(൧൨) ൨. പച്ചോരോഹണിവഗ്ഗോ

൧-൪. പഠമഅധമ്മസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൧൩-൬. ദുതിയസ്സ പഠമദുതിയാനി ഉത്താനത്ഥാനി. തതിയേ ജാനം ജാനാതീതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ജാനിതബ്ബം സബ്ബം ജാനാതി ഏവ. ന ഹി പദേസഞാണേ ഠിതോ ജാനിതബ്ബം സബ്ബം ജാനാതി. ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന ഹി അവിസേസഗ്ഗഹണേന ച ‘‘ജാന’’ന്തി ഇമിനാ നിരവസേസം ഞേയ്യജാതം പരിഗ്ഗയ്ഹതീതി തബ്ബിസയായ ജാനനകിരിയായ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമേവ കരണം ഭവിതും യുത്തം, പകരണവസേന ‘‘ഭഗവാ’’തി സദ്ദന്തരസന്നിധാനേന ച അയമത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോ. പസ്സിതബ്ബമേവ പസ്സതീതി ദിബ്ബചക്ഖുപഞ്ഞാചക്ഖുധമ്മചക്ഖുബുദ്ധചക്ഖുസമന്തചക്ഖുസങ്ഖാതേഹി ഞാണചക്ഖൂഹി പസ്സിതബ്ബം പസ്സതി ഏവ. അഥ വാ ജാനം ജാനാതീതി യഥാ അഞ്ഞേ സവിപല്ലാസാ കാമരൂപപരിഞ്ഞാവാദിനോ ജാനന്താപി വിപല്ലാസവസേന ജാനന്തി, ന ഏവം ഭഗവാ. ഭഗവാ പന പഹീനവിപല്ലാസത്താ ജാനന്തോ ജാനാതി ഏവ, ദിട്ഠിദസ്സനസ്സ അഭാവാ പസ്സന്തോ പസ്സതിയേവാതി അത്ഥോ. ചക്ഖു വിയ ഭൂതോതി ദസ്സനപരിണായകട്ഠേന ചക്ഖു വിയ ഭൂതോ. യഥാ ഹി ചക്ഖു സത്താനം ദസ്സനത്ഥം പരിണേതി സാധേതി, ഏവം ലോകസ്സ യാഥാവദസ്സനസാധനതോപി ദസ്സനകിച്ചപരിണായകട്ഠേന ചക്ഖു വിയ ഭൂതോ, പഞ്ഞാചക്ഖുമയത്താ വാ സയമ്ഭുഞാണേന പഞ്ഞാചക്ഖും ഭൂതോ പത്തോതി വാ ചക്ഖുഭൂതോ.

ഞാണസഭാവോതി വിദിതകരണട്ഠേന ഞാണസഭാവോ. അവിപരീതസഭാവട്ഠേന പരിയത്തിധമ്മപ്പവത്തനതോ വാ ഹദയേന ചിന്തേത്വാ വാചായ നിച്ഛാരിതധമ്മമയോതി ധമ്മഭൂതോ. തേനാഹ ‘‘ധമ്മസഭാവോ’’തി. ധമ്മാ വാ ബോധിപക്ഖിയാ തേഹി ഉപ്പന്നത്താ ലോകസ്സ ച തദുപ്പാദനതോ, അനഞ്ഞസാധാരണം വാ ധമ്മം പത്തോ അധിഗതോതി ധമ്മഭൂതോ. സേട്ഠട്ഠേന ബ്രഹ്മഭൂതോതി ആഹ ‘‘സേട്ഠസഭാവോ’’തി. അഥ വാ ബ്രഹ്മാ വുച്ചതി മഗ്ഗോ, തേന ഉപ്പന്നത്താ ലോകസ്സ ച തദുപ്പാദനതോ, തഞ്ച സയമ്ഭുഞാണേന പത്തോതി ബ്രഹ്മഭൂതോ. ചതുസച്ചധമ്മം വദതീതി വത്താ. ചിരം സച്ചപ്പടിവേധം പവത്തേന്തോ വദതീതി പവത്താ. അത്ഥം നീഹരിത്വാതി ദുക്ഖാദിഅത്ഥം തത്ഥാപി പീളനാദിഅത്ഥം ഉദ്ധരിത്വാ. പരമത്ഥം വാ നിബ്ബാനം പാപയിതാ നിന്നേതാ. അമതാധിഗമപടിപത്തിദേസനായ അമതസച്ഛികിരിയം സത്തേസു ഉപ്പാദേന്തോ അമതം ദദാതീതി അമതസ്സ ദാതാ. ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം തദായത്തഭാവതോ ധമ്മസാമീ. ചതുത്ഥേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

