൧൨. ഝാനവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയം

മാതികാവണ്ണനാ

൫൦൮. ഝാനസ്സ പുബ്ബഭാഗകരണീയസമ്പദാ പാതിമോക്ഖസംവരാദി. അസുഭാനുസ്സതിയോ ലോകുത്തരജ്ഝാനാനി ച ഇതോ ബഹിദ്ധാ നത്ഥീതി സബ്ബപ്പകാര-ഗ്ഗഹണം കരോതി, സുഞ്ഞാ പരപ്പവാദാ സമണേഭീതി (മ. നി. ൧.൧൩൯; അ. നി. ൪.൨൪൧) വചനേന സമണഭാവകരപുബ്ബഭാഗകരണീയസമ്പദാസമ്പന്നസ്സപി അഭാവം ദസ്സേതി. സിക്ഖാപദേസു നാമകായാദിവസേന വുത്തേസു വചനാനതിക്കമവസേന സിക്ഖിതബ്ബേസു, അവീതിക്കമനവിരതിചേതനാസങ്ഖാതേസു വാ സിക്ഖാകോട്ഠാസേസു പരിപൂരണവസേന സിക്ഖിതബ്ബേസു സാ സാ ഭിക്ഖുസിക്ഖാദികാ സിക്ഖാപദേകദേസഭൂതാ സിക്ഖിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘സിക്ഖാപദേസൂതി ഇദമസ്സ സിക്ഖിതബ്ബധമ്മപരിദീപന’’ന്തി.

സന്തോസാദിവസേന ഇതരീതരസന്തോസം, തസ്സ ച വണ്ണവാദിതം, അലദ്ധാ ച അപരിതസ്സനം, ലദ്ധാ ച അഗധിതപരിഭോഗന്തി ഏതേ ഗുണേ ദസ്സേതി. ഝാനഭാവനായ കാരകോതി പരിദീപനം കാരകഭാവപരിദീപനം. അരഞ്ഞന്തിആദിനാ സേനാസനസ്സ പഭേദം, അപ്പസദ്ദന്തിആദിനാ നിരാദീനവതം, പടിസല്ലാനസാരുപ്പന്തി ആനിസംസം ദീപേതീതി ആഹ ‘‘സേനാസനപ്പഭേദേ…പേ… പരിദീപന’’ന്തി.

മാതികാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൦൯. കമ്മത്ഥേഹി ദിട്ഠി-സദ്ദാദീഹി സാസനം വുത്തന്തി ‘‘ദിട്ഠത്താ ദിട്ഠീ’’തിആദി വുത്തം. സഭാവട്ഠേനാതി അവിപരീതട്ഠേന. സിക്ഖിയമാനോ കായാദീനി വിനേതി, ന അഞ്ഞഥാതി ആഹ ‘‘സിക്ഖിതബ്ബട്ഠേന വിനയോ’’തി, വിനയോ വാ സിക്ഖിതബ്ബാനി സിക്ഖാപദാനി, ഖന്ധത്തയം സിക്ഖിതബ്ബന്തി വിനയോ വിയാതി വിനയോതി ദസ്സേതി. സത്ഥു അനുസാസനദാനഭൂതം സിക്ഖത്തയന്തി ആഹ ‘‘അനുസിട്ഠിദാനവസേനാ’’തി.

സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയത്താതി സമ്മാദിട്ഠിയാ പച്ചയത്താ. തിസ്സോ ഹി സിക്ഖാ സിക്ഖന്തസ്സ സമ്മാദിട്ഠി പരിപൂരതീതി. ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം ഭിക്ഖു ആദിമേവ വിസോധേഹി കുസലേസു ധമ്മേസു, കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം? സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം ദിട്ഠി ച ഉജുകാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൬൯) വചനതോ സമ്മാദിട്ഠിപുബ്ബങ്ഗമം സിക്ഖത്തയം. ഏതസ്മിഞ്ച അത്ഥദ്വയേ ഫലകാരണോപചാരേഹി സിക്ഖത്തയം ‘‘ദിട്ഠീ’’തി വുത്തം, കുസലധമ്മേഹി വാ അത്തനോ ഏകദേസഭൂതേഹീതി അധിപ്പായോ. ഭഗവതോ വിനയനകിരിയത്താ വിനയോ സിക്ഖത്തയം, തം പന വിനയനം ധമ്മേനേവ അവിസമസഭാവേന, ദേസനാധമ്മേന വാ പവത്തം, ന ദണ്ഡാദിനാതി ‘‘ധമ്മവിനയോ’’തി വുത്തം.

അനവജ്ജധമ്മത്ഥന്തി പരമാനവജ്ജനിബ്ബാനത്ഥം, അകുപ്പചേതോവിമുത്തിഅത്ഥം വാ. ധമ്മേസു അഭിഞ്ഞേയ്യാദീസു അഭിജാനനാദികാരണം സിക്ഖത്തയന്തി തം ‘‘ധമ്മവിനയോ’’തി വുത്തം. ‘‘ഇമിസ്സാ ഇമസ്മി’’ന്തി പുനപ്പുനം വുച്ചമാനം നിയമകരണം ഹോതി, ഏവ-സദ്ദലോപോ വാ കതോതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘നിയമോ കതോ’’തി.

