(൭) ൨. യമകവഗ്ഗോ

൧-൭. അവിജ്ജാസുത്താദിവണ്ണനാ

൬൧-൬൭. ദുതിയസ്സ പഠമാദീനി ഉത്താനത്ഥാനി. സത്തമേ നളകപാനകേതി ഏവംനാമകേ നിഗമേ. പുബ്ബേ കിര (ജാ. അട്ഠ. ൧.൧.൧൯ ആദയോ) അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ കപിയോനിയം നിബ്ബത്തോ മഹാകായോ കപിരാജാ ഹുത്വാ അനേകസതവാനരസഹസ്സപരിവുതോ പബ്ബതപാദേ വിചരി, പഞ്ഞവാ ഖോ പന ഹോതി മഹാപഞ്ഞോ. സോ പരിസം ഏവം ഓവദതി, ‘‘താതാ, ഇമസ്മിം പബ്ബതപാദേ വിസഫലാനി ഹോന്തി, അമനുസ്സപരിഗ്ഗഹിതാ പോക്ഖരണികാ നാമ ഹോന്തി, തുമ്ഹേ പുബ്ബേ ഖാദിതപുബ്ബാനേവ ഫലാനി ഖാദഥ, പീതപുബ്ബാനേവ പാനീയാനി പിവഥ, ഏത്ഥ വോ പടിപുച്ഛിതകിച്ചം നത്ഥീ’’തി. തേ അപീതപുബ്ബം ദിസ്വാ സഹസാവ അപിവിത്വാ സമന്താ പരിധാവിത്വാ മഹാസത്തസ്സ ആഗമനം ഓലോകയമാനാ നിസീദിംസു. മഹാസത്തോ ആഗന്ത്വാ ‘‘കിം, താതാ, പാനീയം ന പിവഥാ’’തി ആഹ. തുമ്ഹാകം ആഗമനം ഓലോകേമാതി. ‘‘സാധു, താതാ’’തി സമന്താ പദം പരിയേസമാനോ ഓതിണ്ണപദംയേവ അദ്ദസ, ന ഉത്തിണ്ണപദം. അദിസ്വാ ‘‘സപരിസ്സയാ’’തി അഞ്ഞാസി. താവദേവ ച തത്ഥ അഭിനിബ്ബത്തഅമനുസ്സോ ഉദകം ദ്വേധാ കത്വാ ഉട്ഠാസി – സേതമുഖോ, നീലകുച്ഛി, രത്തഹത്ഥപാദോ, മഹാദാഠികോ, വന്തദാഠോ, വിരൂപോ, ബീഭച്ഛോ, ഉദകരക്ഖസോ. സോ ഏവമാഹ – ‘‘കസ്മാ പാനീയം ന പിവഥ, മധുരം ഉദകം പിവഥ, കിം തുമ്ഹേ ഏതസ്സ വചനം സുണാഥാ’’തി. മഹാസത്തോ ആഹ ‘‘ത്വം അധിവത്ഥോ അമനുസ്സോ’’തി? ആമാഹന്തി. ‘‘ത്വം ഇധ ഓതിണ്ണേ ലഭസീ’’തി ആഹ. ആമ, തുമ്ഹേ പന സബ്ബേ ഖാദിസ്സാമീതി. ന സക്ഖിസ്സസി യക്ഖാതി. പാനീയം പന പിവിസ്സഥാതി. ആമ, പിവിസ്സാമാതി. ഏവം സന്തേ ഏകമ്പി വാനരം ന മുഞ്ചിസ്സന്തി. ‘‘പാനീയഞ്ച പിവിസ്സാമ, ന ച തേ വസം ഗമിസ്സാമാ’’തി നളം ആഹരാപേത്വാ കോടിയം ഗഹേത്വാ ധമി. സബ്ബോ ഏകച്ഛിദ്ദോ അഹോസി. തീരേ നിസീദിത്വാവ പാനീയം പിവി. സേസവാനരാനമ്പി പാടിയേക്കം നളം ആഹരാപേത്വാ ധമിത്വാ അദാസി. സബ്ബേ തേ പസ്സന്തസ്സേവ പാനീയം പിവിംസു. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ദിസ്വാ പദമനുത്തിണ്ണം, ദിസ്വാനോതരിതം പദം;

