(൧൫) ൫. സമാപത്തിവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧൬൪. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ ‘‘ഇതോ പുബ്ബേ പരികമ്മം പവത്തം, ഇതോ പരം ഭവങ്ഗം മജ്ഝേ സമാപത്തീ’’തി ഏവം സഹ പരികമ്മേന അപ്പനാപരിച്ഛേദപ്പജാനനാ പഞ്ഞാ സമാപത്തികുസലതാ. വുട്ഠാനേ കുസലഭാവോ വുട്ഠാനകുസലതാ. പഗേവ വുട്ഠാനപരിച്ഛേദകഞാണന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൧൬൫. ദുതിയേ ഉജുനോ ഭാവോ അജ്ജവം, അജിമ്ഹതാ അകുടിലതാ അവങ്കതാതി അത്ഥോ. അഭിധമ്മേപി (ധ. സ. ൧൩൪൬) വുത്തം – ‘‘തത്ഥ കതമോ അജ്ജവോ? യാ അജ്ജവതാ അജിമ്ഹതാ അകുടിലതാ അവങ്കതാ, അയം വുച്ചതി അജ്ജവോ’’തി. അനജ്ജവഞ്ച അജ്ജവപ്പടിക്ഖേപേന വേദിതബ്ബം. ഗോമുത്തവങ്കതാ, ചന്ദലേഖാവങ്കതാ, നങ്ഗലകോടിവങ്കതാതി ഹി തയോ അനജ്ജവാ. ഏകച്ചോ ഹി ഭിക്ഖു പഠമവയേ മജ്ഝിമ-പച്ഛിമവയേ ച ഏകവീസതിയാ അനേസനാസു ഛസു ച അഗോചരേസു ചരതി, അയം ഗോമുത്തവങ്കതാ നാമ, ആദിതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാ പടിപത്തിയാ വങ്കഭാവതോ. ഏകോ പഠമവയേ പച്ഛിമവയേ ച ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം പൂരേതി, ലജ്ജീ കുക്കുച്ചകോ സിക്ഖാകാമോ ഹോതി, മജ്ഝിമവയേ പുരിമസദിസോ, അയം ചന്ദലേഖാവങ്കതാ നാമ, പടിപത്തിയാ മജ്ഝട്ഠാനേ വങ്കഭാവാപത്തിതോ. ഏകോ പഠമവയേപി മജ്ഝിമവയേപി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം പൂരേതി, ലജ്ജീ കുക്കുച്ചകോ സിക്ഖാകാമോ ഹോതി, പച്ഛിമവയേ പുരിമസദിസോ, അയം നങ്ഗലകോടിവങ്കതാ നാമ, പരിയോസാനേ വങ്കഭാവാപത്തിതോ. ഏകോ സബ്ബമ്പേതം വങ്കതം പഹായ തീസു വയേസു പേസലോ ലജ്ജീ കുക്കുച്ചകോ സിക്ഖാകാമോ ഹോതി, തസ്സ യോ സോ ഉജുഭാവോ, ഇദം അജ്ജവം നാമ, സബ്ബത്ഥ ഉജുഭാവസിദ്ധിതോ.

മദ്ദവന്തി ഏത്ഥ ‘‘ലജ്ജവ’’ന്തിപി പഠന്തി. ഏവം പനേത്ഥ അത്ഥോ – ‘‘തത്ഥ കതമോ ലജ്ജവോ? യോ ഹിരീയതി ഹിരീയിതബ്ബേന ഹിരീയതി പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ, അയം വുച്ചതി ലജ്ജവോ’’തി ഏവം വുത്തോ ലജ്ജിഭാവോ ലജ്ജവം നാമ. ഇദം പനേത്ഥ നിബ്ബചനം – ലജ്ജതീതി ലജ്ജോ, ഹിരിമാ, തസ്സ ഭാവോ ലജ്ജവം, ഹിരീതി അത്ഥോ. ലജ്ജാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ലജ്ജീ യഥാ ‘‘മാലീ മായീ’’തി, തസ്സ ഭാവോ ലജ്ജിഭാവോ, സാ ഏവ ലജ്ജാ.

