൧. തിത്ഥായതനസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. ദുതിയസ്സ പഠമേ തിത്ഥം നാമ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ തബ്ബിനിമുത്തസ്സ കസ്സചി ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതസ്സ അഭാവതോ. ഏത്ഥ ഹി സത്താ തരന്തി ഉപ്പിലവന്തി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോന്തി, തസ്മാ ‘‘തിത്ഥ’’ന്തി വുച്ചതി. പാരഗമനസങ്ഖാതഞ്ഹി തരണം ദിട്ഠിഗതികാനം നത്ഥി, തത്ഥേവ അപരാപരം നിമുജ്ജനുമ്മുജ്ജനവസേന പിലവനമേവ തേസം തരണം നാമ. ഉപ്പാദകാതി പൂരണകസ്സപാദയോ. തിത്ഥേ ജാതാ തിത്ഥിയാ, യഥാവുത്തം വാ ദിട്ഠിഗതസങ്ഖാതം തിത്ഥം ഏതേസം അത്ഥീതി തിത്ഥികാ, തിത്ഥികാ ഏവ തിത്ഥിയാ. മനോരമേതി സാദുഫലഭരിതതായ അഭയദിസതായ ച മനോരമേ. ഇമേസുയേവ തീസു ഠാനേസൂതി യഥാവുത്തേസു തിത്ഥായതനേസു.

യോ യഥാ ജാനാതി, തസ്സ തഥാ വുച്ചതീതി ഇമിനാ പുഗ്ഗലജ്ഝാസയവസേന തഥാ വുത്തന്തി ദസ്സേതി. പുഗ്ഗല-സദ്ദോ ച തിസ്സന്നമ്പി പകതീനം സാധാരണോ, തസ്മാ പുരിസഗ്ഗഹണേന തതോ വിസേസനം യഥാ ‘‘അട്ഠ പുരിസപുഗ്ഗലാ’’തി. പടിസംവിദിതം കരോതീതി കേവലം ജാനനവസേന വിദിതം കരോതി. അനുഭവതി വാതി വിപാകലക്ഖണപ്പത്തം അനുഭവതി. പുബ്ബേകതഹേതൂതി അന്തോഗധാവധാരണം പദന്തി ആഹ ‘‘പുബ്ബേകതകമ്മപച്ചയേനേവാ’’തി. ഇമിനാതി ‘‘സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതൂ’’തി ഇമിനാ വചനേന. കമ്മവേദനന്തി കുസലാകുസലകമ്മസഹജം വേദനം. കിരിയവേദനന്തി ‘‘നേവ കുസലാകുസലാ ന ച കമ്മവിപാകാ’’തി ഏവം വുത്തം കിരിയചിത്തസഹജം വേദനം. ന കേവലഞ്ച തേ കമ്മകിരിയവേദനാ ഏവ പടിക്ഖിപന്തി, അഥ ഖോ സാസനേ ലോകേ ച പാകടേ വാതാബാധാദിരോഗേ ച പടിക്ഖിപന്തി ഏവാതി ദസ്സേതും ‘‘യേ വാ ഇമേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പിത്തസമുട്ഠാനാതി പിത്തവികാരാധികസമ്ഭൂതാ. അനന്തരദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. സന്നിപാതികാതി പിത്താദീനം തിണ്ണമ്പി വികാരാനം സന്നിപാതതോ ജാതാ. ഉതുപരിണാമജാതി സീതാദിഉതുനോ വിപരിണാമതോ വിസമപരിവുത്തിതോ ജാതാ. വിസമപരിഹാരജാതി അസപ്പായാഹാരയോഗപടിസേവനവസേന കായസ്സ വിസമം പരിഹരണതോ ജാതാ. ഓപക്കമികാതി ഉപക്കമതോ നിബ്ബത്താ. കമ്മവിപാകജാതി കമ്മസ്സ വിപാകഭൂതക്ഖന്ധതോ ജാതാ. വിരോധിപച്ചയസമുട്ഠാനാ ധാതൂനം വികാരാവത്ഥാ, തപ്പച്ചയാ വാ ദുക്ഖാ വേദനാ ആബാധനട്ഠേന ആബാധോ, സോ ഏവ രുജ്ജനട്ഠേന രോഗോ. തത്ഥ ‘‘യോ യാപ്യലക്ഖണോ, സോ രോഗോ, ഇതരോ ആബാധോ’’തി വദന്തി. സബ്ബേസഞ്ച നേസം തംതംധാതൂനം വിസമം ആസന്നകാരണം, ന തഥാ ഇതരാനി. തത്ഥാപി ച പകോപാവത്ഥാ ധാതുയോ ആസന്നകാരണം, ന തഥാ പരപച്ചയാവത്ഥാതി ദട്ഠബ്ബം. അട്ഠമംയേവ കമ്മവിപാകജം ആബാധം സമ്പടിച്ഛന്തി ‘‘സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതൂ’’തി വിപല്ലാസഗ്ഗാഹേന. ‘‘പുബ്ബേ’’തി പുരാതനസ്സേവ കമ്മസ്സ ഗഹിതത്താ ഉപപജ്ജവേദനീയമ്പി തേ പടിക്ഖിപന്തീതി വുത്തം ‘‘ദ്വേ പടിബാഹിത്വാ’’തി. സമ്പടിച്ഛന്തീതി അനുജാനന്തി.