൫൧൦. ഭിക്ഖുകോതി അനഞ്ഞത്ഥേന ക-കാരേന പദം വഡ്ഢിതന്തി ‘‘ഭിക്ഖനധമ്മതായാ’’തി അത്ഥമാഹ. ഭിക്ഖകോതി പന പാഠേ ഭിക്ഖതീതി ഭിക്ഖകോതി അത്ഥോ. ജല്ലികം രജമിസ്സം മലം, അമിസ്സം മലമേവ. ഭിന്നപടധരോതി നിബ്ബചനം ഭിന്നപടധരേ ഭിക്ഖു-സദ്ദസ്സ നിരുള്ഹത്താ വുത്തം.

യസ്സ ഭാവേതബ്ബോ പഹാതബ്ബോ ച ഓധി അവസിട്ഠോ അത്ഥി, സോ ഓധിസോ, അരഹാ പന തദഭാവാ ഓധിരഹിതോതി ‘‘അനോധിസോ കിലേസാനം പഹാനാ ഭിക്ഖൂ’’തി വുത്തോ. ഓധി-സദ്ദോ വാ ഏകദേസേ നിരുള്ഹോതി സബ്ബമഗ്ഗാ സബ്ബകിലേസാ ച അരഹതാ ഭാവിതാ പഹീനാ ച ‘‘ഓധീ’’തി ന വുച്ചന്തി. പഹാനാതി ഇദഞ്ച നിബ്ബചനം ഭേദനപരിയായവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

സേക്ഖോതിആദിനാ ഭിക്ഖു-സദ്ദേന വുച്ചമാനം അത്ഥം ഗുണവസേന ദസ്സേതി, ഹേട്ഠാ പന ‘‘സമഞ്ഞായ പടിഞ്ഞായാ’’തി പഞ്ഞായനവസേന, ‘‘ഭിക്ഖതീ’’തിആദിനാ നിബ്ബചനവസേന ദസ്സിതോ.

സേക്ഖോ ഭിക്ഖൂതി സത്ത സേക്ഖാ കഥിതാ, ഭിന്നത്താ പാപകാനം…പേ… ഭിക്ഖൂതി ഖീണാസവോവ കഥിതോതി ഇദം ദ്വയം ‘‘സേക്ഖോതി പുഥുജ്ജനകല്യാണകേന സദ്ധിം സത്ത അരിയാ, ഭിന്നത്താതി ഇമിനാ പന ചത്താരോ ഫലട്ഠാ’’തി ഇമിനാ ദ്വയേന ന സമേതി, തദിദം നിപ്പരിയായദസ്സനം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘സേസട്ഠാനേസു പുഥുജ്ജനകല്യാണകാദയോ കഥിതാ’’തി വുത്തം, നനു പടിഞ്ഞായ ഭിക്ഖുസീലോപി വുത്തോതി? വുത്തോ, ന പന ഇധാധിപ്പേതോ സബ്ബപ്പകാരജ്ഝാനനിബ്ബത്തകസ്സ അധിപ്പേതത്താ.

ഭഗവതോ വചനം ഉപസമ്പദാകമ്മകരണസ്സ കാരണത്താ ഠാനം, തദനുരൂപം ഠാനാരഹം, അനൂനഞത്തിഅനുസ്സാവനം ഉപ്പടിപാടിയാ ച അവുത്തന്തി അത്ഥോ.

൫൧൧. നിപ്പരിയായതോ സീലം സമാദാനവിരതിഅവീതിക്കമനവിരതിഭാവതോതി അധിപ്പായോ. അനഭിജ്ഝാദീനി സന്ധായ ചേതസികസീലസ്സ പരിയായസീലതാ വുത്താ. നഗരവഡ്ഢകീ വത്ഥുവിജ്ജാചരിയോതി വദന്തി. ചതുബ്ബിധോ ആഹാരോ അസിതാദീനി, ഭക്ഖിതബ്ബഭുഞ്ജിതബ്ബലേഹിതബ്ബചുബിതബ്ബാനി വാ.

പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ പിഹിതിന്ദ്രിയോ ഹോതി തിണ്ണം സുചരിതാനം ഇന്ദ്രിയസംവരാഹാരത്താ, പാതിമോക്ഖസംവരോ വാ ഇന്ദ്രിയസംവരസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി. ഇതി പാതിമോക്ഖസംവരേന പിഹിതിന്ദ്രിയോ ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ’’തി വുത്തോ. ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘‘സംവുതോ’’തി ഏതസ്സ പിഹിതിന്ദ്രിയോതി അത്ഥമാഹ. പാതിമോക്ഖേന ച സംവരേന ചാതി ഇദം പാതിമോക്ഖതോ അഞ്ഞം സീലം കായികഅവീതിക്കമാദിഗ്ഗഹണേന ഗഹിതന്തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ദുതിയോ പനത്ഥോ ദ്വിന്നമ്പി ഏകത്ഥതം സന്ധായ വുത്തോ.

