹേത്വാ ‘‘സുവണ്ണാദിവണ്ണോ മേ തചോ’’തിആദിനാ രജ്ജന്തി.

തേസു ദ്വേ ഏകമഗ്ഗം പടിപജ്ജമാനാ നാമ ന ഹോന്തീതി യഥാ തഥാ വാ പലായന്തീതി അത്ഥോ. തത്ഥ രാഗാദിവത്ഥുഭാവേന ദ്വത്തിംസാകാരാനം ചോരസദിസതാ അനത്ഥാവഹതാ ദട്ഠബ്ബാ.

കമ്മമേവ വിസേസാധിഗമസ്സ ഠാനന്തി കമ്മട്ഠാനം ഭാവനാ വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘മനസികരോന്തസ്സ അപ്പനം പാപുണാതീ’’തി. കമ്മസ്സ വാ ഭാവനായ ഠാനം ആരമ്മണം അപ്പനാരമ്മണഭാവൂപഗമനേന അപ്പനം പാപുണാതീതി വുത്തം.

മാനജാതികോതി ഏതേന ലങ്ഘനസമത്ഥതായോഗേന ഉപസമരഹിതതം ദസ്സേതി. ചിത്തമ്പി ഹി തഥാ നാനാരമ്മണേസു വഡ്ഢിതം ഉപസമരഹിതന്തി ദസ്സേതബ്ബന്തി.

ഹത്ഥേ ഗഹിതപഞ്ഹവത്ഥു പാകതികമേവാതി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തതം സന്ധായാഹ. തത്ഥ ഹി വുത്തം –

‘‘മാലകത്ഥേരോ കിര ദീഘഭാണകഅഭയത്ഥേരം ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ‘ആവുസോ അഭയ, ഇമം താവ പഞ്ഹം ഉഗ്ഗണ്ഹാഹീ’തി വത്വാ ആഹ ‘മാലകത്ഥേരോ ദ്വത്തിംസകോട്ഠാസേസു ദ്വത്തിംസപഠമജ്ഝാനലാഭീ, സചേ രത്തിം ഏകം, ദിവാ ഏകം സമാപജ്ജതി, അതിരേകഡ്ഢമാസേന പുന സമ്പജ്ജതി. സചേ പന ദേവസികം ഏകമേവ സമാപജ്ജതി, അതിരേകമാസേന പുന സമ്പജ്ജതീ’’’തി.

ഇദം പന ഏകം മനസികരോന്തസ്സ ഏകം പാടിയേക്കം മനസികരോന്തസ്സ ദ്വത്തിംസാതി ഏതസ്സ സാധനത്ഥം നിദസ്സനവസേന ആനീതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

അനുപാദിന്നകപക്ഖേ ഠിതാനീതി ഏതേന ചേതിയപബ്ബതവാസീ മഹാതിസ്സത്ഥേരോ വിയ, സങ്ഘരക്ഖിതത്ഥേരുപട്ഠാകസാമണേരോ വിയ ച അനുപാദിന്നകപക്ഖേ ഠപേത്വാ ഗഹേതും സക്കോന്തസ്സ ദസവിധാസുഭവസേന ജീവമാനകസരീരേപി ഉപട്ഠിതേ ഉപചാരപ്പത്തി ദസ്സിതാ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ. ‘‘അത്ഥിസ്സ കായേ’’തി പന സത്തവസേന കേസാദീസു ഗയ്ഹമാനേസു യഥാ ‘‘ഇമസ്മിം കായേ’’തി സത്ത-ഗ്ഗഹണരഹിതേ അഹംകാരവത്ഥുമ്ഹി വിദ്ധസ്താഹംകാരേ സദാ സന്നിഹിതേ പാകടേ ച അത്തനോ കായേ ഉപട്ഠാനം ഹോതി, ന തഥാ തത്ഥാതി അപ്പനം അപ്പത്താ ആദീനവാനുപസ്സനാവ തത്ഥ ഹോതീതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘അസുഭാനുപസ്സനാസങ്ഖാതാ പന വിപസ്സനാഭാവനാ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ’’തി.