അത്തനാ കതമൂലകേനാതി സാഹത്ഥികകമ്മഹേതു. ആണത്തിമൂലകേനാതി പരസ്സ ആണാപനവസേന കതകമ്മഹേതു. ഇമാതി തിസ്സോ വേദനാ. സബ്ബേ പടിബാഹന്തീതി സബ്ബേ രോഗേ പടിസേധേന്തി സബ്ബേസമ്പി തേസം ഏകേന ഇസ്സരേനേവ നിമ്മിതത്താ തബ്ഭാവീഭാവാസമ്ഭവതോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. സബ്ബം പടിബാഹന്തീതി ഹേതുപച്ചയപടിസേധനതോ സബ്ബം നിസേധേന്തി.

മാതികം നിക്ഖിപിത്വാതി തിണ്ണമ്പി വേദാനം അസാരഭാവദസ്സനത്ഥം ഉദ്ദേസം കത്വാ. തന്തി തം മാതികം. വിഭജിത്വാ ദസ്സേതുന്തി ദോസദസ്സനവസേനേവ വിഭാഗതോ ദസ്സേതും. ലദ്ധിപതിട്ഠാപനത്ഥന്തി അത്തനോ ലദ്ധിയാ പടിജാനാപനത്ഥം. ലദ്ധിതോ ലദ്ധിം സങ്കമന്തീതി മൂലലദ്ധിതോ അഞ്ഞലദ്ധിം ഉപഗച്ഛന്തി പടിജാനന്തി. പുബ്ബേകതഹേതുയേവ പടിസംവേദേതീതി കമ്മവേദനമ്പി വിപാകവേദനം കത്വാ വദന്തി. ദിട്ഠിഗതികാ ഹി ബ്യാമൂള്ഹചിത്താ കമ്മന്തരവിപാകന്തരാദീനി ആലോളേന്തി, അസങ്കരതോ സഞ്ഞാപേതും ന സക്കോന്തി. യഥാ ച അകുസലകമ്മേ, ഏവം കുസലകമ്മേപീതി ദസ്സേതും ‘‘ഏവം പാണാതിപാതാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഏവന്തി യഥാ പുബ്ബേകതഹേതു ഏവ പാണാതിപാതിനോ നാമ ഹോന്തി, ന ഇദാനി സയംകതകാരണാ, ഏവം പാണാതിപാതാ വിരമണമ്പി പുബ്ബേകതഹേതു ഏവാതി വിചാരിയമാനോ പുബ്ബേകതവാദോ അകിരിയവാദോ ഏവ സമ്പജ്ജതി.