൫൧൩. സബ്ബമ്പി ദുസ്സീല്യന്തി ഇമിനാ അഭിജ്ഝാദയോ ച ഗഹിതാതി സന്ധായാഹ ‘‘മനസാപി ആചരതി ഏവ, തസ്മാ തം ദസ്സേതു’’ന്തി. തത്ഥാതി കായികവീതിക്കമാദിവസേന വുത്തേസു അനാചാരേസു. ഗരുഭണ്ഡവിസ്സജ്ജനമാപജ്ജതീതി ഥുല്ലച്ചയം ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ.

അരോപിമോതി സങ്ഘികഭൂമിയം ഉട്ഠിതോ വുത്തോ. ഫാതികമ്മന്തി ഗരുഭണ്ഡന്തരഭൂതം കമ്മം. ദണ്ഡകമ്മന്തി യഥാവുത്തം ഹത്ഥകമ്മമാഹ. സിനായന്തി ഏതേനാതി സിനാനം, ചുണ്ണാദി.

സച്ചാലീകേന പിയവാദീ ‘‘ചാടൂ’’തി വുച്ചതി, ചാടും അത്താനം ഇച്ഛതീതി ചാടുകാമോ, തസ്സ ഭാവോ ചാടുകമ്യതാ. മുഗ്ഗസൂപസ്സ അപ്പവിസനട്ഠാനം നാമ നത്ഥി സബ്ബാഹാരേഹി അവിരുദ്ധത്താതി അധിപ്പായോ. പരിഭടതി ധാരേതി, പോസേതി വാതി പരിഭടോ, അഥ വാ പരിവാരഭൂതോ ഭടോ സേവകോ പരിഭടോ.

ഭണ്ഡാഗാരികകമ്മം ഗിഹീനം കരിയമാനം വുത്തം. പിണ്ഡത്ഥം പടിപിണ്ഡദാനം, പിണ്ഡം ദത്വാ പടിപിണ്ഡഗ്ഗഹണം വാ പിണ്ഡപടിപിണ്ഡം. സങ്ഘഭോഗചേതിയഭോഗാനം അയോനിസോ വിചാരണം സങ്ഘുപ്പാദചേതിയുപ്പാദപട്ഠപനം, അത്തനോ സന്തകേ വിയ പടിപജ്ജനന്തി കേചി.

൫൧൪. ഗാവോ ചരന്തി ഏത്ഥാതി ഗോചരോ, ഗോചരോ വിയാതി ഗോചരോ, അഭിണ്ഹം ചരിതബ്ബട്ഠാനം. ഗാവോ വാ ചക്ഖാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി, തേഹി ചരിതബ്ബട്ഠാനം ഗോചരോ. അയുത്തോ ഗോചരോ അഗോചരോതി തദഞ്ഞോ യുത്തോ ‘‘ഗോചരോ’’തി വുത്തോ.

വാ-സദ്ദോ വിധുനനത്ഥോപി ഹോതീതി കത്വാ ആഹ ‘‘വിനിദ്ധുതകിബ്ബിസാനി വാ’’തി.

൫൧൫. അവരാ പച്ഛിമാ മത്താ ഏതേസന്തി ഓരമത്തകാനി. സംയമകരണീയാനീതി കായവാചാസംയമമത്തേന കത്തബ്ബപടികമ്മാനി, വിക്ഖിപിതബ്ബാനി വാ. ‘‘പുന ന ഏവം കരോമീ’’തി ചിത്തേന സംവരമത്തേന, ഇന്ദ്രിയസംവരേനേവ വാ കരണീയാനി സംവരകരണീയാനി. ദിവിവിഹാരജനപദവാസീ ദിവിവിഹാരവാസീ. മനസ്സ അധിട്ഠാനമേവ അധിട്ഠാനാവികമ്മം. ദേസനാ ഇധ ‘‘വുട്ഠാനാവികമ്മ’’ന്തി അധിപ്പേതാ. തത്ഥ ‘‘ചിത്തുപ്പാദകരണീയാനി മനസികാരപടിബദ്ധാനീ’’തി വചനതോ പാതിമോക്ഖസംവരവിസുദ്ധത്ഥം അനതിക്കമനീയാനി അനാപത്തിഗമനീയാനി വജ്ജാനി വുത്താനീതി ആചരിയസ്സ അധിപ്പായോ. ചതുബ്ബിധസ്സാതി അത്താനുവാദപരാനുവാദദണ്ഡദുഗ്ഗതിഭയസ്സ.

൫൧൬. ‘‘ഇധ ഭിക്ഖൂ’’തി ഭിക്ഖു ഏവ അധിപ്പേതോതി സന്ധായ ‘‘സേസസിക്ഖാ പന അത്ഥുദ്ധാരവസേന സിക്ഖാ-സദ്ദസ്സ അത്ഥദസ്സനത്ഥം വുത്താ’’തി ആഹ. ഭിക്ഖുഗ്ഗഹണം പന അഗ്ഗപരിസാമുഖേന സബ്ബജ്ഝാനനിബ്ബത്തകാനം ചതുന്നമ്പി പരിസാനം ദസ്സനത്ഥം കതം. ഗുണതോ വാ ഭിക്ഖു അധിപ്പേതോതി സബ്ബാപി സിക്ഖാ ഇധാധിപ്പേതാതി ദട്ഠബ്ബാ. സബ്ബേന സിക്ഖാസമാദാനേനാതി ഏത്ഥ യേന സമാദാനേന സബ്ബാപി സിക്ഖാ സമാദിന്നാ ഹോന്തി, തം ഏകമ്പി സബ്ബസമാദാനകിച്ചകരത്താ സബ്ബസമാദാനം നാമ ഹോതി, അനേകേസു പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. സബ്ബേന സിക്ഖിതബ്ബാകാരേനാതി അവീതിക്കമദേസനാവുട്ഠാനവത്തചരണാദിആകാരേന. വീതിക്കമനവസേന സേസസ്സപി നിസ്സേസതാകരണം സന്ധായ ‘‘ഭിന്നസ്സപീ’’തിആദിമാഹ.

