ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ

൧. പരമനിപുണവിചിത്തനയസമന്നാഗതം സകസമയസമയന്തരഗഹനവിഗ്ഗാഹണസമത്ഥം സുവിമലവിപുലപഞ്ഞാവേയ്യത്തിയജനനം പകരണമിദമാരഭന്തോയമാചരിയോ പഠമം താവ രതനത്തയപ്പണാമകരണേന അന്തരായനിവാരണഞ്ചേവ പഞ്ഞാപാടവഞ്ച പത്ഥേതി. രതനത്തയപ്പണാമോ ഹി അത്ഥതോ പണാമകിരിയാഭിനിപ്ഫാദികാ കുസലചേതനാ. സാ ച വന്ദനേയ്യവന്ദകാനം ഖേത്തജ്ഝാസയസമ്പദാഹി ദിട്ഠധമ്മവേദനീയഭൂതാ യഥാലദ്ധസമ്പത്തിനിമിത്തകസ്സ കമ്മസ്സ അനുബലപ്പദാനവസേന തന്നിബ്ബത്തിതവിപാകസന്തതിയാ അന്തരായകരാനി ഉപപീളകഉപച്ഛേദകകമ്മാനി പടിബാഹിത്വാ തന്നിദാനാനം യഥാധിപ്പേതസിദ്ധിവിബന്ധകാനം രോഗാദിഅന്തരായാനമപ്പവത്തിം സാധേതി, രാഗാദിമലവിക്ഖാലനേന ച ചിത്തസന്താനം പരിസോധേത്വാ തന്നിസ്സിതായ പഞ്ഞായ യഥാധിപ്പേതസിദ്ധിസമ്പാദകം തിക്ഖവിസദഭാവമാവഹതി. കിഞ്ചി ആചിണ്ണമേതം പണ്ഡിതാനം, യദിദം ഗന്ഥസമാരമ്ഭേ രതനത്തയപ്പണാമകരണം, തസ്മാ സപ്പുരിസാചാരാനുരക്ഖണത്ഥഞ്ച ആദിമ്ഹി രതനത്തയവന്ദനാ ആരദ്ധാതി ഏവമാദിനാ അഞ്ഞാനിപി ബഹൂനി പയോജനാനി നിദ്ധാരേതബ്ബാനി. താനി പന തത്ഥ തത്ഥ ബഹുധാ വിത്ഥാരിതാനീതി തം പപഞ്ചപരിസ്സമം ഠപേത്വാ യഥാനുപ്പത്തമേവ താവ വണ്ണയിസ്സാമ.

ഏത്ഥ ച രതനത്തയപ്പണാമം കത്തുകാമോ തഥാഗതമൂലകത്താ സേസരതനാനം പഠമം താവ തഥാഗതസ്സ ഥോമനാപുബ്ബങ്ഗമം പണാമമാരഭന്തോ ആഹ ‘‘അനന്തകരുണാപഞ്ഞ’’ന്തിആദി. ഥോമനാപുബ്ബങ്ഗമേന ഹി പണാമേന സത്ഥു ഗുണാതിസയയോഗോ, തതോ ചസ്സ അനുത്തരവന്ദനീയഭാവോ, തേന ച അത്തനോ വന്ദനായ ഖേത്തങ്ഗതഭാവോ, ഖേത്തങ്ഗതായ ച വന്ദനായ യഥാധിപ്പേതനിപ്ഫത്തിയാ ഹേതുഭാവോ ച ദസ്സിതോ ഹോതി.

തത്ഥ വന്ദിത്വാതി പുബ്ബകാലകിരിയാനിദ്ദേസോ. തസ്സ പന ഓസാനഗാഥായം ‘‘പവക്ഖാമീ’’തി ഇമിനാ അപരകാലകിരിയാവചനേന സഹ സമ്ബന്ധോ. ബുദ്ധന്തി വന്ദനകിരിയായ കമ്മനിദ്ദേസോ. ‘‘അനന്തകരുണാപഞ്ഞ’’ന്തിആദികം പന തബ്ബിസേസനം. തത്ഥ കിരതീതി കരുണാ, പരദുക്ഖം വിക്ഖിപതി അപനേതീതി അത്ഥോ. കിരീയതി ദുക്ഖിതേസു പസാരീയതീതി വാ കരുണാ. അഥ വാ കരോതീതി കരുണാ, പരദുക്ഖേ സതി സാധൂനം കമ്പനം ഹദയഖേദം ജനയതീതി അത്ഥോ. കിണാതീതി വാ കരുണാ, പരസ്സ ദുക്ഖം പച്ചയവേകല്ലകരണതോ ഹിംസതീതി അത്ഥോ. പജാനാതീതി പഞ്ഞാ, യഥാസഭാവം പകാരേഹി പടിവിജ്ഝതീതി അത്ഥോ. കരുണാ ച പഞ്ഞാ ച കരുണാപഞ്ഞാ, നത്ഥി ഏതാസം അന്തോതി അനന്താ, അനന്താ കരുണാപഞ്ഞാ ഏതസ്സാതി അനന്തകരുണാപഞ്ഞോ, തം അനന്തകരുണാപഞ്ഞം.

ഏത്ഥ ച ഉപ്പാദവയന്തതാവസേന ചേവ സന്തതിപരിയോസാനവസേന ച സതിപി ഭഗവതോ കരുണാപഞ്ഞാനം സപരിയന്തഭാവേ അനന്താരമ്മണേസു പവത്തനതോ അനന്തതാ വേദിതബ്ബാ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഹി സബ്ബസത്താനം ദുക്ഖാപനയനാകാരപ്പവത്താ അനഞ്ഞസാധാരണാ മഹാകരുണാ കഞ്ചി സത്തം അവജ്ജേത്വാ സബ്ബേസു സത്തേസു നിരവസേസേന പവത്തതി, തഥാ സബ്ബധമ്മസഭാവബോധനസമത്ഥാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസങ്ഖാതാ പഞ്ഞാപി സകലഞേയ്യധമ്മേസു അനവസേസതോ പവത്തതി, തസ്മാ അനന്താരമ്മണപ്പവത്തകരുണാഞാണവന്തതായ അനന്തകരുണാപഞ്ഞോ ഭഗവാ. കരുണാപഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ ഭഗവതോ സബ്ബലോകിയലോകുത്തരഗുണസമ്പത്തി ദസ്സിതാ ഹോതി. തഥാ ഹി കരുണാഗ്ഗഹണേന ലോകിയേസു മഹഗ്ഗതഭാവപ്പത്താസാധാരണഗുണദീപനതോ സകലലോകിയഗുണസമ്പത്തി ദസ്സിതാ, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനമഗ്ഗഞാണദീപനതോ സബ്ബലോകുത്തരഗുണസമ്പത്തി ദസ്സിതാതി.