കത്തുകമ്യതാഛന്ദോ ന തണ്ഹാഛന്ദോ. കത്തുകമ്യതാതി കാതുമിച്ഛാ. പച്ചത്തപുരിസകാരോതി തേന തേന പുരിസേന കത്തബ്ബകിച്ചം ന ഹോതി പുബ്ബേകതഹേതു ഏവ സിജ്ഝനതോ. ഉഭയമ്പി തം ഏസ ന ലബ്ഭതീതി കത്തബ്ബകരണം സുചരിതപൂരണം, അകത്തബ്ബഅകരണം ദുച്ചരിതവിരതീതി ഇദം ഉഭയമ്പി ഏസ ന ലഭതി. സമണാപി ഹി പുബ്ബേകതകാരണായേവ ഹോന്തീതി പുബ്ബേകതകാരണായേവ സമണാപി ഹോന്തി, ന ഇദാനി സംവരസമാദാനാദിനാ. അസ്സമണാപി പുബ്ബേകതകാരണായേവാതി പുബ്ബേകതകാരണായേവ അസ്സമണാപി ഹോന്തി, ന സംവരഭേദേന.

യഥാ പുബ്ബേകതവാദേ ഛന്ദവായാമാനം അസമ്ഭവതോ പച്ചത്തപുരിസകാരാനം അഭാവോ, ഏവം ഇസ്സരനിമ്മാനവാദേപി ഇസ്സരേനേവ സബ്ബസ്സ നിമ്മിതഭാവാനുജാനനതോതി വുത്തം ‘‘പുബ്ബേകതവാദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ’’തി. ഏസ നയോ അഹേതുകവാദേപീതി ആഹ ‘‘തഥാ അഹേതുകവാദേപീ’’തി.

ഇമേസന്തിആദിനാ ഇമേസം തിത്ഥായതനാനം തുച്ഛാസാരതായ ഥുസകോട്ടനേന കുണ്ഡകമത്തസ്സപി അലാഭോ വിയ പരമത്ഥലേസസ്സപി അഭാവോ, തഥാ ഖജ്ജോപനകോഭാസതോ തേജസോ ഫുലിങ്ഗമത്തസ്സപി അഭാവോ വിയ അന്ധവേണികസ്സപി മഗ്ഗസ്സ അപ്പടിലാഭോ വിയ സദ്ദമത്തം നിസ്സായ മിച്ഛാഭാഗേന വിപല്ലത്ഥതായ ദദ്ദരജാതകേ (ജാ. ൧.൨.൪൩-൪൩) സസകസദിസതാ ച വിഭാവിതാ ഹോതി. സാരഭാവന്തി സീലസാരാദിസമ്പത്തിയാ സാരസബ്ഭാവം. നിയ്യാനികഭാവന്തി ഏകന്തേനേവ വട്ടതോ നിയ്യാനാവഹഭാവം. അനിഗ്ഗഹിതോതി ന നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘നിഗ്ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യോ’’തി. അസംകിലിട്ഠോതി സംകിലേസവിരഹിതോ. തേനാഹ ‘‘നിക്കിലേസോ’’തിആദി. അനുപവജ്ജോതി ധമ്മതോ ന ഉപവദിതബ്ബോ. അപ്പടികുട്ഠോ നാമ അപ്പടിസേധനം വാ സിയാ അനക്കോസനം വാതി തദുഭയം ദസ്സേന്തോ ‘‘അപ്പടിബാഹിതോ അനുപക്കുട്ഠോ’’തി ആഹ.