൫൧൯. ആവരണീയേഹി ചിത്തപരിസോധനഭാവനാ ജാഗരിയാനുയോഗോതി കത്വാ ആഹ ‘‘ഭാവന’’ന്തി. സുപ്പപരിഗ്ഗാഹകന്തി ‘‘സുപ്പപരിഗ്ഗാഹകം നാമ ഇദം ഇതോ പുബ്ബേ ഇതോ പരഞ്ച നത്ഥി, അയമേതസ്സ പച്ചയോ’’തിആദിനാ പരിഗ്ഗാഹകം.

൫൨൦-൫൨൧. യുത്തോതി ആരമ്ഭമാനോ. സാതച്ചം നേപക്കഞ്ച പവത്തയമാനോ ജാഗരിയാനുയോഗം അനുയുത്തോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധം ദസ്സേതി.

൫൨൨. ലോകിയായപി…പേ… ആഹാതി ഇദം വിപസ്സനാഭാവനായ സതിപട്ഠാനാദയോ ഏകസ്മിം ആരമ്മണേ സഹ നപ്പവത്തന്തി, പവത്തമാനാനിപി ഇന്ദ്രിയബലാനി ബോജ്ഝങ്ഗേസ്വേവ അന്തോഗധാനി ഹോന്തി. പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗഗ്ഗഹണേന ഹി തദുപനിസ്സയഭൂതം സദ്ധിന്ദ്രിയം സദ്ധാബലഞ്ച ഗഹിതമേവ ഹോതി ‘‘സദ്ധൂപനിസം പാമോജ്ജ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൨൩) വുത്തത്താ. മഗ്ഗങ്ഗാനി പഞ്ചേവ വിപസ്സനാക്ഖണേ പവത്തന്തീതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൫൨൩. സമന്തതോ, സമ്മാ, സമം വാ സാത്ഥകാദിപജാനനം സമ്പജാനം, തദേവ സമ്പജഞ്ഞം. തേനാതി സതിസമ്പയുത്തത്താ ഏവ ഉദ്ദേസേ അവുത്താപി സതി നിദ്ദേസേ ‘‘സതോ’’തി ഇമിനാ വുത്താതി അധിപ്പായോ.

സാത്ഥകാനം അഭിക്കമാദീനം സമ്പജാനനം സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം. ഏവം സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം. അഭിക്കമാദീസു പന ഭിക്ഖാചാരഗോചരേ അഞ്ഞത്ഥാപി ച പവത്തേസു അവിജഹിതേ കമ്മട്ഠാനസങ്ഖാതേ ഗോചരേ സമ്പജഞ്ഞം ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം. അഭിക്കമാദീസു അസമ്മുയ്ഹനമേവ സമ്പജഞ്ഞം അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം.

ദ്വേ കഥാതി വചനകരണാകരണകഥാ ന കഥിതപുബ്ബാ. വചനം കരോമി ഏവ, തസ്മാ സുബ്ബചത്താ പടിവചനം ദേമീതി അത്ഥോ.

കമ്മട്ഠാനസീസേനേവാതി കമ്മട്ഠാനഗ്ഗേനേവ, കമ്മട്ഠാനം പധാനം കത്വാ ഏവാതി അത്ഥോ. തേന ‘‘പത്തമ്പി അചേതന’’ന്തിആദിനാ വക്ഖമാനം കമ്മട്ഠാനം, യഥാപരിഹരിയമാനം വാ അവിജഹിത്വാതി ദസ്സേതി. ‘‘തസ്മാ’’തി ഏതസ്സ ‘‘ധമ്മകഥാ കഥേതബ്ബായേവാതി വദന്തീ’’തി ഏതേന സമ്ബന്ധോ. ഭയേതി പരചക്കാദിഭയേ.

അവസേസട്ഠാനേതി യാഗുഅഗ്ഗഹിതട്ഠാനേ. ഠാനചങ്കമനമേവാതി അധിട്ഠാതബ്ബിരിയാപഥവസേന വുത്തം, ന ഭോജനാദികാലേ അവസ്സം കത്തബ്ബനിസജ്ജായപി പടിക്ഖേപവസേന.