൩൫൭. ആദിമ്ഹി സേവനാ ആസേവനാ, വഡ്ഢനം ഭാവനാ, പുനപ്പുനം കരണം ബഹുലീകമ്മന്തി അയമേതേസം വിസേസോ.

൩൬൨. വത്ഥുപരിഞ്ഞായാതി അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാനം വത്ഥുഭൂതസ്സ കായസ്സ പരിജാനനേന. അപ്പിതാതി ഗമിതാ, സാ ച വിനാസിതതാതി ആഹ ‘‘വിനാസിതാ’’തി. അപ്പവത്തിയം ഠപിതാതിപി അപ്പിതാതി അയമത്ഥോ നിരുത്തിസിദ്ധിയാ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. വിഗതന്താ കതാതി ഇദാനി കാതബ്ബോ അന്തോ ഏതേസം നത്ഥീതി വിഗതന്താ, ഏവംഭൂതാ കതാതി അത്ഥോ. കമ്മമേവ വിസേസാധിഗമസ്സ ഠാനം കമ്മട്ഠാനം, കമ്മേ വാ ഠാനം ഭാവനാരമ്ഭോ കമ്മട്ഠാനം, തഞ്ച അനുപസ്സനാതി ആഹ ‘‘അനുപസ്സനായ കമ്മട്ഠാന’’ന്തി, അനുപസ്സനായ വുത്തന്തി അധിപ്പായോ.

കായാനുപസ്സനാനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വേദനാനുപസ്സനാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൬൩. സമ്പജാനസ്സ വേദിയനം സമ്പജാനവേദിയനം. വത്ഥുന്തി സുഖാദീനം ആരമ്മണമാഹ, തേന വത്ഥു ആരമ്മണം ഏതിസ്സാതി വത്ഥുആരമ്മണാതി സമാസോ ദട്ഠബ്ബോ. വോഹാരമത്തം ഹോതീതി ഏതേന ‘‘സുഖം വേദനം വേദയാമീ’’തി ഇദം വോഹാരമത്തേന വുത്തന്തി ദസ്സേതി.

വീരിയസമാധിം യോജേത്വാതി അധിവാസനവീരിയസ്സ അധിമത്തതായ തസ്സ സമതായ ഉഭയം സഹ യോജേത്വാ. സഹ പടിസമ്ഭിദാഹീതി ലോകുത്തരപടിസമ്ഭിദാഹി സഹ. ലോകിയാനമ്പി വാ സതി ഉപ്പത്തികാലേ തത്ഥ സമത്ഥതം സന്ധായ ‘‘സഹ പടിസമ്ഭിദാഹീ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. സമസീസീതി വാരസമസീസീ ഹുത്വാ പച്ചവേക്ഖണവാരസ്സ അനന്തരവാരേ പരിനിബ്ബായീതി അത്ഥോ. സങ്ഖേപമനസികാരവസേന മഹാസതിപട്ഠാനേ, വിത്ഥാരമനസികാരവസേന രാഹുലോവാദധാതുവിഭങ്ഗാദീസു.

ഫസ്സപഞ്ചമകേയേവാതി ഏവ-സദ്ദേന വുത്തേസു തീസുപി മുഖേസു പരിഗ്ഗഹസ്സ സമാനതം ദസ്സേതി. നാമരൂപവവത്ഥാനസ്സ അധിപ്പേതത്താ നിരവസേസരൂപപരിഗ്ഗഹസ്സ ദസ്സനത്ഥം ‘‘വത്ഥു നാമ കരജകായോ’’തി ആഹ, ന ചക്ഖാദീനി ഛവത്ഥൂനീതി. കരജകായസ്സ പന വത്ഥുഭാവസാധനത്ഥം ‘‘ഇദഞ്ച പന മേ വിഞ്ഞാണം ഏത്ഥ സിതം, ഏത്ഥ പടിബദ്ധ’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൨൩൫; മ. നി. ൨.൨൫൨) സുത്തം ആഭതം.