അപിച സബ്ബബുദ്ധഗുണാനം കരുണാ ആദി, പഞ്ഞാ പരിയോസാനം. മഹാകരുണാസഞ്ചോദിതമാനസോ ഹി ഭഗവാ സംസാരപങ്കതോ സത്താനം സമുദ്ധരണത്ഥായ കതാഭിനീഹാരോ അനുപുബ്ബേന പാരമിയോ പൂരേത്വാ അനുത്തരസമ്മാസമ്ബോധിയാ അധിഗമേന സകലബുദ്ധഗുണേ പടിലഭി. ഇതി സകലബുദ്ധഗുണാനം തന്നിദാനഭാവതോ കരുണാ സബ്ബബുദ്ധഗുണാനമാദി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനസ്സ പന മഗ്ഗഞാണസ്സ പടിലഭനതോ ഉത്തരികരണീയാഭാവതോ പഞ്ഞാ പരിയോസാനം. ആദിപരിയോസാനദസ്സനേന ച സകലബുദ്ധഗുണാ നയതോ ദസ്സിതാ ഹോന്തി. നയഗ്ഗാഹോ ഏവ ഹി സബ്ബബുദ്ധഗുണാനം ദസ്സനുപായോ, ഇതരഥാ താദിസസ്സ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധസ്സപി വചനപഥാതീതം തഥാഗതഗുണം അനുപദം വണ്ണേന്തോ കോ നാമ പരിയോസാനമാഹരിതും സക്കുണേയ്യാതി.

ഏവം കരുണാപഞ്ഞാമുഖേന സങ്ഖേപതോ സകലബുദ്ധഗുണേഹി ഭഗവന്തം ഥോമേത്വാപി പുന അത്തനോ ബുദ്ധഗുണസംകിത്തനേ അതിത്താഭാവേന ചേവ പരേസഞ്ച പസാദബാഹുല്ലജനനത്ഥം തദന്തോഗധേപി വിസിട്ഠഗുണേ പധാനഭാവേന നീഹരിത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തഥാഗത’’ന്തിആദി. തത്ഥ ‘‘തഥാഗത’’ന്തി തഥാ ആഗതതാദീഹി അട്ഠഹി കാരണേഹി തഥാഗതം. വുത്തഞ്ഹേതം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൭; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൨; ബു. വം. അട്ഠ. ൧.൨ നിദാനകഥാ; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧൭൦) –

‘‘അട്ഠഹി കാരണേഹി ഭഗവാ തഥാഗതോ, തഥാ ആഗതോതി തഥാഗതോ, തഥാ ഗതോതി തഥാഗതോ, തഥലക്ഖണം ആഗതോതി തഥാഗതോ, തഥധമ്മേ യാഥാവതോ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി തഥാഗതോ, തഥദസ്സിതായ തഥാഗതോ, തഥവാദിതായ തഥാഗതോ, തഥാകാരിതായ തഥാഗതോ, അഭിഭവനട്ഠേന തഥാഗതോ’’തി.

‘‘കഥം ഭഗവാ തഥാ ആഗതോതി തഥാഗതോ? യഥാ സബ്ബലോകഹിതായ ഉസ്സുക്കമാപന്നാ പുരിമകാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ആഗതാ, കിം വുത്തം ഹോതി? മനുസ്സത്താദിഅട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതേന യേന അഭിനീഹാരേന തേ ഭഗവന്തോ ആഗതാ, തേനേവ ച അഭിനീഹാരേന അയമ്പി ഭഗവാ ആഗതോ, യഥാ ച തേ ഭഗവന്തോ സമതിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ പഞ്ചമഹാപരിച്ചാഗാദീനി സമ്പാദേത്വാ ആഗതാ, യഥാ ച തേ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേ ഭാവേത്വാ ബ്രൂഹേത്വാ ആഗതാ, തഥാ അയമ്പി ഭഗവാ ആഗതോതി ഏവം താവ തഥാ ആഗതോ’’തി തഥാഗതോ. (൧)

‘‘കഥം തഥാ ഗതോതി തഥാഗതോ? യഥാ സമ്പതിജാതാ തേ ഭഗവന്തോ സത്തപദവീതിഹാരേന ഗതാ, യഥാ വാ തേ സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗേഹി തം തം അകുസലപക്ഖം വിധമിത്വാ ഗതാ, തഥാ അയമ്പി ഭഗവാ ഗതോ, ഏവം തഥാ ഗതോതി തഥാഗതോ. (൨)

‘‘കഥം തഥലക്ഖണം ആഗതോതി തഥാഗതോ? യസ്മാ തേസം തേസം ധമ്മാനം യം സഭാവസരസലക്ഖണം തഥം അവിതഥം, തഞ്ചേസ തഥലക്ഖണം ആഗതോ യാഥാവതോ അധിഗതോ, തസ്മാ തഥലക്ഖണം ആഗതോതി തഥാഗതോ ഗമനത്ഥാനം ബുജ്ഝനത്ഥസമ്ഭവതോ. തഥാ ഹി വദന്തി ‘യേ ഗതിഅത്ഥാ, തേ ബുജ്ഝനത്ഥാ. യേ ബുജ്ഝനത്ഥാ, തേ ഗതിഅത്ഥാ’തി. (൩)