നളേന വാരിം പിസ്സാമ, നേവ മം ത്വം വധിസ്സസീ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൨൦);

തതോ പട്ഠായ യാവ അജ്ജദിവസാ തസ്മിം ഠാനേ നളാ ഏകച്ഛിദ്ദാവ ഹോന്തി. ഇമസ്മിഞ്ഹി കപ്പേ കപ്പട്ഠിയപാടിഹാരിയാനി നാമ ചന്ദേ സസലക്ഖണം (ജാ. ൧.൪.൬൧ ആദയോ), വട്ടജാതകേ (ജാ. ൧.൧.൩൫) സച്ചകിരിയട്ഠാനേ അഗ്ഗിജാലസ്സ ആഗമനുപച്ഛേദോ, ഘടീകാരസ്സ മാതാപിതൂനം വസനട്ഠാനേ അനോവസ്സനം (മ. നി. ൨.൨൯൧), പോക്ഖരണിയാ തീരേ നളാനം ഏകച്ഛിദ്ദഭാവോതി. ഇതി സാ പോക്ഖരണീ നളേന പാനീയസ്സ പിവിതത്താ ‘‘നളകപാനകാ’’തി നാമം ലഭി. അപരഭാഗേ തം പോക്ഖരണിം നിസ്സായ നിഗമോ പതിട്ഠാസി, തസ്സപി ‘‘നളകപാന’’ന്ത്വേവ നാമം ജാതം. തം പന സന്ധായ വുത്തം ‘‘നളകപാനേ’’തി. പലാസവനേതി കിംസുകവനേ.

തുണ്ഹീഭൂതം തുണ്ഹീഭൂതന്തി ബ്യാപനിച്ഛായം ഇദം ആമേഡിതവചനന്തി ദസ്സേതും ‘‘യം യം ദിസ’’ന്തിആദി വുത്തം. അനുവിലോകേത്വാതി ഏത്ഥ അനു-സദ്ദോ ‘‘പരീ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥോതി ആഹ ‘‘തതോ തതോ വിലോകേത്വാ’’തി. കസ്മാ ആഗിലായതി കോടിസഹസ്സഹത്ഥിനാഗാനം ബലം ധാരേന്തസ്സാതി ചോദകസ്സ അധിപ്പായോ. ആചരിയോ പനസ്സ ‘‘ഏസ സങ്ഖാരാനം സഭാവോ, യദിദം അനിച്ചതാ. യേ പന അനിച്ചാ, തേ ഏകന്തേനേവ ഉദയവയപ്പടിപീളിതതായ ദുക്ഖാ ഏവ. ദുക്ഖസഭാവേസു തേസു സത്ഥുകായേ ദുക്ഖുപ്പത്തിയാ അയം പച്ചയോ’’തി ദസ്സേതും ‘‘ഭഗവതോ’’തിആദി വുത്തം. പിട്ഠിവാതോ ഉപ്പജ്ജി, സോ ച ഖോ പുബ്ബേകതകമ്മപച്ചയാ. ഏത്ഥാഹ ‘‘കിം പന തം കമ്മം, യേന അപരിമാണകാലം സക്കച്ചം ഉപചിതവിപുലപുഞ്ഞസമ്ഭാരോ സത്ഥാ ഏവരൂപം ദുക്ഖവിപാകമനുഭവതീ’’തി? വുച്ചതേ – അയമേവ ഭഗവാ ബോധിസത്തഭൂതോ അതീതജാതിയം മല്ലപുത്തോ ഹുത്വാ പാപജനസേവീ അയോനിസോമനസികാരബഹുലോ ചരതി. സോ ഏകദിവസം നിബ്ബുദ്ധേ വത്തമാനേ ഏകം മല്ലപുത്തം ഗഹേത്വാ ഗാള്ഹതരം നിപ്പീളേസി. തേന കമ്മേന ഇദാനി ബുദ്ധോ ഹുത്വാപി ദുക്ഖമനുഭവി. യഥാ ചേതം, ഏവം ചിഞ്ചമാണവികാദീനമിത്ഥീനം യാനി ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനാദീനി ദുക്ഖാനി, സബ്ബാനി പുബ്ബേകതസ്സ വിപാകാവസേസാനി, യാനി കമ്മപിലോതികാനീതി വുച്ചന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൩൯.൬൪-൯൬) –

‘‘അനോതത്തസരാസന്നേ, രമണീയേ സിലാതലേ;

നാനാരതനപജ്ജോതേ, നാനാഗന്ധവനന്തരേ.