ഥേരോ ദാരുചീരിയോ –

‘‘തസ്മാതിഹ തേ, ബാഹിയ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം. ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തം ഭവിസ്സതി, സുതേ മുതേ വിഞ്ഞാതേ. യതോ ഖോ തേ, ബാഹിയ, ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തം ഭവിസ്സതി, സുതേ മുതേ വിഞ്ഞാതേ വിഞ്ഞാതമത്തം ഭവിസ്സതി, തതോ ത്വം, ബാഹിയ, ന തേന, യതോ ത്വം, ബാഹിയ, ന തേന. തതോ ത്വം, ബാഹിയ, ന തത്ഥ, യതോ ത്വം, ബാഹിയ, ന തത്ഥ. തതോ ത്വം, ബാഹിയ, നേവിധ ന ഹുരം ന ഉഭയമന്തരേന. ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാ’’തി (ഉദാ. ൧൦) –

ഏത്തകേന അരഹത്തം സച്ഛാകാസി.

ഖാണുആദിപരിഹരണത്ഥം, പതിട്ഠിതപാദപരിഹരണത്ഥം വാ പസ്സേന ഹരണം വീതിഹരണന്തി വദന്തി. യാവ പതിട്ഠിതപാദോ, താവ ആഹരണം അതിഹരണം, തതോ പരം ഹരണം വീതിഹരണന്തി അയം വാ ഏതേസം വിസേസോ. അവീചിന്തി നിരന്തരം.

പഠമജവനേപി…പേ… ന ഹോതീതി ഇദം പഞ്ചവിഞ്ഞാണവീഥിയം ഇത്ഥിപുരിസോതി രജ്ജനാദീനം അഭാവം സന്ധായ വുത്തം. തത്ഥ ഹി ആവജ്ജനവോട്ഠബ്ബനാനം അയോനിസോ ആവജ്ജനവോട്ഠബ്ബനവസേന ഇട്ഠേ ഇത്ഥിരൂപാദിമ്ഹി ലോഭോ, അനിട്ഠേ ച പടിഘോ ഉപ്പജ്ജതി. മനോദ്വാരേ പന ഇത്ഥിപുരിസോതി രജ്ജനാദി ഹോതി, തസ്സ പഞ്ചദ്വാരജവനം മൂലം, യഥാവുത്തം വാ സബ്ബം ഭവങ്ഗാദി. ഏവം മനോദ്വാരജവനസ്സ മൂലവസേന മൂലപരിഞ്ഞാ വുത്താ. ആഗന്തുകതാവകാലികതാ പന പഞ്ചദ്വാരജവനസ്സേവ അപുബ്ബതിത്തരതാവസേന. മണിസപ്പോ സീഹളദീപേ വിജ്ജമാനാ ഏകാ സപ്പജാതീതി വദന്തി. ചലനന്തി കമ്പനം.

അതിഹരതീതി യാവ മുഖാ ആഹരതി. വീതിഹരതീതി തതോ യാവ കുച്ഛി, താവ ഹരതി, കുച്ഛിഗതം വാ പസ്സതോ ഹരതി. അല്ലത്തഞ്ച അനുപാലേതീതി വായുആദീഹി അതിവിസോസനം യഥാ ന ഹോതി, തഥാ പാലേതി. ആഭുജതീതി പരിയേസനജ്ഝോഹരണജിണ്ണാജിണ്ണതാദിം ആവജ്ജേതി, വിജാനാതീതി അത്ഥോ. തംതംവിജാനനനിപ്ഫാദകോയേവ ഹി പയോഗോ ‘‘സമ്മാപയോഗോ’’തി വുത്തോതി. അഥ വാ ‘‘സമ്മാപടിപത്തിമാഗമ്മ അബ്ഭന്തരേ അത്താ നാമ കോചി ഭുജനകോ നത്ഥീ’’തിആദിനാ വിജാനനം ആഭുജനം.

അട്ഠാനേതി മനുസ്സാമനുസ്സപരിഗ്ഗഹിതേ അയുത്തേ ഠാനേ ഖേത്തദേവായതനാദികേ. തുമ്ബതോ വേളുനാളിആദിഉദകഭാജനതോ. തന്തി ഛഡ്ഡിതം ഉദകം.

ഗതേതി ഗമനേതി പുബ്ബേ അഭിക്കമപടിക്കമഗ്ഗഹണേന ഗമനേപി പുരതോ പച്ഛതോ ച കായസ്സ അതിഹരണം വുത്തന്തി ഇധ ഗമനമേവ ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം, വക്ഖമാനോ വാ ഏതേസം വിസേസോ.

ഏത്തകേനാതി കമ്മട്ഠാനം അവിസ്സജ്ജേത്വാ ചതുന്നം ഇരിയാപഥാനം പവത്തനവചനമത്തേന ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം ന പാകടം ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏവം പന സുത്തേ കമ്മട്ഠാനം അവിഭൂതം ഹോതീതി ചങ്കമനട്ഠാനനിസജ്ജാസു ഏവ പവത്തേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ സുത്തേ പവത്താ അപാകടാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

കായാദികിരിയാമയത്താ ആവജ്ജനകിരിയാസമുട്ഠിതത്താ ച ജവനം, സബ്ബമ്പി വാ ഛദ്വാരപ്പവത്തം കിരിയാമയപവത്തം നാമ, ദുതിയജ്ഝാനം വചീസങ്ഖാരവിരഹാ ‘‘തുണ്ഹീഭാവോ’’തി വുച്ചതി.