‘‘കഥം തഥധമ്മേ യാഥാവതോ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി തഥാഗതോ? യസ്മാ ‘ഇദം ദുക്ഖന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥമേതം അവിതഥമേത’ന്തിആദിവചനതോ (സം. നി. ൫.൧൦൯൦) ‘അവിജ്ജായ സങ്ഖാരാനം പച്ചയട്ഠോ സങ്ഖാരാനം അവിജ്ജാപച്ചയസമ്ഭൂതസമുദാഗതട്ഠോ തഥോ അവിതഥോ അനഞ്ഞഥോ’തിആദിവചനതോ ച തഥധമ്മസങ്ഖാതേ സച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദേ യാഥാവതോ ആഗതോ അഭിസമ്ബുദ്ധോ, തസ്മാ തഥധമ്മേ യാഥാവതോ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി തഥാഗതോ. (൪)

‘‘കഥം തഥദസ്സിതായ തഥാഗതോ? യസ്മാ അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു അപരിമാണാനം സത്താനം ഛദ്വാരഗ്ഗഹിതേ ആരമ്മണേ അവിപരീതമേവ പസ്സതി ജാനാതി, ഞത്വാ ച പനേവം ‘കതമം തം രൂപായതനം, യം ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായാ’തിആദിനാ (ധ. സ. ൬൧൬ ആദയോ) തഥമേസ അവിപരീതം വിഭജതി ദസ്സേതി, തസ്മാ തഥം ആഗച്ഛതി പസ്സതി ജാനാതി, തം വാ ആഗമയതി ദസ്സേതീതി തഥാഗതോതി ഏവം തഥദസ്സിതായ തഥാഗതോ. (൫)

‘‘കഥം തഥവാദിതായ തഥാഗതോ? യസ്മാ ഏസ അഭിസമ്ബോധിതോ യാവ പരിനിബ്ബാനാ രാഗമദാദിനിമ്മഥനവസേന ഏകസദിസമേവ ധമ്മം തഥം അവിതഥം ഭാസതി, തസ്മാ തഥം ഗദതി, തഥോ അവിപരീതോ ആഗദോവചനമേതസ്സാതി വാ ദ-കാരസ്സ ത-കാരം കത്വാ തഥാഗതോതി വുത്തോതി ഏവം തഥവാദിതായ തഥാഗതോ. (൬)

‘‘കഥം തഥാകാരിതായ തഥാഗതോ? ഭഗവാ ഹി ‘യഥാ വാദീ തഥാ കാരീ’തി (അ. നി. ൪.൨൩; ചൂളനി. പോസാലമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൩) വചനതോ അത്തനോ വാചായ അനുരൂപമേവ കരോതി, തസ്മാ യഥാ വാചാ, തഥാ കായോപി ഗതോ പവത്തോ ഇമസ്സാതി തഥാഗതോതി ഏവം തഥാകാരിതായ തഥാഗതോ. (൭)

‘‘കഥം അഭിഭവനട്ഠേന തഥാഗതോ? യസ്മാ പനേസ അനുപമായ സകലലോകിയലോകുത്തരഗുണസമ്പദായ സമന്നാഗതത്താ സദേവകം ലോകം അഭിഭുയ്യ പവത്തതി, തസ്മാ അഭിഭവനട്ഠേന തഥാഗതോതി വുച്ചതീ’’തി.

തത്രേവം പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ – അഗദോ വിയാതി അഗദോ, ദേസനാവിലാസോ ചേവ പുഞ്ഞുസ്സയോ ച. തേന ഹേസ മഹാനുഭാവോ ഭിസക്കോ വിയ ദിബ്ബാഗദേന സപ്പേ സബ്ബപരപ്പവാദിനോ, സദേവകഞ്ച ലോകം അഭിഭവതി. ഇതി സബ്ബലോകാഭിഭവനേ തഥോ അവിപരീതോ യഥാവുത്തോ അഗദോ ഏതസ്സാതി ദ-കാരസ്സ ത-കാരം കത്വാ തഥാഗതോതി വുച്ചതീതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന ദീഘാഗമസംവണ്ണനാദീസു ഗഹേതബ്ബോ. ആഹ ചേത്ഥ –

‘‘യഥേവ ലോകമ്ഹി വിപസ്സിആദയോ,

സബ്ബഞ്ഞുഭാവം മുനയോ ഇധാഗതാ;

തഥാ അയം സക്യമുനീപി ആഗതോ,

തഥാഗതോ വുച്ചതി തേന ചക്ഖുമാ. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൭; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൨; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧൭൦; ബു. വം. അട്ഠ. ൧.൨ നിദാനകഥാ);

‘‘പഹായ കാമാദിമലേ യഥാ ഗതാ,

സമാധിഞാണേഹി വിപസ്സിആദയോ;

മഹേസിനോ സക്യമുനീ ജുതിന്ധരോ,

തഥാ ഗതോ തേന തഥാഗതോ മതോ.

‘‘തഥഞ്ച ധാത്വായതനാദിലക്ഖണം,

സഭാവസാമഞ്ഞവിഭാഗഭേദതോ;

സയമ്ഭുഞാണേന ജിനോയമാഗതോ,

തഥാഗതോ വുച്ചതി സക്യപുങ്ഗവോ.

‘‘തഥാനി സച്ചാനി സമന്തചക്ഖുനാ,

തഥാ ഇദപ്പച്ചയതാ ച സബ്ബസോ;

അനഞ്ഞഞേയ്യേന യതോ വിഭാവിതാ,

യാഥാവതോ തേന ജിനോ തഥാഗതോ.

‘‘അനന്തഭേദാസുപി ലോകധാതുസു,

ജിനസ്സ രൂപായതനാദിഗോചരേ;

വിചിത്തഭേദേ തഥമേവ ദസ്സനം,

തഥാഗതോ തേന സമന്തലോചനോ.

‘‘യതോ ച ധമ്മം തഥമേവ ഭാസതി,

കരോതി വാചായനുലോമമത്തനോ;

ഗുണേഹി ലോകം അഭിഭുയ്യിരീയതി,

തഥാഗതോ തേനപി ലോകനായകോ’’തി. (ഇതിവു. അട്ഠ. ൩൮; ദീ. നി. ടീ. ൧.൭);

കേനചി ഗുണേന അത്തനോ വിസിട്ഠസ്സ കസ്സചി അഭാവതോ നത്ഥി ഏതസ്സ ഉത്തരോതി അനുത്തരോ. ഭഗവതോ ഹി അവീചിതോ പട്ഠായ യാവ ഭവഗ്ഗം തിരിയം അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു ന കോചി കേനചി ഗുണേന സമസമോപി അത്ഥി, കുതോ പന ഉത്തരിതരോ. യഥാഹ –

‘‘രൂപേ സീലേ സമാധിമ്ഹി, പഞ്ഞായ ച അസാദിസോ;

വിമുത്തിയാ സമസമോ, ധമ്മചക്കപ്പവത്തനേ’’തി.