‘‘മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന, പരേതോ ലോകനായകോ;

ആസീനോ ബ്യാകരീ തത്ഥ, പുബ്ബകമ്മാനി അത്തനോ.

‘‘സുണാഥ ഭിക്ഖവോ മയ്ഹം, യം കമ്മം പകതം മയാ;

പിലോതികസ്സ കമ്മസ്സ, ബുദ്ധത്തേപി വിപച്ചതി.

൧. ‘‘മുനാളി നാമഹം ധുത്തോ, പുബ്ബേ അഞ്ഞാസു ജാതിസു;

പച്ചേകബുദ്ധം സുരഭിം, അബ്ഭാചിക്ഖിം അദൂസകം.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, നിരയേ സംസരിം ചിരം;

ബഹൂ വസ്സസഹസ്സാനി, ദുക്ഖം വേദേസി വേദനം.

‘‘തേന കമ്മാവസേസേന, ഇധ പച്ഛിമകേ ഭവേ;

അബ്ഭക്ഖാനം മയാ ലദ്ധം, സുന്ദരികായ കാരണാ.

൨. ‘‘സബ്ബാഭിഭുസ്സ ബുദ്ധസ്സ, നന്ദോ നാമാസി സാവകോ;

തം അബ്ഭക്ഖായ നിരയേ, ചിരം സംസരിതം മയാ.

‘‘ദസ വസ്സസഹസ്സാനി, നിരയേ സംസരിം ചിരം;

മനുസ്സഭാവം ലദ്ധാഹം, അബ്ഭക്ഖാനം ബഹും ലഭിം.

‘‘തേന കമ്മാവസേസേന, ചിഞ്ചമാണവികാ മമം;

അബ്ഭാചിക്ഖി അഭൂതേന, ജനകായസ്സ അഗ്ഗതോ.

൩. ‘‘ബ്രാഹ്മണോ സുതവാ ആസിം, അഹം സക്കതപൂജിതോ;

മഹാവനേ പഞ്ചസതേ, മന്തേ വാചേസി മാണവേ.

‘‘തത്ഥാഗതോ ഇസി ഭീമോ, പഞ്ചാഭിഞ്ഞോ മഹിദ്ധികോ;

തഞ്ചാഹം ആഗതം ദിസ്വാ, അബ്ഭാചിക്ഖിം അദൂസകം.

‘‘തതോഹം അവചം സിസ്സേ, കാമഭോഗീ അയം ഇസി;

മയ്ഹമ്പി ഭാസമാനസ്സ, അനുമോദിംസു മാണവാ.

‘‘തതോ മാണവകാ സബ്ബേ, ഭിക്ഖമാനം കുലേ കുലേ;

മഹാജനസ്സ ആഹംസു, കാമഭോഗീ അയം ഇസി.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാ ഇമേ;

അബ്ഭക്ഖാനം ലഭും സബ്ബേ, സുന്ദരികായ കാരണാ.

൪. ‘‘വേമാതുഭാതരം പുബ്ബേ, ധനഹേതു ഹനിം അഹം;

പക്ഖിപിം ഗിരിദുഗ്ഗസ്മിം, സിലായ ച അപിംസയിം.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, ദേവദത്തോ സിലം ഖിപി;

അങ്ഗുട്ഠം പിംസയീ പാദേ, മമ പാസാണസക്ഖരാ.

൫. ‘‘പുരേഹം ദാരകോ ഹുത്വാ, കീളമാനോ മഹാപഥേ;

പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാന, മഗ്ഗേ സകലികം ഖിപിം.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, ഇധ പച്ഛിമകേ ഭവേ;

വധത്ഥം മം ദേവദത്തോ, അഭിമാരേ പയോജയി.

൬. ‘‘ഹത്ഥാരോഹോ പുരേ ആസിം, പച്ചേകമുനിമുത്തമം;

പിണ്ഡായ വിചരന്തം തം, ആസാദേസിം ഗജേനഹം.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, ഭന്തോ നാളാഗിരീ ഗജോ;

ഗിരിബ്ബജേ പുരവരേ, ദാരുണോ സമുപാഗമി.