൧൬൬. തതിയേ അധിവാസനഖന്തീതി ഏത്ഥ അധിവാസനം വുച്ചതി ഖമനം. തഞ്ഹി പരേസം ദുക്കടം ദുരുത്തഞ്ച പടിവിരോധാകരണേന അത്തനോ ഉപരി ആരോപേത്വാ വാസനതോ ‘‘അധിവാസന’’ന്തി വുച്ചതി. അധിവാസനലക്ഖണാ ഖന്തി അധിവാസനഖന്തി. സുചിസീലതാ സോരച്ചം. സാ ഹി സോഭനകമ്മരതതാ. സുട്ഠു വാ പാപതോ ഓരതഭാവോ വിരതതാതി ആഹ ‘‘സുരതഭാവോ’’തി. തേനേവ അഭിധമ്മേപി (ധ. സ. ൧൩൪൯) –

‘‘തത്ഥ കതമം സോരച്ചം? യോ കായികോ അവീതിക്കമോ വാചസികോ അവീതിക്കമോ കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ, ഇദം വുച്ചതി സോരച്ചം, സബ്ബോപി സീലസംവരോ സോരച്ച’’ന്തി – ആഗതോ.

൧൬൭. ചതുത്ഥേ സഖിലോ വുച്ചതി സണ്ഹവാചോ, തസ്സ ഭാവോ സാഖല്യം, സണ്ഹവാചതാ. തേനാഹ ‘‘സണ്ഹവാചാവസേന സമ്മോദമാനഭാവോ’’തി. സണ്ഹവാചാവസേന ഹി സമ്മോദമാനസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഭാവോ നാമ സണ്ഹവാചതാ. തേനേവ അഭിധമ്മേ (ധ. സ. ൧൩൫൦) –

‘‘തത്ഥ കതമം സാഖല്യം? യാ സാ വാചാ അണ്ഡകാ കക്കസാ പരകടുകാ പരാഭിസജ്ജനീ കോധസാമന്താ അസമാധിസംവത്തനികാ, തഥാരൂപിം വാചം പഹായ യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ, തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി, യാ തത്ഥ സണ്ഹവാചതാ സഖിലവാചതാ അഫരുസവാചതാ, ഇദം വുച്ചതി സാഖല്യ’’ന്തി വുത്തം.

തത്ഥ അണ്ഡകാതി സദോസേ സവണേ രുക്ഖേ നിയ്യാസപിണ്ഡോ, അഹിച്ഛത്താദീനി വാ ഉട്ഠിതാനി അണ്ഡകാനീതി വദന്തി, ഫേഗ്ഗുരുക്ഖസ്സ പന കുഥിതസ്സ അണ്ഡാനി വിയ ഉട്ഠിതാ ചുണ്ണപിണ്ഡിയോ വാ ഗണ്ഠിയോ വാ അണ്ഡകാ. ഇധ പന ബ്യാപജ്ജനകക്കസാദിസഭാവതോ കണ്ടകപ്പടിഭാഗേന വാചാ അണ്ഡകാതി വുത്താ. പദുമനാളം വിയ സോതം ഘംസയമാനാ പവിസന്തീ കക്കസാ ദട്ഠബ്ബാ. കോധേന നിബ്ബത്താ തസ്സ പരിവാരഭൂതാ കോധസാമന്താ. പുരേ സംവദ്ധനാരീ പോരീ. സാ വിയ സുകുമാരാ മുദുകാ വാചാ പോരീ വിയാതി പോരീ. സണ്ഹവാചതാതിആദിനാ തം വാചം പവത്തമാനം ദസ്സേതി.