൫൨൬. ഉപാസനട്ഠാനന്തി ഇസ്സാസാനം വിയ ഉപാസനസ്സ സിക്ഖായോഗകരണസ്സ കമ്മട്ഠാനഉപാസനസ്സ ഠാനന്തി അത്ഥോ. തമേവ ഹി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘യോഗപഥ’’ന്തി ആഹാതി. സീസം ധോവതീതി ഇച്ഛാദാസബ്യാ ഭുജിസ്സതം ഞാപയതി, മിച്ഛാപടിപന്നേഹി വാ പക്ഖിത്തം അയസരജം ധോവതി.

൫൨൯. വിനയപരിയായേന അദിന്നാദാനപാരാജികേ ആഗതം. സുത്തന്തപരിയായേന ആരഞ്ഞകസിക്ഖാപദേ ‘‘പഞ്ചധനുസതികം പച്ഛിമ’’ന്തി ആഗതം ആരഞ്ഞികം ഭിക്ഖും സന്ധായ. ന ഹി സോ വിനയപരിയായികേ അരഞ്ഞേ വസനതോ ‘‘ആരഞ്ഞകോ പന്തസേനാസനോ’’തി സുത്തേ വുത്തോതി.

൫൩൦. ‘‘നിതുമ്ബ’’ന്തിപി ‘‘നദീകുഞ്ജ’’ന്തിപി യം വദന്തി, തം കന്ദരന്തി അപബ്ബതപദേസേപി വിദുഗ്ഗനദീനിവത്തനപദേസം കന്ദരന്തി ദസ്സേതി.

൫൩൧. ഭാജേത്വാ ദസ്സിതന്തി ഏതേന ഭാജേതബ്ബതം അന്തേ നിദ്ദേസസ്സ കാരണം ദസ്സേതി.

൫൩൩. രഹസ്സ കിരിയാ രഹസ്സം, തം അരഹതി തസ്സ യോഗ്ഗന്തി രാഹസ്സേയ്യകം. വിചിത്താ ഹി തദ്ധിതാതി. രഹസി വാ സാധു രഹസ്സം, തസ്സ യോഗ്ഗം രാഹസ്സേയ്യകം.

൫൩൬. പണിഹിതോതി സുട്ഠു ഠപിതോ.

൫൩൭. പരിഗ്ഗഹിതനിയ്യാനന്തി പരിഗ്ഗഹിതനിയ്യാനസഭാവം, കായാദീസു സുട്ഠു പവത്തിയാ നിയ്യാനസഭാവയുത്തന്തി അത്ഥോ. കായാദിപരിഗ്ഗഹണം ഞാണം വാ പരിഗ്ഗഹോ, തം-സമ്പയുത്തതായ പരിഗ്ഗഹിതം നിയ്യാനഭൂതം ഉപട്ഠാനം കത്വാതി അത്ഥോ.

൫൪൨-൫൪൩. വികാരപ്പത്തിയാതി ചിത്തസ്സ വികാരാപത്തിഭാവേനാതി അത്ഥോ. സബ്ബസങ്ഗാഹികവസേനാതി സത്തസങ്ഖാരഗതസബ്ബകോധസങ്ഗാഹികവസേന. സബ്ബസങ്ഗഹണഞ്ച സമുച്ഛേദപ്പഹാനസ്സപി അധിപ്പേതത്താ കതന്തി വേദിതബ്ബം.

൫൪൬. ഇദം സന്ധായാതി ‘‘ദ്വേ ധമ്മാ’’തി സന്ധായ. ഏകവചനേന ‘‘ഥിനമിദ്ധ’’ന്തി ഉദ്ദിസിത്വാപി നിദ്ദേസേ ‘‘സന്താ’’തി വചനഭേദോ, ബഹുവചനം കതന്തി അത്ഥോ. നിരോധസന്തതായാതി വചനം അങ്ഗസന്തതായ, സഭാവസന്തതായ വാ സന്തതാനിവാരണത്ഥം.

൫൫൦. ഥിനമിദ്ധവികാരവിരഹാ തപ്പടിപക്ഖസഞ്ഞാ ആലോകസഞ്ഞാ നാമ ഹോതി. തേനേവ വുത്തം ‘‘അയം സഞ്ഞാ ആലോകാ ഹോതീ’’തി.

൫൫൩. ‘‘വന്തത്താ മുത്തത്താ’’തിആദീനി, ‘‘ആലോകാ ഹോതീ’’തിആദീനി ച ‘‘ചത്തത്താതിആദീനീ’’തി വുത്താനി. ആദി-സദ്ദേന വാ ദ്വിന്നമ്പി നിദ്ദേസപദാനി സങ്ഗഹേത്വാ തത്ഥ യാനി യേസം വേവചനാനി, താനേവ സന്ധായ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനീ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. പടിമുഞ്ചതോതി ഏതേന സാരമ്ഭം അഭിഭവം ദസ്സേതി. നിരാവരണാ ഹുത്വാ ആഭുജതി സമ്പജാനാതീതി നിരാവരണാഭോഗാ, തംസഭാവത്താ വിവടാ.

൫൫൬. ‘‘വികാലോ നു ഖോ, ന നു ഖോ’’തി അനിച്ഛയതായ കതവത്ഥുജ്ഝാചാരമൂലകോ വിപ്പടിസാരോ വത്ഥുജ്ഝാചാരോ കാരണവോഹാരേന വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ.