൭. ‘‘രാജാഹം പത്ഥിവോ ആസിം, സത്തിയാ പുരിസം ഹനിം;

തേന കമ്മവിപാകേന, നിരയേ പച്ചിസം ഭുസം.

‘‘കമ്മുനോ തസ്സ സേസേന, ഇദാനി സകലം മമ;

പാദേ ഛവിം പകപ്പേസി, ന ഹി കമ്മം വിനസ്സതി.

൮. ‘‘അഹം കേവട്ടഗാമസ്മിം, അഹും കേവട്ടദാരകോ;

മച്ഛകേ ഘാതിതേ ദിസ്വാ, ജനയിം സോമനസ്സകം.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, സീസദുക്ഖം അഹൂ മമ;

സബ്ബേ സക്കാ ച ഹഞ്ഞിംസു, യദാ ഹനി വിടടൂഭോ.

൯. ‘‘ഫുസ്സസ്സാഹം പാവചനേ, സാവകേ പരിഭാസയിം;

യവം ഖാദഥ ഭുഞ്ജഥ, മാ ച ഭുഞ്ജഥ സാലയോ.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, തേമാസം ഖാദിതം യവം;

നിമന്തിതോ ബ്രാഹ്മണേന, വേരഞ്ജായം വസിം തദാ.

൧൦. ‘‘നിബ്ബുദ്ധേ വത്തമാനമ്ഹി, മല്ലപുത്തം നിഹേഠയിം;

തേന കമ്മവിപാകേന, പിട്ഠിദുക്ഖം അഹൂ മമ.

൧൧. ‘‘തികിച്ഛകോ അഹം ആസിം, സേട്ഠിപുത്തം വിരേചയിം;

തേന കമ്മവിപാകേന, ഹോതി പക്ഖന്ദികാ മമ.

൧൨. ‘‘അവചാഹം ജോതിപാലോ, സുഗതം കസ്സപം തദാ;

കുതോ നു ബോധി മുണ്ഡസ്സ, ബോധി പരമദുല്ലഭാ.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, അചരിം ദുക്കരം ബഹും;

ഛബ്ബസ്സാനുരുവേലായം, തതോ ബോധിമപാപുണിം.

‘‘നാഹം ഏതേന മഗ്ഗേന, പാപുണിം ബോധിമുത്തമം;

കുമ്മഗ്ഗേന ഗവേസിസ്സം, പുബ്ബകമ്മേന വാരിതോ.

‘‘പുഞ്ഞപാപപരിക്ഖീണോ, സബ്ബസന്താപവജ്ജിതോ;

അസോകോ അനുപായാസോ, നിബ്ബായിസ്സമനാസവോ.

‘‘ഏവം ജിനോ വിയാകാസി, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അഗ്ഗതോ;

സബ്ബാഭിഞ്ഞാബലപ്പത്തോ, അനോതത്തേ മഹാസരേ’’തി. (അപ. ഥേര ൧.൩൯.൬൪-൯൬);

അവിജ്ജാസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯-൧൦. പഠമകഥാവത്ഥുസുത്താദിവണ്ണനാ

൬൯-൭൦. നവമേ (ദീ. നി. ടീ. ൧.൧൭; ദീ. നി. അഭി. ടീ. ൧.൧൭; സം. നി. ടീ. ൨.൫.൧൦൮൦) ദുഗ്ഗതിതോ സംസാരതോ ച നിയ്യാതി ഏതേനാതി നിയ്യാനം, സഗ്ഗമഗ്ഗോ, മോക്ഖമഗ്ഗോ ച. തം നിയ്യാനം അരഹതി, നിയ്യാനേ വാ നിയുത്താ, നിയ്യാനം വാ ഫലഭൂതം ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി നിയ്യാനികാ. വചീദുച്ചരിതസംകിലേസതോ നിയ്യാതീതി വാ ഈകാരസ്സ രസ്സത്തം, യകാരസ്സ ച കകാരം കത്വാ നിയ്യാനികാ, ചേതനായ സദ്ധിം സമ്ഫപ്പലാപാ വേരമണി. തപ്പടിപക്ഖതോ അനിയ്യാനികാ, തസ്സാ ഭാവോ അനിയ്യാനികത്തം, തസ്മാ അനിയ്യാനികത്താ. തിരച്ഛാനഭൂതന്തി തിരോകരണഭൂതം. ഗേഹസ്സിതകഥാതി ഗേഹപ്പടിസംയുത്താ. കമ്മട്ഠാനഭാവേതി അനിച്ചതാപടിസംയുത്തചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനഭാവേ.