തസ്സ ധമ്മസ്സാതി ‘‘അയം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ ഉദ്ധടസ്സ ധമ്മസ്സ. പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാതി കഥേതുകമ്യതാവസേന പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ. യഥാപടിപാടിയാതി മാതികായ യഥാനിക്ഖിത്തപ്പടിപാടിയാ. ധാതുയോതി സഭാവധാരണട്ഠേന ധാതുയോ. താ പന യസ്മാ തണ്ഹാദിട്ഠികപ്പനാപരികപ്പിതഅത്തസുഭസുഖസസ്സതാദിപകതിആദിധുവാദിജീവാദികായാദികാ വിയ ന ഇച്ഛാസഭാവാ ദിട്ഠിആദിരഹിതേഹി വിമുച്ചമാനഉദുമ്ബരപുപ്ഫാദിലോകവോഹാരവത്ഥൂനി വിയ ച വാചാവത്ഥുമത്താ, അഥ ഖോ സച്ചപരമത്ഥഭൂതാതി ആഹ ‘‘സഭാവാ’’തി, സച്ചസഭാവാതി അത്ഥോ. അത്തനോ സഭാവം ധാരേന്തീതി ഹി ധാതുയോ. നിജ്ജീവനിസ്സത്തഭാവപ്പകാസകോതി ബാഹിരപരികപ്പിതജീവാഭാവപ്പകാസകോ ലോകിയമഹാജനസംകപ്പിതസത്താഭാവപ്പകാസകോ ച. ആകരട്ഠേനാതി ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനഭാവേന. ഉപ്പത്തിട്ഠാനമ്പി ഹി ആകരോ ആയതനന്തി വുച്ചതി യഥാ ‘‘കമ്ബോജോ അസ്സാനം ആയതന’’ന്തി. മനോപവിചാരാതി തം തം ആരമ്മണം ഉപേച്ച മനസോ വിവിധചരണാകാരോ. കേഹി കത്ഥാതി ആഹ ‘‘വിതക്കവിചാരപാദേഹീ’’തിആദി. അട്ഠാരസസു ഠാനേസൂതി ഛ സോമനസ്സട്ഠാനിയാനി, ഛ ദോമനസ്സട്ഠാനിയാനി, ഛ ഉപേക്ഖാട്ഠാനിയാനീതി ഏവം അട്ഠാരസസു ഠാനേസു.

പതിട്ഠാധാതൂതി സേസഭൂതത്തയസ്സ ചേവ സബ്ബൂപാദാരൂപാനഞ്ച പതിട്ഠാസഭാവാ ധാതു. ഇമിനാ നയേന ആബന്ധനധാതൂതിആദീസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അപിച കക്ഖളഭാവസിദ്ധോ സഹജാതധമ്മാനം ആധാരഭാവോ പതിട്ഠാഭാവോ. ദ്രവഭാവസിദ്ധം സമ്പിണ്ഡനം ആബന്ധനം. ഉണ്ഹഭാവസിദ്ധം മുദുതാപക്കതാവഹം പരിപാചനം. ഥദ്ധഭാവാവഹം ഉദ്ധുമാതനം വിത്ഥമ്ഭനം. രൂപവിവിത്തോ രൂപപരിയന്തോ ആകാസോതി യേസം സോ പരിച്ഛേദോ, തേഹി സോ അസമ്ഫുട്ഠോവാതി വുത്തം ‘‘ആകാസധാതൂതി അസമ്ഫുട്ഠധാതൂ’’തി. സഞ്ജാനനവിധുരാ ആരമ്മണൂപലദ്ധി വിജാനനധാതു. വിത്ഥാരതോപി കഥേതും വട്ടതി സങ്ഖേപന്തോഗധത്താ വിത്ഥാരസ്സ. സങ്ഖേപതോ കഥേതും ന വട്ടതി കഥേതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ അനവസേസപരിയാദാനാഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘വിത്ഥാരതോവ വട്ടതീ’’തി. ഉഭയഥാതി സങ്ഖേപതോ വിത്ഥാരതോ ച.

അനിപ്ഫന്നാപി ആകാസധാതു ഭൂതാനി ഉപാദായ ഗഹേതബ്ബതാമത്തേന ‘‘ഉപാദാരൂപ’’ന്തേവ വുച്ചതി. ദിട്ഠാനേവാതി സല്ലക്ഖേതബ്ബാനി ഉപാദാരൂപഭാവസാമഞ്ഞതോ. തേന സഹജാതാ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ സമുദായേ പവത്തവോഹാരസ്സ അവയവേപി ദിസ്സനതോ യഥാ ‘‘വത്ഥേകദേസേ ദഡ്ഢേ വത്ഥം ദഡ്ഢ’’ന്തി. ‘‘ഫസ്സോ ച ചേതനാ ച സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ’’തി വുത്തം മഹാഭൂമകത്താ തേസം തപ്പധാനത്താ ച സങ്ഖാരക്ഖന്ധസ്സ. അരൂപക്ഖന്ധാ നാമം ആരമ്മണാഭിമുഖം നമനതോ നാമാധീനഗ്ഗഹണതോ ച. രൂപക്ഖന്ധോ രൂപം പരിബ്യത്തം രുപ്പനട്ഠേന. പച്ചയന്തി നിസ്സയഭൂതം പച്ചയം. വിഭാഗേന ദ്വാചത്താലീസ. ഏകാസീതി ചിത്താനി ‘‘സമ്മസനചാരോയ’’ന്തി കത്വാ. അനുക്കമേന പടിപജ്ജമാനോതി ഏവം കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിയം ഠിതോ ഉപരിമേന തിസ്സന്നം വിസുദ്ധീനം സമ്പാദനവസേന വിസുദ്ധിഭാവനം ഉസ്സുക്കാപേന്തോ.