ഫസ്സവിഞ്ഞാണാനം പാകടതാ കേസഞ്ചി ഹോതീതി യേസം ന ഹോതി, തേ സന്ധായാഹ ‘‘ഫസ്സവസേന വാ ഹി…പേ… ന പാകടം ഹോതീ’’തി. തേസം പന അഞ്ഞേസഞ്ച സബ്ബേസം വേനേയ്യാനം വേദനാ പാകടാതി ആഹ ‘‘വേദനാവസേന പന പാകടം ഹോതീ’’തി. സതധോതസപ്പി നാമ സതവാരം വിലാപേത്വാ വിലാപേത്വാ ഉദകേ പക്ഖിപിത്വാ ഉദ്ധരിത്വാ ഗഹിതസപ്പി.

വിനിവത്തേത്വാതി ചതുക്ഖന്ധസമുദായതോ വിസും ഉദ്ധരിത്വാ. മഹാസതിപട്ഠാനസുത്താദീസു കത്ഥചി പഠമം രൂപകമ്മട്ഠാനം വത്വാ പച്ഛാ അരൂപകമ്മട്ഠാനം വേദനാവസേന വിനിവത്തേത്വാ ദസ്സിതം. കത്ഥചി അരൂപകമ്മട്ഠാനം ഏവ വേദനാവസേന അരൂപരാസിതോ, ഞാതപരിഞ്ഞായ പരിഞ്ഞാതതോ വാ രൂപാരൂപരാസിതോ വാ വിനിവത്തേത്വാ ദസ്സിതം. തത്ഥാപി യേസു പഠമം ഞാതപരിഞ്ഞാ വുത്താ, തേസു തദന്തോഗധം. യേസു ന വുത്താ, തേസു ച വേദനായ ആരമ്മണമത്തം സംഖിത്തം പാളിഅനാരുള്ഹം രൂപകമ്മട്ഠാനം സന്ധായ രൂപകമ്മട്ഠാനസ്സ പഠമം കഥിതതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ.

‘‘മനോവിഞ്ഞേയ്യാനം ധമ്മാനം ഇട്ഠാനം കന്താന’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൩൦൬) നയേന വുത്തം ഛഗേഹസ്സിതസോമനസ്സം പഞ്ചകാമഗുണേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പഞ്ചകാമഗുണാമിസനിസ്സിതാ ഛ ഗേഹസ്സിതസോമനസ്സവേദനാ’’തി.

വേദനാനുപസ്സനാനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചിത്താനുപസ്സനാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൬൫. കിലേസസമ്പയുത്താനം ധമ്മാനം കേഹിചി കിലേസേഹി വിപ്പയോഗേപി സതി യേഹി സമ്പയുത്താ, തേഹി സംകിലേസഭാവേന സദിസേഹി സംകിലിട്ഠത്താ ഇതരേഹിപി ന വിസുദ്ധതാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ന പച്ഛിമപദം ഭജന്തീ’’തി. ദുവിധന്തി വിസും വചനം സരാഗസദോസേഹി വിസിട്ഠഗ്ഗഹണത്ഥം. അവിപസ്സനുപഗത്താ ‘‘ഇധ ഓകാസോവ നത്ഥീ’’തി വുത്തം.

ചിത്താനുപസ്സനാനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ധമ്മാനുപസ്സനാനിദ്ദേസോ

ക. നീവരണപബ്ബവണ്ണനാ

൩൬൭. കണ്ഹസുക്കാനം യുഗനദ്ധതാ നത്ഥീതി പജാനനകാലേ അഭാവാ ‘‘അഭിണ്ഹസമുദാചാരവസേനാ’’തി ആഹ.