സഹ അത്ഥേനാതി സാത്ഥകം, ഹിതപ്പടിസംയുത്തന്തി അത്ഥോ. ‘‘സുരാകഥാ’’തിപി പാഠോതി ആഹ ‘‘സുരാകഥന്തി പാളിയം പനാ’’തി. സാ പനേസാ കഥാ ‘‘ഏവരൂപാ നവസുരാ പീതാ രതിജനനീ ഹോതീ’’തി അസ്സാദവസേന ന വട്ടതി, ആദീനവവസേന പന ‘‘ഉമ്മത്തകസംവത്തനികാ’’തിആദിനാ നയേന വട്ടതി. തേനാഹ ‘‘അനേകവിധം…പേ… ആദീനവവസേന വട്ടതീ’’തി. വിസിഖാതി ഘരസന്നിവേസോ. വിസിഖാഗഹണേന ച തന്നിവാസിനോ ഗഹിതാ ‘‘ഗാമോ ആഗതോ’’തിആദീസു വിയ. തേനേവാഹ ‘‘സൂരാ സമത്ഥാ’’തി ച ‘‘സദ്ധാ പസന്നാ’’തി ച. കുമ്ഭട്ഠാനപ്പദേസേന കുമ്ഭദാസിയോ വുത്താതി ആഹ ‘‘കുമ്ഭദാസികഥാ വാ’’തി.

രാജകഥാദിപുരിമകഥായ, ലോകക്ഖായികാദിപച്ഛിമകഥായ വാ വിനിമുത്താ പുരിമപച്ഛിമകഥാ വിമുത്താ. ഉപ്പത്തിഠിതിസംഹാരാദിവസേന ലോകം അക്ഖായതീതി ലോകക്ഖായികാ. അസുകേന നാമാതി പജാപതിനാ ബ്രഹ്മുനാ, ഇസ്സരേന വാ. വിതണ്ഡസല്ലാപകഥാതി ‘‘അട്ഠീനം സേതത്താ സേതോതി ന വത്തബ്ബോ, പത്താനം കാളത്താ കാളോതി പന വത്തബ്ബോ’’തി ഏവമാദികാ. ആദി-സദ്ദേന ‘‘സേലപുപ്ഫലകാനി വിയ ജീവിദാവിരപാരയത്തിവിസാലാ നത്ഥി, യം യോ കോചി തിരിയാമാനാ കതത്താ’’തി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സാഗരദേവേനാതി സാഗരപുത്തരാജൂഹി. ഖതോതി ഏതം ഏകവചനം തേഹി പച്ചേകം ഖതത്താ ‘‘സാഗരദേവേന ഖതത്താ’’തി വുത്തം. സഹമുദ്ദാ സമുദ്ദോതി വുത്തോ. ഭവതി വദ്ധതി ഏതേനാതി ഭവോ. ഭവാഭവാ ഹോന്തീതി ഇതിഭവാഭവകഥാ. ഏത്ഥ ച ഭവോതി സസ്സതം, അഭവോതി ഉച്ഛേദം. ഭവോതി വുദ്ധി, അഭവോതി ഹാനി. ഭവോതി കാമസുഖം, അഭവോതി അത്തകിലമഥോതി ഇതി ഇമായ ഛബ്ബിധായ ഇതിഭവാഭവകഥായ സദ്ധിം ബാത്തിംസ തിരച്ഛാനകഥാ നാമ ഹോന്തി. അഥ വാ പാളിയം സരൂപതോ അനാഗതാപി അരഞ്ഞപബ്ബതനദീദീപകഥാ ഇതിസദ്ദേന സങ്ഗണ്ഹിത്വാ ബാത്തിംസ തിരച്ഛാനകഥാ വുത്താ. ദസമേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

പഠമകഥാവത്ഥുസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

യമകവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.