വിന്ദിത്വാതി തീഹി വന്ദനാഹി തന്നിന്നതാദിവസേന നമസ്സിത്വാ. കായവചീമനോദ്വാരവസേന ഹി തിസ്സോ വന്ദനാ. യഥാഹ ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വന്ദനാ കായേന വന്ദതി, വചസാ വന്ദതി, മനസാ വന്ദതീ’’തി. തത്ഥ ബുദ്ധാദിഗുണാരമ്മണാ കാമാവചരകുസലകിരിയാനമഞ്ഞതരാ ചേതനാ കായവിഞ്ഞത്തിം സമുട്ഠാപേത്വാ കായദ്വാരപ്പവത്തിവസേന ഉപ്പന്നാ കായവന്ദനാതി വുച്ചതി, സായേവ വചീവിഞ്ഞത്തിം സമുട്ഠാപേത്വാ വചീദ്വാരപ്പവത്തിവസേന ഉപ്പന്നാ വചീവന്ദനാതി, ഉഭയവിഞ്ഞത്തിയോ പന അസമുട്ഠാപേത്വാ കേവലം മനോദ്വാരപ്പവത്തിവസേന ഉപ്പന്നാ മനോവന്ദനാതി. സിരസാതി ഉത്തമങ്ഗേന കരണഭൂതേന. അബുജ്ഝി, ബോധേതീതി വാ ബുദ്ധോ. അയഞ്ഹി ചതുസച്ചധമ്മേ സയമ്പി അബുജ്ഝി, പരേപി ബോധേതി, തസ്മാ ബുജ്ഝനബോധനട്ഠേന ‘‘ബുദ്ധോ’’തി വുച്ചതി. യഥാഹ ‘‘ബുജ്ഝിതാ സച്ചാനീതി ബുദ്ധോ, ബോധേതാ പജായാതി ബുദ്ധോ’’തി (മഹാനി. ൧൯൨; ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൯൭; പടി. മ. ൧.൧൬൨). അഥ വാ ബുധ-സദ്ദസ്സ ജാഗരണവികസനത്ഥേസുപി പവത്തനതോ അബുജ്ഝി സവാസനസമ്മോഹനിദ്ദായ അച്ചന്തം വിഗതോ, ബുദ്ധിയാ വികസിതവാതി വാ ബുദ്ധോ. ഭഗവാ ഹി വത്ഥുസഭാവദസ്സനവിബന്ധികായ അവിജ്ജാസങ്ഖാതായ നിദ്ദായ അരിയമഗ്ഗഞാണേന സഹ വാസനായ സമുച്ഛിന്നത്താ തതോ അച്ചന്തം വിഗതോ. പരമരുചിരസിരിസോഭഗ്ഗസമാഗമേന വികസിതമിവ പദുമം അപരിമിതഗുണഗണാലങ്കതസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസമാഗമേന വികസിതോ വികാസമനുപ്പത്തോ, തസ്മാ ജാഗരണവികസനത്ഥവസേനപി ‘‘ബുദ്ധോ’’തി വുച്ചതി.

ഏത്താവതാ ച ദ്വീഹി ആകാരേഹി ഭഗവതോ ഥോമനാ കതാ ഹോതി അത്തഹിതസമ്പത്തിതോ, പരഹിതപടിപത്തിതോ ച. താസു അത്തഹിതസമ്പത്തി അനാവരണഞാണാധിഗമോ സവാസനസകലസംകിലേസാനമച്ചന്തപ്പഹാനം അനുപാദിസേസനിബ്ബാനാധിഗമോ ച, പരഹിതപടിപത്തി പന ആസയപ്പയോഗവസേന ദുവിധം പരഹിതസമീഹനം. തത്ഥ ധമ്മദേസനായ അഭാജനേസു ദേവദത്താദീസു വിരോധിസത്തേസുപി നിച്ചം ഹിതജ്ഝാസയതാ അപരിപാകഗതിന്ദ്രിയാനം ഇന്ദ്രിയപരിപാകകാലാഗമനഞ്ച ആസയോ നാമ. തദഞ്ഞസത്താനം പന ലാഭസക്കാരാദിനിരപേക്ഖചിത്തസ്സ യാനത്തയമുഖേന സബ്ബദുക്ഖനിയ്യാനികധമ്മദേസനാ പയോഗോ നാമ. ദുവിധാസു പനേതാസു പരഹിതപടിപത്തീസു, തിവിധാസു ച അത്തഹിതസമ്പത്തീസു അനന്തകരുണാ-വചനേന, തഥാ ആഗതട്ഠേന ച തഥാഗത-സദ്ദേന ആസയവസേന പരഹിതപടിപത്തി ദസ്സിതാ, ബോധനട്ഠേന ബുദ്ധ-സദ്ദേന, തഥദസ്സനട്ഠേന ച തഥാഗതട്ഠേന ച തഥാഗതസദ്ദേന പയോഗവസേന, അനന്തപഞ്ഞാ-വചനേന, ഞാണഗതിദീപകേന തഥാഗത-സദ്ദേന, ബുജ്ഝനജാഗരണവികസനട്ഠേന ച ബുദ്ധ-സദ്ദേന തിവിധാപി അത്തഹിതസമ്പത്തി, അനുത്തരവചനേന ച അത്തഹിതപരഹിതസമ്പത്തി പകാസിതാതി വേദിതബ്ബാ.