ഫസ്സായതനന്തി ഫസ്സസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനം. സുവണ്ണാദീനന്തി സുവണ്ണമണിവജിരാദീനം. ആകിണ്ണം വിയ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി ഏത്ഥാതി ആകരോ. യഥാ ചക്ഖു വിപാകഫസ്സസ്സ വിസേസപച്ചയോ, ന തഥാ ഇതരേസന്തി കത്വാ വുത്തം ‘‘ദ്വേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാനീ’’തിആദി. ഏസ നയോ സേസവാരേസുപി. ദ്വത്തിംസായ വിപാകഫസ്സേസു ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണസഹഗതഫസ്സേ ഠപേത്വാ സേസാ ദ്വാവീസതി വിപാകഫസ്സാ വേദിതബ്ബാ. ദിട്ഠമേവ ഹോതി തേന സമാനയോഗക്ഖമത്താ. ‘‘സങ്ഖേപതോ താവാ’’തി സങ്ഖേപകഥം ആരഭിത്വാപി വിത്ഥാരകഥാപേത്ഥ വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യാവാതി വുത്തം ‘‘ഹേട്ഠാ…പേ… വേദിതബ്ബ’’ന്തി.

സോമനസ്സസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതം സോമനസ്സട്ഠാനിയം. തേനാഹ ‘‘സോമനസ്സസ്സ കാരണഭൂത’’ന്തി. ഉപവിചരതീതി ഉപേച്ച പവത്തതി. സഭാവതോ സങ്കപ്പതോ ച സോമനസ്സാദിഉപ്പത്തിഹേതുകാ സോമനസ്സട്ഠാനിയാദിതാതി ആഹ ‘‘ഇട്ഠം വാ ഹോതൂ’’തിആദി. ചതുത്ഥം ദിട്ഠമേവ ഹോതി തദവിനാഭാവതോ.

അരിയസച്ചാനീതി പുരിമപദേ ഉത്തരപദലോപേനായം നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘അരിയഭാവകരാനീ’’തിആദി. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൫൩൧) പകാസിതം, തസ്മാ ന ഇധ പകാസേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. സുഖാവബോധനത്ഥന്തി ദേസിയമാനായ വട്ടകഥായ സുഖേന അവബോധനത്ഥം. തേനാഹ ‘‘യസ്സ ഹീ’’തിആദി. ദ്വാദസപദന്തി അവിജ്ജാദീഹി പദേഹി ദ്വാദസപദം. പച്ചയവട്ടന്തി പച്ചയപ്പബന്ധം. കഥേതുകാമോ ഹോതി പച്ചയാകാരമുഖേന സച്ചാനി ദസ്സേതുകാമതായ. ഗബ്ഭാവക്കന്തിവട്ടന്തി ഗബ്ഭോക്കന്തിമുഖേന വിപാകവട്ടം ദസ്സേതി ‘‘ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതീ’’തിആദിനാ. തസ്മാ പനേത്ഥ ഗബ്ഭാവക്കന്തിവസേനേവ വട്ടം ദസ്സിതന്തി ആഹ ‘‘ഗബ്ഭാവക്കന്തിവട്ടസ്മിം ഹീ’’തിആദി. ഗബ്ഭാവക്കന്തിവട്ടസ്മിന്തി മാതുകുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തനവസേന പവത്തധമ്മപ്പബന്ധേ. ദസ്സിതേതി ദേസനാവസേന ദസ്സിതേ. പുരിമാ ദ്വേ യോനിയോ ഇതരാഹി ഓളാരികതായ പരിബ്യത്തതരാതി വുത്തം ‘‘ഗബ്ഭാവക്കന്തി…പേ… അവബോധേതുമ്പീ’’തി.

