൩. ബാലവഗ്ഗവണ്ണനാ

൨൨-൨൪. തതിയസ്സ പഠമദുതിയതതിയാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൨൫. ചതുത്ഥേ നേതബ്ബോതി അഞ്ഞതോ ആഹരിത്വാ ബോധേതബ്ബോ, ഞാപേതബ്ബോതി അത്ഥോ.

൨൭. ഛട്ഠേ നോ ചേപി പടിച്ഛാദേത്വാ കരോന്തീതി പാണാതിപാതാദീനി കരോന്തോ സചേപി അപ്പടിച്ഛാദേത്വാ കരോന്തി. പടിച്ഛന്നമേവാതി വിഞ്ഞൂഹി ഗരഹിതബ്ബഭാവതോ പടിച്ഛാദനാരഹത്താ പടിച്ഛന്നമേവാതി വുച്ചതി. അവീചിആദയോ പദേസവിസേസാ തത്ഥൂപപന്നാ സത്താ ച നിരയഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘നിരയോതി സഹോകാസകാ ഖന്ധാ’’തി. തിരച്ഛാനയോനി നാമ വിസും പദേസവിസേസോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘തിരച്ഛാനയോനിയം ഖന്ധാവ ലബ്ഭന്തീ’’തി.

൩൧. ദസമേ അത്ഥോ ഫലം തദധീനവുത്തിതായ വസോ ഏതസ്സാതി അത്ഥവസോ, ഹേതൂതി ആഹ ‘‘അത്ഥവസേതി കാരണാനീ’’തി. അരഞ്ഞവനപത്ഥാനീതി അരഞ്ഞലക്ഖണപ്പത്താനി വനപത്ഥാനി. വനപത്ഥ-സദ്ദോ ഹി സണ്ഡഭൂതേ രുക്ഖസമൂഹേപി വത്തതീതി അരഞ്ഞഗ്ഗഹണം. വനീയതി വിവേകകാമേഹി ഭജീയതി, വനുതേ വാ തേ അത്തസമ്പത്തിയാ വസനത്ഥായ യാചന്തോ വിയ ഹോതീതി വനം, പതിട്ഠഹന്തി ഏത്ഥ വിവേകകാമാ യഥാധിപ്പേതവിസേസാധിഗമേനാതി പത്ഥം, വനേസു പത്ഥം ഗഹനട്ഠാനേ സേനാസനം വനപത്ഥം. കിഞ്ചാപീതി അനുജാനനസമ്ഭാവനത്ഥേ നിപാതോ. കിം അനുജാനാതി? നിപ്പരിയായതോ അരഞ്ഞഭാവം ഗാമതോ ബഹി അരഞ്ഞന്തി. തേനാഹ ‘‘നിപ്പരിയായേനാ’’തിആദി. കിം സമ്ഭാവേതി? ആരഞ്ഞകങ്ഗനിപ്ഫാദകത്തം. യഞ്ഹി ആരഞ്ഞകങ്ഗനിപ്ഫാദകം, തം വിസേസതോ അരഞ്ഞന്തി വത്തബ്ബന്തി. തേനാഹ ‘‘യം തം പഞ്ചധനുസതിക’’ന്തിആദി. നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാതി ഇന്ദഖീലതോ ബഹി നിക്ഖമിത്വാ, തതോ ബഹി പട്ഠായാതി അത്ഥോ. ബഹി ഇന്ദഖീലാതി വാ യത്ഥ ദ്വേ തീണി ഇന്ദഖീലാനി, തത്ഥ ബഹിദ്ധാ ഇന്ദഖീലതോ പട്ഠായ. യത്ഥ തം നത്ഥി, തദരഹട്ഠാനതോ പട്ഠായാതി വദന്തി. ഗാമന്തന്തി ഗാമസമീപം. അനുപചാരട്ഠാനന്തി നിച്ചകിച്ചവസേന ന ഉപചരിതബ്ബട്ഠാനം. തേനാഹ ‘‘യത്ഥ ന കസീയതി ന വപീയതീ’’തി.

അത്തനോ ച ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരന്തി ഏതേന സത്ഥാ അത്തനോ വിവേകാഭിരതിം പകാസേതി. തത്ഥ ദിട്ഠധമ്മോ നാമ അയം പച്ചക്ഖോ അത്തഭാവോ, സുഖവിഹാരോ നാമ ചതുന്നം ഇരിയാപഥവിഹാരാനം ഫാസുതാ. ഏകകസ്സ ഹി അരഞ്ഞേ അന്തമസോ ഉച്ചാരവസ്സാവകിച്ചം ഉപാദായ സബ്ബേ ഇരിയാപഥാ ഫാസുകാ ഹോന്തി, തസ്മാ ദിട്ഠധമ്മേ സുഖവിഹാരം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരന്തി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

പച്ഛിമഞ്ച ജനതം അനുകമ്പമാനോതി കഥം അരഞ്ഞവാസേന പച്ഛിമാ ജനതാ അനുകമ്പിതാ ഹോതി? സദ്ധാപബ്ബജിതാ ഹി കുലപുത്താ ഭഗവതോ അരഞ്ഞവാസം ദിസ്വാ ‘‘ഭഗവാപി നാമ അരഞ്ഞസേനാസനാനി ന മുഞ്ചതി, യസ്സ നേവത്ഥി പരിഞ്ഞാതബ്ബം ന പഹാതബ്ബം ന ഭാവേതബ്ബം ന സച്ഛികാതബ്ബം, കിമങ്ഗം പന മയ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ തത്ഥ വസിതബ്ബമേവ മഞ്ഞിസ്സന്തി, ഏവം ഖിപ്പമേവ ദുക്ഖസ്സന്തകരാ ഭവിസ്സന്തി. ഏവം പച്ഛിമാ ജനതാ അനുകമ്പിതാ ഹോതി. ഏതമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പച്ഛിമേ മമ സാവകേ അനുകമ്പന്തോ’’തി.

൩൨. ഏകാദസമേ വിജ്ജം ഭജന്തീതി വിജ്ജാഭാഗിയാ, വിജ്ജാഭാഗേ വിജ്ജാകോട്ഠാസേ വത്തന്തീതിപി വിജ്ജാഭാഗിയാ. പദം പച്ഛിന്ദതീതി മഗ്ഗചിത്തസ്സ പതിട്ഠം ഉപച്ഛിന്ദതി, മഗ്ഗചിത്തം പതിട്ഠാപേതും ന ദേതീതി അത്ഥോ. ഉബ്ബട്ടേത്വാതി സമുച്ഛേദവസേന സമൂലം ഉദ്ധരിത്വാ. അട്ഠസു ഠാനേസൂതി ബുദ്ധാദീസു അട്ഠസു ഠാനേസു. രാഗസ്സ ഖയവിരാഗേനാതി രാഗസ്സ ഖയസങ്ഖാതേന വിരാഗേന, രാഗസ്സ അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനേനാതി വുത്തം ഹോതി.

ബാലവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.