സുഭമ്പീതി കാമച്ഛന്ദോപി. സോ ഹി അത്തനോ ഗഹണാകാരേന ‘‘സുഭ’’ന്തി വുച്ചതി, തേനാകാരേന പവത്തമാനകസ്സ അഞ്ഞസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ നിമിത്തത്താ ‘‘നിമിത്ത’’ന്തി ചാതി. ആകങ്ഖിതസ്സ ഹിതസുഖസ്സ അനുപായഭൂതോ മനസികാരോ അനുപായമനസികാരോ. തത്ഥാതി നിപ്ഫാദേതബ്ബേ ആരമ്മണഭൂതേ ച ദുവിധേപി സുഭനിമിത്തേ.

അസുഭമ്പീതി അസുഭജ്ഝാനമ്പി. തം പന ദസസു അസുഭേസു കേസാദീസു ച പവത്തം ദട്ഠബ്ബം. കേസാദീസു ഹി സഞ്ഞാ അസുഭസഞ്ഞാതി ഗിരിമാനന്ദസുത്തേ വുത്താതി. ഏത്ഥ ചതുബ്ബിധസ്സപി അയോനിസോമനസികാരസ്സ യോനിസോമനസികാരസ്സ ച ദസ്സനം നിരവസേസദസ്സനത്ഥം കതന്തി വേദിതബ്ബം. തേസു പന അസുഭേ സുഭന്തി അസുഭന്തി ച മനസികാരോ ഇധാധിപ്പേതോ, തദനുകുലത്താ വാ ഇതരേപീതി.

ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുനോ ഥിനമിദ്ധാഭിഭവാഭാവാ ഓതാരം അലഭമാനോ കാമരാഗോ പഹീയതീതി വദന്തി. ഭോജനനിസ്സിതം പന ആഹാരേപടികൂലസഞ്ഞം, തബ്ബിപരിണാമസ്സ തദാധാരസ്സ തസ്സ ച ഉപനിസ്സയഭൂതസ്സ അസുഭതാദിദസ്സനം, കായസ്സ ച ആഹാരട്ഠിതികതാദിദസ്സനം സോ ഉപ്പാദേതീതി തസ്സ കാമച്ഛന്ദോ പഹീയതേവ, അഭിധമ്മപരിയായേന സബ്ബോപി ലോഭോ കാമച്ഛന്ദനീവരണന്തി ആഹ ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗേനാ’’തി.

ഓദിസ്സകാനോദിസ്സകദിസാഫരണാനന്തി അത്തഗരുഅതിപ്പിയസഹായമജ്ഝത്തവസേന ഓദിസ്സകതാ, സീമാഭേദേ കതേ അനോദിസ്സകതാ, ഏകദിസാഫരണവസേന ദിസാഫരണതാ മേത്തായ ഉഗ്ഗഹണേ വേദിതബ്ബാ. വിഹാരരച്ഛാഗാമാദിവസേന വാ ഓദിസ്സകദിസാഫരണം, വിഹാരാദിഉദ്ദേസരഹിതം പുരത്ഥിമാദിദിസാവസേന അനോദിസ്സകദിസാഫരണന്തി ഏവം വാ ദ്വിധാ ഉഗ്ഗഹം സന്ധായ ‘‘ഓദിസ്സകാനോദിസ്സകദിസാഫരണാന’’ന്തി വുത്തം. ഉഗ്ഗഹോ ച യാവ ഉപചാരാ ദട്ഠബ്ബോ, ഉഗ്ഗഹിതായ ആസേവനാ ഭാവനാ. തത്ഥ ‘‘സബ്ബേ സത്താ പാണാ ഭൂതാ പുഗ്ഗലാ അത്തഭാവപരിയാപന്നാ’’തി ഏതേസം വസേന പഞ്ചവിധാ, ഏകേകസ്മിം ‘‘അവേരാ ഹോന്തു, അബ്യാപജ്ജാ, അനീഘാ, സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂ’’തി ചതുധാ പവത്തിതോ വീസതിവിധാ വാ അനോധിസോഫരണാ മേത്താ, ‘‘സബ്ബാ ഇത്ഥിയോ പുരിസാ അരിയാ അനരിയാ ദേവാ മനുസ്സാ വിനിപാതികാ’’തി സത്തോധികരണവസേന പവത്താ സത്തവിധാ, അട്ഠവീസതിവിധാ വാ ഓധിസോഫരണാ മേത്താ, ദസഹി ദിസാഹി ദിസോധികരണവസേന പവത്താ ദസവിധാ ച ദിസാഫരണാ മേത്താ, ഏകേകായ വാ ദിസായ സത്താദിഇത്ഥിആദിഅവേരാദിയോഗേന അസീതാധികചതുസതപ്പഭേദാ അനോധിസോഓധിസോഫരണാ വേദിതബ്ബാ.