അപിച ഹേതുഫലസത്തൂപകാരസമ്പദാവസേന തീഹാകാരേഹിപി ഭഗവതോ ഥോമനാ പവത്തതീതി തംവസേനപേത്ഥ ഥോമനാ ദട്ഠബ്ബാ. തത്ഥ ഹേതുസമ്പദാ നാമ മഹാകരുണാസമായോഗോ, ബോധിസമ്ഭാരസമ്ഭരണഞ്ച തമ്മൂലകത്താ സകലബുദ്ധഗുണാനം. ഫലസമ്പദാ പന ചതുബ്ബിധാ ഞാണസമ്പദാ, പഹാനസമ്പദാ, ആനുഭാവസമ്പദാ, രൂപകായസമ്പദാ ചാതി. താസു സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനം മഗ്ഗഞാണം, മഗ്ഗഞാണപദട്ഠാനം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, തമ്മൂലകാനി ച ദസബലാദിഞാണാനി ഞാണസമ്പദാ നാമ. അഗ്ഗമഗ്ഗഭാവനായ സബ്ബകിലേസാനം സഹ വാസനാഹി അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനം പഹാനസമ്പദാ. അചിന്തേയ്യാപരിമിതാനം സബ്ബലോകഹിതാനം നിപ്ഫാദനേ, സദേവകലോകാഭിഭവനേ ച ആധിപച്ചം ആനുഭാവസമ്പദാ. സകലലോകനയനാഭിസേകഭൂതാ പന ലക്ഖണാനുബ്യഞ്ജനപടിമണ്ഡിതാ അത്തഭാവസമ്പത്തി രൂപകായസമ്പദാ നാമ. സത്തൂപകാരോ ഹേട്ഠാ വുത്തപരഹിതപടിപത്തിവസേനേവ വേദിതബ്ബോ. ഇമാസു പന അനന്തകരുണാ-വചനേന, തഥാ ആഗതട്ഠേന ച തഥാഗത-സദ്ദേന ഹേതുസമ്പദാ ദസ്സിതാ. ഫലസമ്പദാസു ഞാണസമ്പദാ ചേവ പഹാനസമ്പദാ ച അനന്തപഞ്ഞാ-വചനേന, അഭിസമയപരിദീപകേന തഥാഗതസദ്ദേന, ബുജ്ഝനജാഗരണവികസനട്ഠേന, ച ബുദ്ധ-സദ്ദേന ദസ്സിതാ, ആനുഭാവസമ്പദാപി അഭിഭവനട്ഠേന തഥാഗത-സദ്ദേന, അനുത്തര-വചനേന ച വിഭാവിതാ, രൂപകായസമ്പദാ പന രൂപഗ്ഗപ്പത്തിദീപകേന അനുത്തര-സദ്ദേന ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏവം ബുദ്ധരതനസ്സ ഥോമനാപുബ്ബങ്ഗമം പണാമം കത്വാ ഇദാനി സേസരതനാനമ്പി പണാമമാരഭന്തോ ആഹ ‘‘ധമ്മം സാധുഗണമ്പി ചാ’’തി. ഭഗവതോ ഥോമനേന ച സ്വാക്ഖാതതാദയോ ധമ്മഗുണാ, സുപ്പടിപന്നതാദയോ സങ്ഘഗുണാ ച ദസ്സിതാ ഹോന്തി തപ്പഭവസ്സ അനഞ്ഞഥാഭാവതോതി ന തേസം വിസും ഥോമനാ കതാ. അധിഗതമഗ്ഗേ സച്ഛികതനിരോധേ പുഗ്ഗലേ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനേ ച അപായദുക്ഖേസു ചേവ വട്ടദുക്ഖേസു ച അപതമാനേ കത്വാ ധാരേതീതി ധമ്മോ, സോ ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനം, ചതുന്നഞ്ച സാമഞ്ഞഫലാനം, നിബ്ബാനസ്സ, പരിയത്തിധമ്മസ്സ ച വസേന ദസവിധോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഛത്തവിമാനേ –

‘‘രാഗവിരാഗമനേജമസോകം,

ധമ്മമസങ്ഖതമപ്പടികൂലം;

മധുരമിമം പഗുണം സുവിഭത്തം,

ധമ്മമിമം സരണത്ഥമുപേഹീ’’തി. (വി. വ. ൮൮൭);

ഏത്ഥ ഹി കാമരാഗാദിഭേദോ സബ്ബോപി രാഗോ വിരജ്ജതി ഏതേനാതി ‘‘രാഗവിരാഗോ’’തി മഗ്ഗോ കഥിതോ. ഏജാസങ്ഖാതായ തണ്ഹായ, അന്തോനിജ്ഝാനലക്ഖണസ്സ ച സോകസ്സ തദുപ്പത്തിയം സബ്ബസോ പരിക്ഖീണത്താ ‘‘അനേജമസോക’’ന്തി ഫലം കഥിതം. കേനചി പച്ചയേന അസങ്ഖതത്താ ‘‘ധമ്മമസങ്ഖത’’ന്തി നിബ്ബാനം വുത്തം. അവിരോധദീപനതോ പന അത്ഥബ്യഞ്ജനസ്സ സമ്പന്നതായ, പകട്ഠഗുണവിഭാവനതോ സുട്ഠു വിഭജിതത്താ ച ‘‘അപ്പടികൂല’’ന്തിആദിനാ സബ്ബോപി പരിയത്തിധമ്മോ കഥിതോ. തത്ഥ അരിയമഗ്ഗനിബ്ബാനാനി നിപ്പരിയായേനേവ അപായാദിതോ ധാരണതോ ധമ്മോ, ഫലപരിയത്തിയോ പന പരിയായേന. തഥാ ഹേത്ഥ ധാരണം നാമ അപായാദിനിബ്ബത്തകകിലേസവിദ്ധംസനം. ഇതി അരിയമഗ്ഗസ്സ കിലേസസമുച്ഛേദകതായ, നിബ്ബാനസ്സ ച ആലമ്ബണഭാവേന തസ്സ തദത്ഥസിദ്ധിഹേതുതായപി ഉഭിന്നമ്പി നിപ്പരിയായതോ ലബ്ഭതി. ഇതരേസു പന അരിയഫലസ്സ മഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നകിലേസാനം പടിപസ്സദ്ധകിച്ചതായ, മഗ്ഗാനുകൂലപ്പവത്തിതോ പരിയത്തിധമ്മസ്സ ച തദധിഗമഹേതുതായാതി ഉഭിന്നമ്പി പരിയായതോവ ലബ്ഭതീതി.