൧൬൮. പഞ്ചമേ ‘‘അവിഹിംസാതി കരുണാപുബ്ബഭാഗോ’’തി ഏത്തകമേവ ഇധ വുത്തം, ദീഘനികായട്ഠകഥായ സങ്ഗീതിസുത്തവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൦൪) പന ‘‘അവിഹിംസാതി കരുണാപി കരുണാപുബ്ബഭാഗോപീ’’തി വുത്തം. അഭിധമ്മേപി (വിഭ. ൧൮൨) ‘‘തത്ഥ കതമാ അവിഹിംസാ? യാ സത്തേസു കരുണാ കരുണായനാ കരുണായിതത്തം കരുണാചേതോവിമുത്തി, അയം വുച്ചതി അവിഹിംസാ’’തി ആഗതം. ഏത്ഥാപി ഹി യാ കാചി കരുണാ ‘‘കരുണാ’’തി വുത്താ, കരുണാചേതോവിമുത്തി പന അപ്പനാപ്പത്താവ.

സുചിസദ്ദതോ ഭാവേ യകാരം ഇകാരസ്സ ച ഉകാരാദേസം കത്വാ അയം നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘സോചബ്യം സുചിഭാവോ’’തി. ഏത്ഥ ച സോചബ്യന്തി സീലവസേന സുചിഭാവോതി വുത്തം. ദീഘനികായട്ഠകഥായ സങ്ഗീതിസുത്തവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൦൪) പന ‘‘സോചേയ്യന്തി മേത്തായ ച മേത്താപുബ്ബഭാഗസ്സ ച വസേന സുചിഭാവോ’’തി വുത്തം. തേനേവ അഭിധമ്മേപി ‘‘തത്ഥ കതമം സോചബ്യം? യാ സത്തേസു മേത്തി മേത്തായനാ മേത്തായിതത്തം മേത്താചേതോവിമുത്തി, ഇദം വുച്ചതി സോചബ്യ’’ന്തി നിദ്ദേസോ കതോ. ഏത്ഥാപി ഹി ‘‘മേത്തീ’’തിആദിനാ യാ കാചി മേത്താ വുത്താ, മേത്താചേതോവിമുത്തി പന അപ്പനാപ്പത്താവ.

൧൬൯-൧൭൧. ഛട്ഠസത്തമഅട്ഠമാനി ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനേവ.

൧൭൨. നവമേ കാമം സമ്പയുത്തധമ്മേസു ഥിരഭാവോപി ബലട്ഠോ ഏവ, പടിപക്ഖേഹി പന അകമ്പനീയതം സാതിസയം ബലട്ഠോതി വുത്തം ‘‘മുട്ഠസ്സച്ചേ അകമ്പനേനാ’’തിആദി.

൧൭൩. ദസമേ പച്ചനീകധമ്മസമനതോ സമഥോ, സമാധീതി ആഹ ‘‘സമഥോതി ചിത്തേകഗ്ഗതാ’’തി. അനിച്ചാദിനാ വിവിധേനാകാരേന ദസ്സനതോ പസ്സനതോ വിപസ്സനാ, പഞ്ഞാതി ആഹ ‘‘സങ്ഖാരപരിഗ്ഗാഹകഞാണ’’ന്തി.

൧൭൪. ഏകാദസമേ ദുസ്സീല്യന്തി സമാദിന്നസ്സ സീലസ്സ ഭേദകരോ വീതിക്കമോ. ദിട്ഠിവിപത്തീതി ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തായ സമ്മാദിട്ഠിയാ ദൂസികാ മിച്ഛാദിട്ഠീതി ആഹ ‘‘ദിട്ഠിവിപത്തീതി മിച്ഛാദിട്ഠീ’’തി.

൧൭൫. ദ്വാദസമേ സീലസമ്പദാതി സബ്ബഭാഗതോ തസ്സ അനൂനതാപത്തി പരിപുണ്ണഭാവോ സീലസമ്പദാ. പരിപൂരണത്ഥോ ഹേത്ഥ സമ്പദാസദ്ദോ. തേനേവാഹ ‘‘പരിപുണ്ണസീലതാ’’തി. ദിട്ഠിസമ്പദാതി അത്ഥികദിട്ഠിആദിസമ്മാദിട്ഠിപാരിപൂരിഭാവേന പവത്തം ഞാണം. തഞ്ച കമ്മസ്സകതാസമ്മാദിട്ഠിആദിവസേന പഞ്ചവിധം ഹോതീതി ആഹ ‘‘തേന കമ്മസ്സകതാ’’തി.