പച്ചയമത്തന്തി ഛന്നം ധാതൂനം സാധാരണം പച്ചയഭാവമത്തം, ന തേഹി ഭാഗസോ നിപ്ഫാദിയമാനം പച്ചയവിസേസം ‘‘കുതോ പനേതം ഛന്നം ധാതൂന’’ന്തി അവിഭാഗേന വുത്തത്താ. തേനാഹ ‘‘ഇദം വുത്തം ഹോതീ’’തിആദി. ന മാതു ന പിതു താസം ധാതൂനം ഇമസ്സ സത്തസ്സ ബാഹിരഭാവതോ. ഗബ്ഭസ്സാതി ഏത്ഥ ഗബ്ഭതി അത്തഭാവഭാവേന വത്തതീതി ഗബ്ഭോ, കലലാദിഅവത്ഥോ ധമ്മപ്പബന്ധോ. തന്നിസ്സിതത്താ പന സത്തസന്താനോ ഗബ്ഭോതി വുത്തോ യഥാ മഞ്ചനിസ്സിതാ ‘‘മഞ്ചാ ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തീ’’തി. തന്നിസ്സയഭാവതോ മാതുകുച്ഛി ഗബ്ഭോതി വുച്ചതി ‘‘ഗബ്ഭേ വസതി മാണവോ’’തിആദീസു (ജാ. ൧.൧൫.൩൬൩). ഗബ്ഭോ വിയാതി വാ ഗബ്ഭോ. യഥാ ഹി നിവാസട്ഠാനതായ സത്താനം ഓവരകോ ‘‘ഗബ്ഭോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം ഗബ്ഭസേയ്യകാനം സത്താനം യാവ അഭിജാതി നിവാസട്ഠാനതായ മാതുകുച്ഛി ‘‘ഗബ്ഭോ’’തി വുച്ചതി. ഇധ പന പഠമം വുത്തഅത്ഥേനേവ ഗബ്ഭോതി വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘ഗബ്ഭോ ച നാമാ’’തിആദി.

നിരതിഅത്ഥേന നിരയോ ച സോ യഥാവുത്തേന അത്ഥേന ഗബ്ഭോ ചാതി നിരയഗബ്ഭോ. ഏസ നയോ സേസപദേസുപി. അയം പന വിസേസോ – ദേവമനുജാദയോ വിയ ഉദ്ധം ദീഘാ അഹുത്വാ തിരിയം അഞ്ചിതാ ദീഘാതി തിരച്ഛാനാ. തേ ഏവ ഖന്ധകോട്ഠാസഭാവേന യോനി ച സോ വുത്തനയേന ഗബ്ഭോ ചാതി തിരച്ഛാനയോനിഗബ്ഭോ. പകട്ഠതോ സുഖതോ അപേതം അപഗമോ പേതഭാവോ, തം പത്താനം വിസയോതി പേത്തിവിസയോ, പേതയോനി. മനസ്സ ഉസ്സന്നതായ സൂരഭാവാദിഗുണേഹി ഉപചിതമാനസതായ ഉക്കട്ഠഗുണചിത്തതായ മനുസ്സാ. ദിബ്ബന്തി കാമഗുണാദീഹി കീളന്തി ലളന്തി ജോതന്തീതി ദേവാ. ഗബ്ഭസദ്ദോ വുത്തനയോ ഏവ. നാനപ്പകാരോതി യഥാവുത്തേന തദനന്തരഭേദേന ച നാനപ്പകാരകോ. മനുസ്സഗബ്ഭോ അധിപ്പേതോ സുപാകടതായ പച്ചക്ഖഭാവതോ. ഓക്കന്തി മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമിത്വാ വിയ ഉപ്പതിത്വാതി കത്വാ. നിബ്ബത്തനം നിബ്ബത്തി. പാതുഭാവോ ഉപ്പത്തിപ്പകാസകോ ച.