അത്തഹിതപരഹിതം സാധേന്തീതി സാധൂ, തേസം ഗണോ സമുദായോതി സാധുഗണോ, സാധു ചായം ഗണോ ചാതി വാ സാധുഗണോ, സാധുനോ വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ആയത്തോ ഗണോ തസ്സ ഓരസപുത്തഭാവതോതി സാധുഗണോ. സോ പന ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗസമങ്ഗീനം, ചതുന്നഞ്ച ഫലസമങ്ഗീനം വസേന അട്ഠവിധോ അരിയസങ്ഘോ, തം സാധുഗണം. പിചാതി നിപാതസമുദായോ, ഏകോ വാ നിപാതോ, തിണ്ണം രതനാനം വന്ദനകിരിയായ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. കേചി ‘‘ഗണോ’’തി ഇധ പകരണതോവ അരിയഗണപുഗ്ഗലോവ ലബ്ഭതീതി സാധൂതി ഭാവനപുംസകവസേന ‘‘വന്ദിത്വാ’’തി ഇമിനാ സഹ യോജേന്തി, തദാ പന സാധൂതി ഭയലാഭാദിവിരഹേന സക്കച്ചം ആദരന്തി അത്ഥോ.

൨. ഏവം പകരണാരമ്ഭേ യഥാധിപ്പേതം രതനത്തയപ്പണാമം കത്വാ ഇദാനി യത്ഥ പാടവത്ഥായ ഇദം പകരണം പട്ഠപീയതി, തം സദ്ധിം ദേസകദേസപടിഗ്ഗാഹകസമ്പത്തീഹി വിഭാവേത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പണ്ഡുകമ്ബലനാമായാ’’തിആദി. തത്ഥ ദേവരാജസ്സ പണ്ഡുകമ്ബലനാമായ സിലായ വിമലേ സീതലേ തലേ നിസിന്നോ അതുലവിക്കമോ ദേവദേവേഹി പൂജിതോ ദേവദേവോ ദേവപുരക്ഖതോ ദേവാനം ദേവലോകസ്മിം യം ധമ്മം ദേസേസീതി സമ്ബന്ധോ.

അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ – പണ്ഡുകമ്ബലസരിക്ഖവണ്ണതായ ‘‘പണ്ഡുകമ്ബല’’ന്തി നാമം സമഞ്ഞാ ഏതിസ്സാതി പണ്ഡുകമ്ബലനാമാ. സാ ഹി സക്കസ്സ താദിസപുഞ്ഞാനുഭാവേന നിബ്ബത്താ പണ്ഡുകമ്ബലജയസുമനപുപ്ഫസമാനേന വണ്ണേന സബ്ബകാലം വിരോചതി, പമാണതോ പന സട്ഠിയോജനായാമാ, പഞ്ഞാസയോജനവിത്ഥാരാ, പന്നരസയോജനുബ്ബേധാ ച ഹോതി. സിലായാതി അവയവസമ്ബന്ധേ സാമിവചനം. തുലായ സമ്മിതോ തുല്യോ, ന തുല്യോ അതുല്യോ, അതുല്യോ വിക്കമോ ബലം ഏതസ്സാതി അതുല്യവിക്കമോ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഹി പരമപാരമിതാനുഭാവസംസിദ്ധേന ഹത്ഥിഗണനായ കോടിസഹസ്സഹത്ഥീനം, പുരിസഗണനായ ദസകോടിസഹസ്സപുരിസാനം ബലേഹി സമപ്പമാണേന കായബലേന, അപ്പമാണേന ച ഞാണബലേന ന കസ്സചി ദേവബ്രഹ്മാദീസു അഞ്ഞതരസ്സ ബലതുലനായ ഉപനേതബ്ബം അത്ഥി. അഥ വാ അനഞ്ഞസാധാരണത്താ അതുല്യോ പരക്കമസങ്ഖാതോ അപരിമാണഗുണവിസേസാവഹേന അനഞ്ഞസാധാരണേന സമ്മപ്പധാനേന സമന്നാഗതത്താ വാ അതുല്യോ സമ്മപ്പധാനസങ്ഖാതോ വിക്കമോ ഇമസ്സാതി അതുല്യവിക്കമോ. ‘‘അതുല്യവിക്കമോ’’തി ച വത്തബ്ബേ ഗാഥാബന്ധവസേന യ-കാരലോപം കത്വാ ‘‘അതുലവിക്കമോ’’തി വുത്തം. അഥ വാ സമ്മിതത്ഥേ അ-കാരപച്ചയസ്സാപി സമ്ഭവതോ അതുലോ വിക്കമോ അസ്സാതി ‘‘അതുലവിക്കമോ’’തി വുത്തം.

ദിബ്ബന്തീതി ദേവാ, പഞ്ചകാമഗുണാദീഹി കീളന്തി, തേസു വാ വിഹരന്തി, വിജയസമത്ഥതായോഗേന ബാഹിരബ്ഭന്തരികേ പച്ചത്ഥികേ വിജേതും ഇച്ഛന്തി, ഇസ്സരിയധനാദിസക്കാരദാനഗ്ഗഹണം, തംതംഅത്ഥാനുസാസനഞ്ച കരോന്താ വോഹരന്തി, പുഞ്ഞഞാണാനുഭാവപ്പത്തായ ജുതിയാ ജോതേന്തി, യഥാധിപ്പേതഞ്ച വിസയം അപ്പടിഘാതേന ഗച്ഛന്തി, യഥിച്ഛിതനിപ്ഫാദനേ ച സക്കോന്തീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ദേവനീയാ തംതംബ്യസനനിത്ഥരണത്ഥികേഹി ‘‘സരണം പരായണ’’ന്തി ഗമനീയാ, അഭിത്ഥവനീയാ സോഭാവിസേസയോഗേന കമനീയാതി വാ ദേവാ, തേ തിവിധാ – സമ്മുതിദേവാ ഉപപത്തിദേവാ വിസുദ്ധിദേവാതി. തത്ഥ സമ്മുതിദേവാ നാമ മഹാസമ്മതാദയോ ഖത്തിയാ. ഉപപത്തിദേവാ നാമ ചാതുമഹാരാജികേ ഉപാദായ തദുത്തരിദേവാ. വിസുദ്ധിദേവാ നാമ ഖീണാസവാ. ഇധ പന ഉപപത്തിദേവാ ദട്ഠബ്ബാ. നോ ച ഖോ തേപി അവിസേസേന, ഠപേത്വാ പന യാമാദികേ ചാതുമഹാരാജികതാവതിംസവാസിനോവ അധിപ്പേതാ. തേസം ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി രഞ്ജനതോ രാജാ, ദേവാനം രാജാ ഇസ്സരോ ദേവരാജാ, തസ്സ ദേവരാജസ്സ, ‘‘സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ’’തി അധിപ്പായോ. ന ഹി അഞ്ഞേസം ദേവലോകേസു നിസിന്നോ ഭഗവാ അഭിധമ്മപിടകം ദേസേസീതി.