൧൭൬. തേരസമേ സീലവിസുദ്ധീതി വിസുദ്ധിം പാപേതും സമത്ഥം സീലം, ചിത്തവിസുദ്ധിആദിഉപരിവിസുദ്ധിയാ പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥം വിസുദ്ധസീലന്തി വുത്തം ഹോതി. സുവിസുദ്ധമേവ ഹി സീലം തസ്സാ പദട്ഠാനം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘സീലവിസുദ്ധീഹി വിസുദ്ധിസമ്പാപകം സീല’’ന്തി. ഏത്ഥാപി വിസുദ്ധിസമ്പാപകന്തി ചിത്തവിസുദ്ധിആദിഉപരിവിസുദ്ധിയാ സമ്പാപകന്തി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അഭിധമ്മേ (ധ. സ. ൧൩൭൨) പനായം ‘‘തത്ഥ കതമാ സീലവിസുദ്ധി? കായികോ അവീതിക്കമോ വാചസികോ അവീതിക്കമോ കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ, അയം വുച്ചതി സീലവിസുദ്ധീ’’തി ഏവം വിഭത്താ.

ദിട്ഠിവിസുദ്ധീതി വിസുദ്ധിം പാപേതും സമത്ഥം ദസ്സനഞാണം ദസ്സനവിസുദ്ധി, പരമത്ഥവിസുദ്ധിം നിബ്ബാനഞ്ച പാപേതും ഉപനേതും സമത്ഥം കമ്മസ്സകതഞാണാദി സമ്മാദസ്സനന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘വിസുദ്ധിസമ്പാപികാ…പേ… പഞ്ചവിധാപി വാ സമ്മാദിട്ഠീ’’തി. ഏത്ഥാപി വിസുദ്ധിസമ്പാപികാതി ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയാ ദസ്സനനിബ്ബാനസങ്ഖാതായ പരമത്ഥവിസുദ്ധിയാ ച സമ്പാപികാതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അഭിധമ്മേ (ധ. സ. ൧൩൭൩) പനായം ‘‘തത്ഥ കതമാ ദിട്ഠിവിസുദ്ധി? കമ്മസ്സകതഞാണം, സച്ചാനുലോമികം ഞാണം, മഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ ഞാണം, ഫലസമങ്ഗിസ്സ ഞാണ’’ന്തി ഏവം വുത്തം.

ഏത്ഥ ച ഇദം അകുസലകമ്മം നോ സകം, ഇദം പന കമ്മം സകന്തി ഏവം ബ്യതിരേകതോ അന്വയതോ ച കമ്മസ്സകതജാനനഞാണം കമ്മസ്സകതഞാണം. തിവിധദുച്ചരിതഞ്ഹി അത്തനാ കതമ്പി പരേന കതമ്പി നോ സകകമ്മം നാമ ഹോതി അത്ഥഭഞ്ജനതോ, സുചരിതം സകകമ്മം നാമ അത്ഥജനനതോ. വിപസ്സനാഞാണം പന വചീസച്ചഞ്ച അനുലോമേതി, പരമത്ഥസച്ചഞ്ച ന വിലോമേതീതി സച്ചാനുലോമികഞാണന്തി വുത്തം. വിപസ്സനാഞാണഞ്ഹി ലക്ഖണാനി പടിവിജ്ഝനത്ഥം ആരമ്ഭകാലേ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ’’തി പവത്തം വചീസച്ചഞ്ച അനുലോമേതി, തഥേവ പടിവിജ്ഝനതോ പരമത്ഥസച്ചം നിബ്ബാനഞ്ച ന വിലോമേതി ന വിരാധേതി ഏകന്തേനേവ സമ്പാപനതോ.