കായവിനാമനാതി കായസ്സ വിവിധേന ആകാരേന നാമനാ.

അതിഭോജനേ നിമിത്തഗ്ഗാഹോതി അതിഭോജനേ ഥിനമിദ്ധസ്സ നിമിത്തഗ്ഗാഹോ, ‘‘ഏത്തകേ ഭുത്തേ ഥിനമിദ്ധസ്സ കാരണം ഹോതി, ഏത്തകേ ന ഹോതീ’’തി ഥിനമിദ്ധസ്സ കാരണാകാരണഗ്ഗാഹോതി അത്ഥോ. ധുതങ്ഗാനം വീരിയനിസ്സിതത്താ ആഹ ‘‘ധുതങ്ഗനിസ്സിതസപ്പായകഥായപീ’’തി.

കുക്കുച്ചമ്പി കതാകതാനുസോചനവസേന പവത്തമാനം ഉദ്ധച്ചേന സമാനലക്ഖണം അവൂപസമസഭാവമേവാതി ചേതസോ അവൂപസമോ ‘‘ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചമേവാ’’തി വുത്തോ.

ബഹുസ്സുതസ്സ ഗന്ഥതോ ച അത്ഥതോ ച അത്ഥാദീനി വിചിനന്തസ്സ ചേതസോ വിക്ഖേപോ ന ഹോതി യഥാവിധിപടിപത്തിയാ യഥാനുരൂപപതികാരപ്പവത്തിയാ കതാകതാനുസോചനഞ്ചാതി ‘‘ബാഹുസച്ചേനപി ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹീയതീ’’തി ആഹ. വുഡ്ഢസേവിതാ ച വുഡ്ഢസീലിതം ആവഹതീതി ചേതോവൂപസമകരത്താ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചപ്പഹാനകാരിതാ വുത്താ. വുഡ്ഢതം പന അനപേക്ഖിത്വാ വിനയധരാ കുക്കുച്ചവിനോദകാ കല്യാണമിത്താ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ.

തിട്ഠതി ഏത്ഥാതി ഠാനീയാ, വിചികിച്ഛായ ഠാനീയാ വിചികിച്ഛാഠാനീയാ. ഠാതബ്ബാതി വാ ഠാനീയാ, വിചികിച്ഛാ ഠാനീയാ ഏതേസൂതി വിചികിച്ഛാഠാനീയാ.

കാമം ബഹുസ്സുതതാപരിപുച്ഛകതാഹി അട്ഠവത്ഥുകാപി വിചികിച്ഛാ പഹീയതി, തഥാപി രതനത്തയവിചികിച്ഛാമൂലികാ സേസവിചികിച്ഛാതി കത്വാ ആഹ ‘‘തീണി രതനാനി ആരബ്ഭാ’’തി. വിനയേ പകതഞ്ഞുതാ ‘‘സിക്ഖായ കങ്ഖതീ’’തി (ധ. സ. ൧൦൦൮; വിഭ. ൯൧൫) വുത്തായ വിചികിച്ഛായ പഹാനം കരോതീതി ആഹ ‘‘വിനയേ ചിണ്ണവസീഭാവസ്സപീ’’തി. ഓകപ്പനിയസദ്ധാസങ്ഖാതഅധിമോക്ഖബഹുലസ്സാതി അനുപവിസനസദ്ധാസങ്ഖാതഅധിമോക്ഖേന അധിമുച്ചനബഹുലസ്സ. അധിമുച്ചനഞ്ച അധിമോക്ഖുപ്പാദനമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. സദ്ധായ വാ നിന്നതാ അധിമുത്തി.