൩. യന്തി അനിയമനിദ്ദേസോ, തസ്സ പന ‘‘തത്ഥാ’’തി ഇമിനാ നിയമനം വേദിതബ്ബം. യഥാവുത്താനം തിണ്ണമ്പി ദേവാനം ഉത്തമോ ദേവോ തേഹി സബ്ബേഹി അധികതരം കീളനാദിയോഗതോതി ദേവദേവോ, ഭഗവാ. സോ ഹി നിരതിസയായ അഭിഞ്ഞാകീളായ ഉത്തമേഹി ദിബ്ബബ്രഹ്മഅരിയവിഹാരേഹി സപരസന്താനസിദ്ധായ പഞ്ചവിധമാരവിജയിച്ഛാനിബ്ബത്തിയാ ചിത്തിസ്സരിയസത്തധനാദിസമ്മാപടിപത്തിഅവേച്ചപ്പസാദസക്കാരദാനഗ്ഗഹണസങ്ഖാതേന, യഥാപരാധയഥാനുലോമയഥാധമ്മാനുസാസനസങ്ഖാതേന ച വോഹാരാതിസയേന പരമായ പഞ്ഞായ ച സരീരപ്പഭാസങ്ഖാതായ ജുതിയാ അനുപമായ ഞാണസരീരഗതിയാ മാരവിജയസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപരഹിതനിപ്ഫാദനേസു അപ്പടിഹതായ സത്തിയാ ച സമന്നാഗതത്താ സദേവകേന വാ ലോകേന ‘‘സരണ’’ന്തി ഗമനീയതോ, അഭിത്ഥവനീയതോ, ഭത്തിവസേന കമനീയതോ ച സബ്ബേ തേ ദേവേ തേഹി തേഹി ഗുണേഹി അഭിഭുയ്യ ഠിതോതി സബ്ബദേവേഹി പൂജനീയതരോ ദേവോ, വിസുദ്ധിദേവഭാവസങ്ഖാതസ്സ വാ സബ്ബഞ്ഞുഗുണാലങ്കാരസ്സ അധിഗതത്താ അഞ്ഞേസഞ്ച ദേവാനം അതിസയേന ദേവോതി ദേവദേവോ. ദേവാനന്തി തദാ ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാനം ദസസഹസ്സചക്കവാളാധിവാസീനം മാതുദേവപുത്തപ്പമുഖാനം ഉപപത്തിദേവാനം. വിസുദ്ധിദേവാനമ്പേത്ഥ ഗഹണന്തി വദന്തി. തേ പന ഉപപത്തിദേവേസ്വേവ സങ്ഗഹിതാ മനുസ്സഅരഹന്താനം തത്ഥ അഭാവതോ. ദേവദേവേഹീതി വിസുദ്ധിദേവേഹി. വിസുദ്ധിദേവാ ഹി വുത്തനയേന ഇതരദേവേഹി സാതിസയം കീളനാദിയോഗതോ ഇധ ‘‘ദേവദേവാ’’തി അധിപ്പേതാ, തേഹി. പൂജിതോതി പൂജിതബ്ബോ, പൂജിതും അരഹോതി അത്ഥോ. ഏതേന വിസുദ്ധിദേവേസുപി ഭഗവതോ അഗ്ഗപുഗ്ഗലതം ദീപേതി. ദേസേസീതി മധുരകരവീകസദ്ദസദിസം ബ്രഹ്മസ്സരം നിച്ഛാരേന്തോ പകാസേസി. ദേവലോകസ്മിന്തി താവതിംസദേവലോകേ. സഭാവസാമഞ്ഞലക്ഖണം ധാരേതീതി ധമ്മോ, കുസലാദിഭേദോ അഭിധമ്മോ, ഇധ പന തപ്പകാസകം അഭിധമ്മപിടകം ‘‘ധമ്മ’’ന്തി വുത്തം. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘പിടകുത്തമേ’’തി. ദേവപുരക്ഖതോതി ദസസഹസ്സചക്കവാളവാസിദിബ്ബബ്രഹ്മേഹി പുരക്ഖതോ, പരിവാരിതോതി അത്ഥോ.

നനു ച ‘‘ദേവാന’’ന്തി വചനേനേവ ദേവപുരക്ഖതഭാവോ സിദ്ധോതി കിം ‘‘ദേവപുരക്ഖതോ’’തി വചനേന? നായം ദോസോ. ഭഗവാ ഹി കദാചി ചൂളപന്ഥകത്ഥേരാദീനം വിയ പരമ്മുഖേപി നിസീദിത്വാ ഓഭാസം വിസ്സജ്ജേത്വാ സത്താനം സമ്മുഖേ നിസിന്നം വിയ ദസ്സേന്തോ ധമ്മം ദേസേതി, കദാചിപി പാരായനികബ്രാഹ്മണാദീനം വിയ സമ്മുഖേപി നിസീദിത്വാ അഞ്ഞേഹി ച പരിവുതോ അഞ്ഞേസമ്പി ധമ്മം ദേസേതി, ഇധ പന ന തഥാ, ദേവേഹിയേവ പരിവുതോ ദേവാനം ദേസേതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ദേവപുരക്ഖതോ’’തിപി വത്തബ്ബമേവാതി.