൧൭൭. ചുദ്ദസമേ ദിട്ഠിവിസുദ്ധീതി പഠമമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി വുത്താ. യഥാദിട്ഠിസ്സ ച പധാനന്തി തംസമ്പയുത്തമേവ വീരിയം. തേനേവ ദീഘനികായട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൦൪) ‘‘ദിട്ഠിവിസുദ്ധീതി ഞാണദസ്സനം കഥിതം. യഥാദിട്ഠിസ്സ ച പധാനന്തി തംസമ്പയുത്തമേവ വീരിയ’’ന്തി വുത്തം. ഏത്ഥ ഹി ഞാണദസ്സനന്തി ഞാണഭൂതം ദസ്സനം. തേന ദസ്സനമഗ്ഗം വദതി. തംസമ്പയുത്തമേവ വീരിയന്തി പഠമമഗ്ഗസമ്പയുത്തവീരിയമാഹ. അപിച ദിട്ഠിവിസുദ്ധീതി സബ്ബാപി മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി. യഥാദിട്ഠിസ്സ ച പധാനന്തി തംസമ്പയുത്തമേവ വീരിയം. തേനേവ ദീഘനികായട്ഠകഥായം ‘‘അപിച പുരിമപദേന ചതുമഗ്ഗഞാണം, പച്ഛിമപദേന തംസമ്പയുത്തം വീരിയ’’ന്തി വുത്തം.

അഥ വാ ദിട്ഠീവിസുദ്ധീതി കമ്മസ്സകതഞാണാദിസങ്ഖാതാ സബ്ബാപി സമ്മാദിട്ഠി വുത്താ. യഥാദിട്ഠിസ്സ ച പധാനന്തി യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ…പേ… സമ്മാവായാമോതി. അയമേവ പാളിയാ സമേതി. അഭിധമ്മേ ഹി ‘‘ദിട്ഠിവിസുദ്ധി ഖോ പനാതി യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി. യഥാദിട്ഠിസ്സ ച പധാനന്തി യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ…പേ… സമ്മാവായാമോ’’തി ഏവമയം ദുകോ വിഭത്തോ. തേനേവ അഭിധമ്മട്ഠകഥായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൩൭൪) ‘‘യാ പഞ്ഞാ പജാനനാതിആദീഹി ഹേട്ഠാ വുത്താനി കമ്മസ്സകതഞാണാദീനേവ ചത്താരി ഞാണാനി വിഭത്താനി. ‘യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ’തിആദീഹി പദേഹി നിദ്ദിട്ഠം വീരിയം ഗഹിതം പഞ്ഞായ ലോകിയട്ഠാനേ ലോകിയം, ലോകുത്തരട്ഠാനേ ലോകുത്തര’’ന്തി വുത്തം.

ഇധാപി വിസുദ്ധിസമ്പാപികാ ചതുമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി, പഞ്ചവിധാപി വാ സമ്മാദിട്ഠി ദിട്ഠിവിസുദ്ധീതി അധിപ്പായേന ‘‘ദിട്ഠിവിസുദ്ധീതി വിസുദ്ധിസമ്പാപികാ സമ്മാദിട്ഠിയേവാ’’തി വുത്തം. ഹേട്ഠിമമഗ്ഗസമ്പയുത്തം വീരിയന്തി ഇദം പന ‘‘യഥാദിട്ഠിസ്സ ച പധാനന്തി പഠമമഗ്ഗസമ്പയുത്തം വീരിയന്തി വുത്ത’’ന്തി അധിപ്പായേന വദതി. ഏത്ഥ ച തംതംഭാണകാനം മതഭേദേനായം വണ്ണനാഭേദോതി ന അട്ഠകഥാവചനാനം അഞ്ഞമഞ്ഞവിരോധോ സങ്കിതബ്ബോ. അഥ യഥാദിട്ഠിസ്സ ച പധാനന്തി ഹേട്ഠിമമഗ്ഗസമ്പയുത്തമേവ വീരിയം കസ്മാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘തഞ്ഹി തസ്സാ ദിട്ഠിയാ അനുരൂപത്താ’’തിആദി. തത്ഥ തസ്സാ ദിട്ഠിയാതി ഹേട്ഠിമമഗ്ഗസമ്പയുത്തായ ദിട്ഠിയാ. യഥാദിട്ഠിസ്സാതി അനുരൂപദിട്ഠിസ്സ കല്യാണദിട്ഠിസ്സ നിബ്ബത്തിതപ്പകാരദിട്ഠിസ്സ വാ നിബ്ബത്തേതബ്ബപധാനാനുരൂപദിട്ഠിസ്സ യഥാദിട്ഠിപ്പവത്തകിരിയസ്സ വാതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥം സംവണ്ണയന്തി.