നീവരണപബ്ബവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഖ. ബോജ്ഝങ്ഗപബ്ബവണ്ണനാ

ഖന്ധാദിപാളിയാ അത്ഥോ ഖന്ധാദീനം അത്ഥോതി കത്വാ ആഹ ‘‘ഖന്ധ…പേ… വിപസ്സനാനം അത്ഥസന്നിസ്സിതപരിപുച്ഛാബഹുലതാ’’തി. തേന പാളിമുത്തകപുച്ഛാ ന തഥാ പഞ്ഞാസംവത്തനികാ, യഥാ അത്ഥപടിപുച്ഛാതി ദസ്സേതി.

മന്ദത്താ അഗ്ഗിജാലാദീസു ആപോധാതുആദീനം വിയ വീരിയാദീനം സകിച്ചേ അസമത്ഥതാ വുത്താ.

പത്തം നീഹരന്തോവ തം സുത്വാതി ഏത്ഥ പഞ്ചാഭിഞ്ഞത്താ ദിബ്ബസോതേന അസ്സോസീതി വദന്തി.

പസാദസിനേഹാഭാവേനാതി പസാദസങ്ഖാതസ്സ സിനേഹസ്സ അഭാവേന. ഗദ്രഭപിട്ഠേ ലൂഖരജോ ലൂഖതരോ ഹുത്വാ ദിസ്സതീതി അതിലൂഖതായ തംസദിസേ.

സംവേജനപസാദനേഹി തേജനം തോസനഞ്ച സമ്പഹംസനാതി.

ബോജ്ഝങ്ഗപബ്ബവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമഥവിപസ്സനാസുദ്ധവിപസ്സനാവസേന പഠമസ്സ ഇതരേസഞ്ച കഥിതത്താതി അത്ഥോ. മഗ്ഗസമ്പയുത്താ സതി കായാനുപസ്സനാ നാമാതി ആഗമനവസേന വുത്തം. ഏവം താവ ദേസനാ പുഗ്ഗലേ തിട്ഠതീതി കായാനുപസ്സീആദീനം ആഗമനവസേന വിസേസേത്വാ വുത്താ സതിപട്ഠാനദേസനാ പുഗ്ഗലേ തിട്ഠതീതി അത്ഥോ. ന ഹി സക്കാ ഏകസ്സ അനേകസമങ്ഗിതാ വത്തും ഏകക്ഖണേ അനേകസതിസമ്ഭവാവബോധപസങ്ഗാ, പുഗ്ഗലം പന ആമസിത്വാ സകിച്ചപരിച്ഛിന്നേ ധമ്മേ വുച്ചമാനേ കിച്ചഭേദേന ഏകിസ്സാപി സതിയാ അനേകനാമതാ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കായേ പനാ’’തിആദിമാഹ. യഥാ ഹി പുഗ്ഗലകിച്ചം ധമ്മാ ഏവാതി ധമ്മഭേദേന കായാനുപസ്സീആദിപുഗ്ഗലഭേദോവ ഹോതി, ന ഏവം ധമ്മസ്സ ധമ്മോ കിച്ചന്തി ന ധമ്മഭേദേന തസ്സ ഭേദോ, തസ്മാ ഏകാവ സതി ചതുവിപല്ലാസപ്പഹാനഭൂതാ മഗ്ഗേ സമിദ്ധാ അനത്ഥന്തരേന തപ്പഹാനകിച്ചഭേദേന ചത്താരി നാമാനി ലഭതീതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.