പഠമഅധമ്മസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൪൨. സങ്ഗാരവസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൧൭-൧൫൪. പഞ്ചമേ അപ്പകാതി ഥോകാ, ന ബഹൂ. അഥായം ഇതരാ പജാതി യാ പനായം അവസേസാ പജാ സക്കായദിട്ഠിതീരമേവ അനുധാവതി, അയമേവ ബഹുതരാതി അത്ഥോ. സമ്മദക്ഖാതേതി സമ്മാ അക്ഖാതേ സുകഥിതേ. ധമ്മേതി തവ ദേസനാധമ്മേ. ധമ്മാനുവത്തിനോതി തം ധമ്മം സുത്വാ തദനുച്ഛവികം പടിപദം പൂരേത്വാ മഗ്ഗഫലസച്ഛികരണേന ധമ്മാനുവത്തിനോ. മച്ചുനോ ഠാനഭൂതന്തി കിലേസമാരസങ്ഖാതസ്സ മച്ചുനോ നിവാസട്ഠാനഭൂതം. സുദുത്തരം തരിത്വാ പാരമേസ്സന്തീതി യേ ജനാ ധമ്മാനുവത്തിനോ, തേ ഏതം സുദുത്തരം ദുരതിക്കമം മാരധേയ്യം തരിത്വാ അതിക്കമിത്വാ നിബ്ബാനപാരം ഗമിസ്സന്തി.

കണ്ഹം ധമ്മം വിപ്പഹായാതി കായദുച്ചരിതാദിഭേദം അകുസലം ധമ്മം ജഹിത്വാ. സുക്കം ഭാവേഥാതി പണ്ഡിതോ ഭിക്ഖു അഭിനിക്ഖമനതോ പട്ഠായ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ കായസുചരിതാദിഭേദം സുക്കം ധമ്മം ഭാവേയ്യ. ഓകാ അനോകമാഗമ്മാതി ഓകം വുച്ചതി ആലയോ, അനോകം വുച്ചതി അനാലയോ. ആലയതോ നിക്ഖമിത്വാ അനാലയസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം പടിച്ച ആരബ്ഭ.

തത്രാഭിരതിമിച്ഛേയ്യാതി യസ്മിം അനാലയസങ്ഖാതേ വിവേകേ നിബ്ബാനേ ഇമേഹി സത്തേഹി ദുരഭിരമം, തത്രാഭിരതിമിച്ഛേയ്യ. ദുവിധേപി കാമേതി വത്ഥുകാമകിലേസകാമേ. ചിത്തക്ലേസേഹീതി പഞ്ചഹി നീവരണേഹി അത്താനം പരിയോദപേയ്യ വോദാപേയ്യ, പരിസോധേയ്യാതി അത്ഥോ.

സമ്ബോധിയങ്ഗേസൂതി സമ്ബോജ്ഝങ്ഗേസു. സമ്മാ ചിത്തം സുഭാവിതന്തി സമ്മാ ഹേതുനാ നയേന ചിത്തം സുട്ഠു ഭാവിതം വഡ്ഢിതം. ജുതിമന്തോതി ആനുഭാവവന്തോ, അരഹത്തമഗ്ഗഞാണജുതിയാ ഖന്ധാദിഭേദേ ധമ്മേ ജോതേത്വാ ഠിതാതി അത്ഥോ. തേ ലോകേ പരിനിബ്ബുതാതി തേ ഇമസ്മിം ഖന്ധാദിലോകേ പരിനിബ്ബുതാ നാമ അരഹത്തപ്പത്തിതോ പട്ഠായ കിലേസവട്ടസ്സ ഖേപിതത്താ സഉപാദിസേസേന, ചരിമചിത്തനിരോധേന ഖന്ധവട്ടസ്സ ഖേപിതത്താ അനുപാദിസേസേന ചാതി ദ്വീഹി പരിനിബ്ബാനേഹി പരിനിബ്ബുതാ, അനുപാദാനോ വിയ പദീപോ അപണ്ണത്തികഭാവം ഗതാതി അത്ഥോ.

ഇതോ പരം യാവ തതിയോ പണ്ണാസകോ, താവ ഉത്താനത്ഥമേവ.

സങ്ഗാരവസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തതിയപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.

൪. ചതുത്ഥപണ്ണാസകം

൧൫൫-൧൬൬. ചതുത്ഥസ്സ പഠമവഗ്ഗോ ഉത്താനത്ഥോയേവ.

൧-൪൪. ബ്രാഹ്മണപച്ചോരോഹണീസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൬൭-൨൧൦. ദുതിയേ ച പഠമാദീനി ഉത്താനത്ഥാനി. ദസമേ പച്ഛാഭൂമിവാസിനോതി പച്ചന്തദേസവാസിനോ. സേവാലമാലികാതി പാതോവ ഉദകം ഓരോഹിത്വാ സേവാലഞ്ചേവ ഉപ്പലാദീനി ച ഗഹേത്വാ അത്തനോ ഉദകസുദ്ധികഭാവജാനനത്ഥഞ്ചേവ ‘‘ലോകസ്സ ച ഉദകേന സുദ്ധി ഹോതീ’’തി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ ജാനനത്ഥഞ്ച മാലം കത്വാ പിലന്ധനകാ. ഉദകോരോഹകാതി പാതോ മജ്ഝന്ഹേ സായന്ഹേ ച ഉദകഓരോഹണകാ. തേനാഹ ‘‘സായതതിയകം ഉദകോരോഹണാനുയോഗമനുയുത്താ’’തി. ഏകാദസമാദീനി ഉത്താനത്ഥാനി. ചതുത്ഥേ പണ്ണാസകേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

ബ്രാഹ്മണപച്ചോരോഹണീസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുത്ഥപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.