(൧൦) ൫. ഉപാലിവഗ്ഗോ
൧-൪. കാമഭോഗീസുത്താദിവണ്ണനാ
൯൧-൯൪. പഞ്ചമസ്സ പഠമാദീനി ഉത്താനത്ഥാനി. ചതുത്ഥേ തപനം സന്തപനം കായസ്സ ഖേദനം തപോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി തപസ്സീ, തം തപസ്സിം. യസ്മാ തഥാഭൂതോ തപനിസ്സിതോ, തപോ വാ തന്നിസ്സിതോ, തസ്മാ ആഹ ‘‘തപനിസ്സിതക’’ന്തി. ലൂഖം ഫരുസം സാധുസമ്മതാചാരവിരഹതോ ന പസാദനീയം ആജീവതി വത്തതീതി ലൂഖാജീവീ, തം ലൂഖാജീവിം. ഉപക്കോസതീതി ഉപ്പണ്ഡേതി, ഉപഹസനവസേന പരിഭാസതി. ഉപവദതീതി അവഞ്ഞാപുബ്ബകം അപവദതി. തേനാഹ ‘‘ഹീളേതി വമ്ഭേതീ’’തി.
കാമഭോഗീസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൫. ഉത്തിയസുത്തവണ്ണനാ
൯൫. പഞ്ചമേ പച്ചന്തേ ഭവം പച്ചന്തിമം. പാകാരസ്സ ഥിരഭാവം ഉദ്ധമുദ്ധം പാപേതീതി ഉദ്ധാപം, പാകാരമൂലം. ആദി-സദ്ദേന പാകാരദ്വാരബന്ധപരിഖാദീനം സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. പണ്ഡിതദോവാരികട്ഠാനിയം കത്വാ ഭഗവാ അത്താനം ദസ്സേസീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകദ്വാരന്തി കസ്മാ ആഹാ’’തി ചോദനം സമുട്ഠാപേസി. യസ്സാ പഞ്ഞായ വസേന പുരിസോ പണ്ഡിതോതി വുച്ചതി, തം പണ്ഡിച്ചന്തി ആഹ ‘‘പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ’’തി. തംതംഇതികത്തബ്ബതാസു ഛേകഭാവോ ബ്യത്തഭാവോ വേയ്യത്തിയം. മേധതി സമ്മോഹം ഹിംസതി വിധമതീതി മേധാ, സാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മേധാവീ. ഠാനേ ഠാനേ ഉപ്പത്തി ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി ഠാനുപ്പത്തികാ, ഠാനസോ ഉപ്പജ്ജനപഞ്ഞാ. അനുപരിയായന്തി ഏതേനാതി അനുപരിയായോ, സോ ഏവ പഥോതി അനുപരിയായപഥോ, പരിതോ പാകാരസ്സ അനുസംയായനമഗ്ഗോ. പാകാരഭാഗാ സന്ധാതബ്ബാ ഏത്ഥാതി പാകാരസന്ധി, പാകാരസ്സ ഫുല്ലിതപ്പദേസോ. സോ പന ഹേട്ഠിമന്തേന ദ്വിന്നമ്പി ഇട്ഠകാനം വിഗമേന ഏവം വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ദ്വിന്നം ഇട്ഠകാനം അപഗതട്ഠാന’’ന്തി. ഛിന്നട്ഠാനന്തി ഛിന്നഭിന്നപ്പദേസോ, ഛിദ്ദട്ഠാനം വാ. തഞ്ഹി വിവരന്തി വുച്ചതി.