൧൭൮. പന്നരസമേ സമത്തം തുസ്സനം തിത്തി സന്തുട്ഠി, നത്ഥി ഏതസ്സ സന്തുട്ഠീതി അസന്തുട്ഠി, അസന്തുട്ഠിസ്സ ഭാവോ അസന്തുട്ഠിതാ. യാ കുസലാനം ധമ്മാനം ഭാവനായ അസന്തുട്ഠസ്സ ഭിയ്യോകമ്യതാ, തസ്സാ ഏതം അധിവചനം. തായ ഹി സമങ്ഗിഭൂതോ പുഗ്ഗലോ സീലം പൂരേത്വാ ഝാനം ഉപ്പാദേതി, ഝാനം ലഭിത്വാ വിപസ്സനം ആരഭതി, ആരദ്ധവിപസ്സകോ അരഹത്തം അഗ്ഗഹേത്വാ അന്തരാ വോസാനം നാപജ്ജതി, ‘‘അലമേത്താവതാ കതമേത്താവതാ’’തി സങ്കോചം ന പാപുണാതി. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞത്ര അരഹത്തമഗ്ഗാ കുസലേസു ധമ്മേസു അസന്തുട്ഠിഭാവോ’’തി. തത്ര അഞ്ഞത്ര അരഹത്തമഗ്ഗാതി അരഹത്തമഗ്ഗസമ്പത്തം വിനാതി അത്ഥോ. ‘‘അപ്പടിവാനിതാ ച പധാനസ്മി’’ന്തി ഇദം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥമേവാതി ന വിഭത്തം.

൧൭൯. സോളസമേ മുട്ഠാ നട്ഠാ സതി ഏതസ്സാതി മുട്ഠസ്സതി, തസ്സ ഭാവോ മുട്ഠസ്സച്ചന്തി ആഹ ‘‘മുട്ഠസ്സച്ചന്തി മുട്ഠസ്സതിഭാവോ’’തി. മുട്ഠസ്സതിഭാവോതി ച സതിപ്പടിപക്ഖോ ധമ്മോ, ന സതിയാ അഭാവമത്തം. അസമ്പജഞ്ഞന്തി ‘‘തത്ഥ കതമം അസമ്പജഞ്ഞം? യം അഞ്ഞാണം അദസ്സനം…പേ… അവിജ്ജാലങ്ഘീ മോഹോ അകുസലമൂല’’ന്തി (ധ. സ. ൧൩൫൭) ഏവം വുത്താ അവിജ്ജായേവ. തഥാ ഹി വിജ്ജാപടിപക്ഖോ അവിജ്ജാ വിജ്ജായ പഹാതബ്ബതോ, ഏവം സമ്പജഞ്ഞപ്പടിപക്ഖോ അസമ്പജഞ്ഞം. യസ്മാ പന സമ്പജഞ്ഞപ്പടിപക്ഖേ സതി തസ്സ വസേന ഞാണസ്സ അഭാവോ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അഞ്ഞാണഭാവോ’’തി.

൧൮൦. സത്തരസമേ അപിലാപനലക്ഖണാ സതീതി ഉദകേ ലാബു വിയ യേന ചിത്തം ആരമ്മണേ പിലവിത്വാ വിയ തിട്ഠതി, ന ഓഗാഹതി, തം പിലാപനം. ന പിലാപനം അപിലാപനം, തം ലക്ഖണം സഭാവോ ഏതിസ്സാതി അപിലാപനലക്ഖണാ.

സമാപത്തിവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തതിയപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.