൫൬൨. കിലിസ്സന്തീതി കിലേസേന്തീതി അത്ഥം വദന്തി, സദരഥഭാവേന സയമേവ വാ കിലിസ്സന്തി. ന ഹി തേ ഉപ്പജ്ജമാനാ കിലേസരഹിതാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി.

൫൬൪. ഇധേവ ച വിഭങ്ഗേ ‘‘ഉപേതോ ഹോതീ’’തിആദി തത്ഥ തത്ഥ വുത്തമേവ.

൫൮൮. നിദ്ദേസവസേനാതി ‘‘തത്ഥ കതമാ ഉപേക്ഖാ? യാ ഉപേക്ഖാ’’തിആദിനിദ്ദേസവസേന. ‘‘ഇമായ ഉപേക്ഖായ ഉപേതോ ഹോതീ’’തിആദി പടിനിദ്ദേസവസേനാതി വദന്തി. ‘‘തത്ഥ കതമാ…പേ… ഇമായ ഉപേക്ഖായ ഉപേതോ ഹോതീ’’തി ഏതേന പുഗ്ഗലോ നിദ്ദിട്ഠോ ഹോതി, ‘‘സമുപേതോ’’തിആദിനാ പടിനിദ്ദിട്ഠോ. യാവ വാ ‘‘സമന്നാഗതോ’’തി പദം, താവ നിദ്ദിട്ഠോ, ‘‘തേന വുച്ചതി ഉപേക്ഖകോ’’തി ഇമിനാ പടിനിദ്ദിട്ഠോതി തേസം വസേന നിദ്ദേസപടിനിദ്ദേസാ യോജേതബ്ബാ. പകാരേനാതി ഉപേക്ഖായ ‘‘ഉപേക്ഖനാ’’തിആദിധമ്മപ്പകാരേന ‘‘ഉപേതോ സമുപേതോ’’തിആദിപുഗ്ഗലപ്പകാരേന ച ഉപേക്ഖകസദ്ദസ്സ അത്ഥം ഠപേന്തോ പട്ഠപേന്തി. ‘‘ഉപേക്ഖാ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ ‘‘ഉപേക്ഖനാ’’തി കാരണം. ഉപേക്ഖനാവസേന ഹി ഉപേക്ഖാതി. തഥാ ‘‘ഉപേതോ സമുപേതോ’’തി ഏതേസം ‘‘ഉപാഗതോ സമുപാഗതോ’’തി കാരണന്തി ഏവം ധമ്മപുഗ്ഗലവസേന തസ്സ തസ്സത്ഥസ്സ കാരണം ദസ്സേന്താ വിവരന്തി, ‘‘ഉപേക്ഖകോ’’തി ഇമസ്സേവ വാ അത്ഥസ്സ ‘‘ഇമായ ഉപേക്ഖായ ഉപേതോ ഹോതീ’’തിആദിനാ കാരണം ദസ്സേന്താ. ‘‘ഉപേക്ഖനാ അജ്ഝുപേക്ഖനാ സമുപേതോ’’തിആദിനാ ബ്യഞ്ജനാനം വിഭാഗം ദസ്സേന്താ വിഭജന്തി. ഉപേക്ഖക-സദ്ദന്തോഗധായ വാ ഉപേക്ഖായ തസ്സേവ ച ഉപേക്ഖക-സദ്ദസ്സ വിസും അത്ഥവചനം ‘‘യാ ഉപേക്ഖാ ഉപേക്ഖനാ’’തിആദിനാ, ‘‘ഇമായ ഉപേക്ഖായ ഉപേതോ ഹോതീ’’തിആദിനാ ച ബ്യഞ്ജനവിഭാഗോ. സബ്ബഥാ അഞ്ഞാതതാ നികുജ്ഝിതഭാവോ, കേനചി പകാരേന വിഞ്ഞാതേപി നിരവസേസപരിച്ഛിന്ദനാഭാവോ ഗമ്ഭീരഭാവോ.

൬൦൨. ഉപരിഭൂമിപ്പത്തിയാതി ഇദം ‘‘രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ’’തി ഏത്ഥേവ യോജേതബ്ബം. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനാദീനിപി വാ ആകാസാനഞ്ചായതനാദീനം ഉപരിഭൂമിയോതി സബ്ബത്ഥാപി ന ന യുജ്ജതി.

൬൧൦. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനനിദ്ദേസേ ‘‘അനന്തം വിഞ്ഞാണന്തി തംയേവ ആകാസം വിഞ്ഞാണേന ഫുടം മനസി കരോതി അനന്തം ഫരതി, തേന വുച്ചതി അനന്തം വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ഏത്ഥ വിഞ്ഞാണേനാതി ഏതം ഉപയോഗത്ഥേ കരണവചനം, തംയേവ ആകാസം ഫുടം വിഞ്ഞാണം മനസി കരോതീതി കിര അട്ഠകഥായം വുത്തം. അയം വാ ഏതസ്സ അത്ഥോ – തംയേവ ആകാസം ഫുടം വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനവിഞ്ഞാണേന മനസി കരോതീതി. അയം പനത്ഥോ യുത്തോ – തംയേവ ആകാസം വിഞ്ഞാണേന ഫുടം തേന ഗഹിതാകാരം മനസി കരോതി, ഏവം തം വിഞ്ഞാണം അനന്തം ഫരതീതി. യഞ്ഹി ആകാസം പഠമാരുപ്പസമങ്ഗീ വിഞ്ഞാണേന അനന്തം ഫരതി, തം ഫരണാകാരസഹിതമേവ വിഞ്ഞാണം മനസികരോന്തോ ദുതിയാരുപ്പസമങ്ഗീ അനന്തം ഫരതീതി വുച്ചതീതി.