ഉത്തിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൬-൮. കോകനുദസുത്താദിവണ്ണനാ
൯൬-൯൮. ഛട്ഠേ ഖന്ധാപി ദിട്ഠിട്ഠാനം ആരമ്മണട്ഠേന ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തിആദിവചനതോ. അവിജ്ജാപി ദിട്ഠിട്ഠാനം ഉപനിസ്സയാദിഭാവേന പവത്തനതോ. യഥാഹ ‘‘അസ്സുതവാ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോ’’തിആദി (ധ. സ. ൧൦൦൭). ഫസ്സോപി ദിട്ഠിട്ഠാനം. യഥാ ചാഹ ‘‘തദപി ഫസ്സപച്ചയാ (ദീ. നി. ൧.൧൧൮-൧൩൦) ഫുസ്സ ഫുസ്സ പടിസംവേദിയന്തീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൪൪) ച. സഞ്ഞാപി ദിട്ഠിട്ഠാനം. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘സഞ്ഞാനിദാനാ ഹി പപഞ്ചസങ്ഖാ (സു. നി. ൮൮൦; മഹാനി. ൧൦൯), പഥവിതോ സഞ്ഞത്വാ’’തി (മ. നി. ൧.൨) ച ആദി. വിതക്കോപി ദിട്ഠിട്ഠാനം. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘തക്കഞ്ച ദിട്ഠീസു പകപ്പയിത്വാ, സച്ചം മുസാതി ദ്വയധമ്മമാഹൂ’’തി (സു. നി. ൮൯൨; മഹാനി. ൧൨൧), ‘‘തക്കീ ഹോതി വീമംസീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൩൪) ച ആദി. അയോനിസോമനസികാരോപി ദിട്ഠിട്ഠാനം. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘തസ്സേവം അയോനിസോ മനസികരോതോ ഛന്നം ദിട്ഠീനം അഞ്ഞതരാ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, അത്ഥി മേ അത്താതി തസ്സ സച്ചതോ ഥേതതോ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൧൯).
യാ ദിട്ഠീതി ഇദാനി വുച്ചമാനാനം അട്ഠാരസന്നം പദാനം സാധാരണം മൂലപദം. ദിട്ഠിയേവ ദിട്ഠിഗതം ഗൂഥഗതം വിയ, ദിട്ഠീസു വാ ഗതം ഇദം ദസ്സനം ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠീസു അന്തോഗധത്താതിപി ദിട്ഠിഗതം, ദിട്ഠിയാ വാ ഗതം ദിട്ഠിഗതം. ഇദഞ്ഹി ‘‘അത്ഥി മേ അത്താ’’തിആദി ദിട്ഠിയാ ഗമനമത്തമേവ, നത്ഥേത്ഥ അത്താ വാ നിച്ചോ വാ കോചീതി വുത്തം ഹോതി. സാ ചായം ദിട്ഠി ദുന്നിഗ്ഗമനട്ഠേന ഗഹനം. ദുരതിക്കമട്ഠേന സപ്പടിഭയട്ഠേന ച കന്താരോ ദുബ്ഭിക്ഖകന്താരവാളകന്താരാദയോ വിയ. സമ്മാദിട്ഠിയാ വിനിവിജ്ഝനട്ഠേന, വിലോമനട്ഠേന വാ വിസൂകം. കദാചി സസ്സതസ്സ, കദാചി ഉച്ഛേദസ്സ വാ ഗഹണതോ വിരൂപം ഫന്ദിതന്തി വിപ്ഫന്ദിതം. ബന്ധനട്ഠേന സംയോജനം. ദിട്ഠിയേവ അന്തോ തുദനട്ഠേന ദുന്നീഹരണീയട്ഠേന ച സല്ലന്തി ദിട്ഠിസല്ലം. ദിട്ഠിയേവ പീളാകരണട്ഠേന സമ്ബാധോതി ദിട്ഠിസമ്ബാധോ. ദിട്ഠിയേവ മോക്ഖാവരണട്ഠേന പലിബോധോതി ദിട്ഠിപലിബോധോ. ദിട്ഠിയേവ ദുമ്മോചനീയട്ഠേന ബന്ധനന്തി ദിട്ഠിബന്ധനം. ദിട്ഠിയേവ ദുരുത്തരണട്ഠേന പപാതോതി ദിട്ഠിപപാതോ. ദിട്ഠിയേവ ഥാമഗതട്ഠേന അനുസയോതി ദിട്ഠാനുസയോ. ദിട്ഠിയേവ അത്താനം സന്താപേതീതി ദിട്ഠിസന്താപോ. ദിട്ഠിയേവ അത്താനം അനുദഹതീതി ദിട്ഠിപരിളാഹോ. ദിട്ഠിയേവ കിലേസകായം ഗന്ഥേതീതി ദിട്ഠിഗന്ഥോ. ദിട്ഠിയേവ ഭുസം ആദിയതീതി ദിട്ഠുപാദാനം. ദിട്ഠിയേവ ‘‘സച്ച’’ന്തിആദിവസേന അഭിനിവിസതീതി ദിട്ഠാഭിനിവേസോ. ദിട്ഠിയേവ ‘‘ഇദം പര’’ന്തി ആമസതി, പരതോ വാ ആമസതീതി ദിട്ഠിപരാമാസോ, സമുട്ഠാതി ഏതേനാതി സമുട്ഠാനം, കാരണം. സമുട്ഠാനസ്സ ഭാവോ സമുട്ഠാനട്ഠോ, തേന സമുട്ഠാനട്ഠേന, കാരണഭാവേനാതി അത്ഥോ. സത്തമട്ഠമേസു നത്ഥി വത്തബ്ബം.
കോകനുദസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൯-൧൦. ഉപാലിസുത്താദിവണ്ണനാ
൯൯-൧൦൦. നവമേ അജ്ഝോഗാഹേത്വാ അധിപ്പേതമത്ഥം സമ്ഭവിതും സാധേതും ദുക്ഖാനി ദുരഭിസമ്ഭവാനി. അട്ഠകഥായം പന തത്ഥ നിവാസോയേവ ദുക്ഖോതി ദസ്സേതും ‘‘സമ്ഭവിതും ദുക്ഖാനി ദുസ്സഹാനീ’’തി വുത്തം. അരഞ്ഞവനപത്ഥാനീതി അരഞ്ഞലക്ഖണപ്പത്താനി വനസണ്ഡാനി. വനപത്ഥസദ്ദോ ഹി സണ്ഡഭൂതേ രുക്ഖസമൂഹേപി വത്തതീതി അരഞ്ഞഗ്ഗഹണം. പവിവേകന്തി പകാരതോ, പകാരേഹി വാ വിവേചനം, രൂപാദിപുഥുത്താരമ്മണേ പകാരതോ ഗമനാദിഇരിയാപഥപ്പകാരേഹി അത്തനോ കായസ്സ വിവേചനം, ഗച്ഛതോപി തിട്ഠതോപി നിസജ്ജതോപി നിപജ്ജതോപി ഏകസ്സേവ പവത്തി. തേനേവ ഹി വിവേചേതബ്ബാനം വിവേചനാകാരസ്സ ച ഭേദതോ ബഹുവിധത്താ തേ ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ ‘‘പവിവേക’’ന്തി ഏകവചനേന വുത്തം. ദുക്കരം പവിവേകന്തി വാ പവിവേകം കത്തും ന സുഖന്തി അത്ഥോ. ഏകീഭാവേതി ഏകത്തഭാവേ. ദ്വയംദ്വയാരാമോതി ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം ഭാവാഭിരതോ. ഹരന്തി വിയാതി സംഹരന്തി വിയ വിഘാതുപ്പാദനേന. തേനാഹ ‘‘ഘസന്തി വിയാ’’തി. ഭയസന്താസുപ്പാദനേന ഖാദിതും ആഗതാ യക്ഖരക്ഖസപിസാചാദയോ വിയാതി അധിപ്പായോ. ഈദിസസ്സാതി അലദ്ധസമാധിനോ. തിണപണ്ണമിഗാദിസദ്ദേഹീതി വാതേരിതാനം തിണപണ്ണാദീനം മിഗപക്ഖിആദീനഞ്ച ഭീസനകേഹി ഭേരവേഹി സദ്ദേഹി. വിവിധേഹി ച അഞ്ഞേഹി ഖാണുആദീഹി യക്ഖാദിആകാരേഹി ഉപട്ഠിതേഹി ഭീസനകേഹി. ഘടേന കീളാ ഘടികാതി ഏകേ. ദസമം ഉത്താനമേവ.
ഉപാലിസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ഉപാലിവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ദുതിയപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.