സന്നിപാതോ നാമ അവേകല്ലജാതിഹീനവേകല്ലേതി ദസ്സേതും ‘‘ഇധ മാതാപിതരോ’’തിആദി വുത്തം. ഇധാതി ഇമസ്മിം സത്തലോകേ. സന്നിപതിതാതി സമോധാനഭാവതോ സന്നിപതിതാ സമാഗതാ സംസിലിട്ഠാ. ഉതുനീതി ഉതുമതീ സഞ്ജാതപുപ്ഫാ. ഇദഞ്ച ഉതുസമയം സന്ധായ വുത്തം, ന ലോകസമഞ്ഞാകരജസ്സ ലഗ്ഗനദിവസമത്തം. മാതുഗാമസ്സ ഹി യസ്മിം ഗബ്ഭാസഹസഞ്ഞിതേ ഓകാസേ ദാരകോ നിബ്ബത്തതി, തത്ഥ മഹതീ ലോഹിതപീളകാ സണ്ഠഹിത്വാ അഗ്ഗഹിതപുബ്ബാ ഏവ ഭിജ്ജിത്വാ പഗ്ഘരതി, വത്ഥു സുദ്ധം ഹോതി പഗ്ഘരിതലോഹിതത്താ അനാമയത്താ ച. വിസുദ്ധേ വത്ഥുമ്ഹി മാതാപിതൂസു ഏകവാരം സന്നിപതിതേസു യാവ സത്ത ദിവസാനി ഖേത്തമേവ ഹോതി. സുദ്ധം വത്ഥു നഹാനതോ പരമ്പി കതിപയാനി ദിവസാനി ഗബ്ഭസണ്ഠഹനതായ ഖേത്തമേവ ഹോതി പരിത്തസ്സ ലോഹിതലേസസ്സ വിജ്ജമാനത്താ. തസ്മിം സമയേ ഹത്ഥഗ്ഗാഹവേണിഗ്ഗാഹാദിനാ അങ്ഗപരാമസനേനപി ദാരകോ നിബ്ബത്തതിയേവ. ഇത്ഥിസന്താനേപി ഹി സത്തപി ധാതൂ ലബ്ഭന്തേവ. തഥാ ഹി പാരികായ നാഭിപരാമസനേന സാമസ്സ ബോധിസത്തസ്സ, ദിട്ഠമങ്ഗലികായ നാഭിപരാമസനേന (ജാ. അട്ഠ. ൪.൧൫.മാതങ്ഗജാതകവണ്ണനാ; മ. നി. അട്ഠ. ൨.൬൫) മണ്ഡബ്യസ്സ നിബ്ബത്തി അഹോസി. ഗന്ധനതോ ഉപ്പന്നഗതിയാ നിമിത്തൂപട്ഠാനേന സൂചനതോ ദീപനതോ ഗന്ധോതി ലദ്ധനാമേന ഭവഗാമികമ്മുനാ അബ്ബതി പവത്തതീതി ഗന്ധബ്ബോ, തത്ഥ ഉപ്പജ്ജമാനകസത്തോ. പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതീതി ന മാതാപിതൂനം സന്നിപാതം ഓലോകയമാനോ സമീപേ ഠിതോ പച്ചുപട്ഠിതോ നാമ ഹോതി, കമ്മയന്തയന്തിതോ പന ഏകോ സത്തോ തസ്മിം ഓകാസേ നിബ്ബത്തനകോ ഹോതീതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. തദാ ഹി തത്രൂപഗസത്തോ തത്രൂപപത്തിആവഹന്തകമ്മസങ്ഖാതേന പേല്ലകയന്തേന തഥത്ഥായ പേല്ലിതോ ഉപനീതോ വിയ ഹോതി.

വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപന്തി ഏത്ഥ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയഭാവേന ഗഹിതത്താ ‘‘തയോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ’’തി വുത്തം. ഇധ പന വിഞ്ഞാണം പച്ചയഭാവേന അഗ്ഗഹേത്വാ ഗബ്ഭോക്കന്തിയാ ഏവ പച്ചയഭാവേന ഗഹിതത്താ ‘‘വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധമ്പി പക്ഖിപിത്വാ’’തി വുത്തം. ഇധ പന മനുസ്സഗബ്ഭസ്സ ഓക്കന്തിയാ അധിപ്പേതത്താ ‘‘ഗബ്ഭസേയ്യകാനം പടിസന്ധിക്ഖണേ’’തി വുത്തം.

തണ്ഹായ സമുദയസച്ചഭാവേന ഗഹിതത്താ ‘‘ഠപേത്വാ തണ്ഹ’’ന്തി വുത്തം. തസ്സേവ പഭാവികാതി തസ്സേവ യഥാവുത്തസ്സ ദുക്ഖസച്ചസ്സ ഉപ്പാദികാ. ദുക്ഖനിരോധോതി ഏത്ഥ ദുക്ഖഗ്ഗഹണേന തണ്ഹാപി ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘തേസം ദ്വിന്നമ്പി…പേ… ദുക്ഖനിരോധോ’’തി. അവിസേസേന ഹി തേഭൂമകവട്ടം ഇധ ദുക്ഖന്തി അധിപ്പേതം. അഥ വാ ദുക്ഖസ്സ അനുപ്പത്തിനിരോധോ തബ്ഭാവികായ തണ്ഹായ അനുപ്പത്തിനിരോധേന വിനാ ന ഹോതീതി വുത്തം ‘‘തേസം ദ്വിന്നമ്പി…പേ… ദുക്ഖനിരോധോ’’തി. അനുപ്പത്തിനിരോധോതി ച അനുപ്പത്തിനിരോധനിമിത്തം നിബ്ബാനം ദസ്സേതി.

‘‘തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ഉഭയത്ഥ പാളിയാ പവത്തിആകാരഭേദം ദസ്സേതും ‘‘അയം പന വിസേസോ’’തി ആഹ. തത്ഥാതി വിസദ്ധിമഗ്ഗേ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ. അവിജ്ജായ ത്വേവാതി അവിജ്ജായ തു ഏവ. അസേസവിരാഗനിരോധാതി ഏത്ഥ അച്ചന്തമേവ സങ്ഖാരേ വിരജ്ജതി ഏതേനാതി വിരാഗോ, മഗ്ഗോ, തസ്മാ വിരാഗസങ്ഖാതേന മഗ്ഗേന അസേസനിരോധാ അസേസേത്വാ നിരോധാ സമുച്ഛിന്ദനാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

സകലസ്സാതി അനവസേസസ്സ. കേവലസ്സാതി വാ സുദ്ധസ്സ, പരപരികപ്പിതസത്തജീവാദിവിരഹിതസ്സാതി അത്ഥോ. ഖീണാകാരോപി വുച്ചതി ‘‘നിരുജ്ഝനം നിരോധോ’’തി ഇമിനാ അത്ഥേന. അരഹത്തമ്പി നിരോധോതി വുച്ചതി നിരോധന്തേ ഉപ്പന്നത്താ. നിബ്ബാനമ്പി നിരോധോതി വുച്ചതി അവിജ്ജാദീനം നിരോധസ്സ നിമിത്തഭാവതോ അവിജ്ജാദയോ നിരുജ്ഝന്തി ഏത്ഥാതി നിരോധോതി കത്വാ. ഖീണാകാരദസ്സനവസേനാതി അവിജ്ജാദീനം അനുപ്പത്തിനിരോധേന നിരുജ്ഝനാകാരദസ്സനവസേന. നിബ്ബാനമേവ സന്ധായ, ന പന അരഹത്തന്തി അധിപ്പായോ. സഭാവധമ്മാനം നിഗ്ഗഹോ നാമ യഥാവുത്തധമ്മപരിച്ഛേദതോ ഊനാധികഭാവപ്പകാസനേന അത്തസഭാവവിഭാവനേനേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘നിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഹീ’’തിആദി.

തിത്ഥായതനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.