൬൧൫. തംയേവ വിഞ്ഞാണം അഭാവേതീതി യം പുബ്ബേ ‘‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’’ന്തി മനസി കതം, തംയേവാതി അത്ഥോ. തസ്സേവ ഹി ആരമ്മണഭൂതം പഠമേന വിയ രൂപനിമിത്തം തതിയേനാരുപ്പേന അഭാവേതീതി.

നിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൬൨൩. അഭിധമ്മഭാജനീയേ പഞ്ചകനയദസ്സനേ ‘‘പഞ്ച ഝാനാനീ’’തി ച, ‘‘തത്ഥ കതമം പഠമം ഝാന’’ന്തി ച ആദിനാ ഉദ്ധടം. ഉദ്ധടാനംയേവ ചതുന്നം പഠമതതിയചതുത്ഥപഞ്ചമജ്ഝാനാനം ദസ്സനതോ, ദുതിയസ്സേവ വിസേസദസ്സനതോ ച.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനാ

൬൪൦. ലോകുത്തരാപനേത്ഥാതി ഏതേസു തീസുഝാനേസു ‘‘ലോകുത്തരാ സിയാ അപ്പമാണാരമ്മണാ’’തി ഏവം കോട്ഠാസികാ പന മഗ്ഗകാലേ, ഫലകാലേ വാ ലോകുത്തരഭൂതാ ഏവാതി അധിപ്പായോ. പരിച്ഛിന്നാകാസകസിണാലോകകസിണാനാപാനബ്രഹ്മവിഹാരചതുത്ഥാനി സബ്ബത്ഥപാദകചതുത്ഥേ സങ്ഗഹിതാനീതി ദട്ഠബ്ബാനി.

ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധഖീണാസവാ മഗ്ഗം ഭാവയിംസു, ഫലം സച്ഛികരിംസൂതി, ഭാവേസ്സന്തി സച്ഛികരിസ്സന്തീതി ച ഹേട്ഠിമമഗ്ഗഫലാനം വസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. കുസലതോ തേരസസു ഹി ചതുത്ഥേസു അയം കഥാ പവത്താ, ന ച കുസലചതുത്ഥേന അരഹത്തമഗ്ഗഫലാനി ദട്ഠും സക്കോതി.

‘‘കിരിയതോ തേരസന്ന’’ന്തി ഏത്ഥ ലോകുത്തരചതുത്ഥം കിരിയം നത്ഥീതി ‘‘ദ്വാദസന്ന’’ന്തി വത്തബ്ബം, കുസലതോ വാ തേരസസു സേക്ഖഫലചതുത്ഥം അന്തോഗധം കത്വാ ‘‘കിരിയതോ തേരസന്ന’’ന്തി അസേക്ഖചതുത്ഥേന സഹ വദതീതി വേദിതബ്ബം. സബ്ബത്ഥപാദകഞ്ചേത്ഥ ഖീണാസവാനം യാനി അഭിഞ്ഞാദീനി സന്തി, തേസം സബ്ബേസം പാദകത്താ സബ്ബത്ഥപാദകന്തി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി തേസം വട്ടം അത്ഥീതി. പരിച്ഛന്നാകാസകസിണചതുത്ഥാദീനി വിയ വാ നവത്തബ്ബതായ സബ്ബത്ഥപാദകസമാനത്താ സബ്ബത്ഥപാദകതാ ദട്ഠബ്ബാ.

മനോസങ്ഖാരാ നാമ സഞ്ഞാവേദനാ, ചത്താരോപി വാ ഖന്ധാ. നിമിത്തം ആരബ്ഭാതി ഏത്ഥ ‘‘നിമിത്തം നിബ്ബാനഞ്ചാ’’തി വത്തബ്ബം.

‘‘അജ്ഝത്തോ ധമ്മോ അജ്ഝത്തസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൨൦.൨൮) ഏത്ഥ ‘‘അജ്ഝത്താ ഖന്ധാ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ യഥാകമ്മൂപഗഞാണസ്സ അനാഗതംസഞാണസ്സ ആവജ്ജനായ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്തത്താ ന ചേതോപരിയഞാണം വിയ യഥാകമ്മൂപഗഞാണം പരസന്താനഗതമേവ ജാനാതി, സസന്താനഗതമ്പി പന അപാകടം രൂപം ദിബ്ബചക്ഖു വിയ അപാകടം കമ്മം വിഭാവേതി. തേനാഹ ‘‘അത്തനോ കമ്മജാനനകാലേ’’തി.

പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഝാനവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.