൪. ഏവമേതസ്മിം പകരണേ ഗാരവജനനത്ഥം തേന സമ്പാദേതബ്ബപാടവവിസയം അഭിധമ്മപിടകം ദേസകാദിസമ്പത്തീഹി സഹ വിഭാവേത്വാ ഇദാനി യഥാധിപ്പേതപകരണാരമ്ഭപയോജനാഭിധാനാഭിധേയ്യസോതുജനസമുസ്സാഹനകരണപ്പകാരാനി ച വിഭാവേതും ‘‘തത്ഥാഹ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘പാടവത്ഥായാ’’തി ഇമിനാ പകരണാരമ്ഭപയോജനം വുത്തം. ‘‘അഭിധമ്മാവതാര’’ന്തി ഇമിനാ അഭിധാനാഭിധേയ്യാനി. ‘‘മധുര’’ന്തിആദീഹി പകരണം വിസേസേതി. ‘‘സമാസേനാ’’തി ച ഇമിനാ സോതുജനസമുസ്സാഹനകരണപ്പകാരാനീതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘അഹ’’ന്തി കത്തുഭൂതം അത്താനം നിദ്ദിസതി. തഥാ ഹി യോ പരോ ന ഹോതി, സോ നിയകജ്ഝത്തസങ്ഖാതോ അത്താ ‘‘അഹ’’ന്തി വുച്ചതി.

പടുനോ ഭാവോ പാടവം, തംയേവ അത്ഥോ പയോജനട്ഠേനാതി പാടവത്ഥോ, തദത്ഥായ. തം സന്ധായ വിവിധനയഗ്ഗഹണസമത്ഥസ്സ സുതമയഞാണസ്സ ഉപ്പാദനത്ഥന്തി വുത്തം ഹോതി. സംസാരേ ഭയം ഇക്ഖന്തി, ഭിന്ദന്തി വാ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേതി ഭിക്ഖൂ, തേസം. പിടകഞ്ച തം ഉത്തമഞ്ചാതി പിടകുത്തമം, തസ്മിം പിടകുത്തമേ, അഭിധമ്മപിടകേതി അധിപ്പായോ. തഞ്ഹി പരിയത്തിഭാജനത്ഥതോ പിടകം, തീസു പിടകേസു വിസിട്ഠഭാവതോ ഉത്തമഞ്ചാതി പിടകുത്തമം. തത്ഥ പരിയത്തിഭാജനത്ഥതോതി പരിയത്തിഅത്ഥേന ചേവ ഭാജനത്ഥേന ച. തഥാ ഹി ‘‘മാ പിടകസമ്പദാനേനാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൬൬) പരിയത്തി പിടകന്തി വുച്ചതി. ‘‘അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ കുദാലപിടക’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൨൮; അ. നി. ൩.൭൦) യം കിഞ്ചി ഭാജനമ്പി. തസ്മാ ഇദമ്പി പരിയാപുണിതബ്ബട്ഠേന പരിയത്തി, അഭിധമ്മത്ഥാനമാധാരണത്ഥേന ഭാജനഞ്ചാതി പരിയത്തിഭാജനത്ഥതോ പിടകന്തി വുച്ചതി. തേനേവാഹു –

‘‘പിടകം പിടകത്ഥവിദൂ,

പരിയത്തിബ്ഭാജനത്ഥതോ ആഹു;

തേന സമോധാനേത്വാ,

തയോപി വിനയാദയോ ഞേയ്യാ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ; പാരാ. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ; ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ);

വിസിട്ഠഭാവോ പനസ്സ ലോകവോഹാരമതിക്കമ്മ യഥാസഭാവവസേന ദേസനതോ, വിസിട്ഠധമ്മക്ഖന്ധവിഭാവനതോ ച വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ഹി ‘‘സത്തോ പുഗ്ഗലോ ഭിക്ഖൂ’’തിആദികം ലോകവോഹാരമതിക്കമ്മ ‘‘ഖന്ധധാതുആയതന’’ന്തിആദിനാ യഥാധമ്മവസേനേവ ബാഹുല്ലദേസനാ പവത്താ, ന ഇതരേസു വിയ യഥാവുത്തവോഹാരവസേന, യതോ ഇദം യഥാധമ്മസാസനന്തി വുച്ചതി. സബ്ബസങ്ഖതധമ്മവിസിട്ഠോ ചേത്ഥ പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ വിസേസതോ വിഭാവിതോ, തസ്മാ തിണ്ണമ്പി പിടകാനം ബുദ്ധവചനഭാവേപി യഥാസഭാവാനതിക്കമദേസനാദിതോ ഇദമേവ തീസു പിടകേസു വിസിട്ഠന്തി യുത്തം. അപിച ധമ്മാതിരേകധമ്മവിസേസഭാവതോ ചസ്സ വിസിട്ഠഭാവോ വേദിതബ്ബോ. അഭിധമ്മേ ഹി നിപ്പദേസതോ ഖന്ധായതനാദിധമ്മാനം വിഭത്തത്താ ഇതരദ്വയതോ അതിരേകതരാ, വിസിട്ഠാ ച പാളി ഹോതി, തസ്മാ അതിരേകസ്സ, വിസിട്ഠസ്സ ച പാളിധമ്മസ്സ വസേന ഇദമേവ തീസു പിടകേസു ഉത്തമന്തി വത്തും വട്ടതി. യഥാവുത്തവിസിട്ഠഭാവയോഗതോയേവ ചേതം ‘‘അഭിധമ്മപിടക’’ന്തി വുച്ചതി അഭി-സദ്ദസ്സ വിസിട്ഠഭാവജോതനതോ. അപിച വുഡ്ഢിമന്താദിധമ്മാനം ഏത്ഥ വുത്തത്താ ചേതം അഭിധമ്മപിടകം. യഥാഹു പോരാണാ –

‘‘യം ഏത്ഥ വുഡ്ഢിമന്തോ, സലക്ഖണാ പൂജിതാ പരിച്ഛിന്നാ;

വുത്താധികാ ച ധമ്മാ, അഭിധമ്മോ തേന അക്ഖാതോ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ; പാരാ. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ; ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ);

തഥാ ഹേത്ഥ ‘‘രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി, മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൬൦ ആദയോ) വുഡ്ഢിമന്തോപി ധമ്മാ വുത്താ, ‘‘രൂപാരമ്മണം വാ സദ്ദാരമ്മണം വാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧) നയേന ആരമ്മണാദീഹി ലക്ഖിതബ്ബത്താ സലക്ഖണാപി ‘‘സേക്ഖാ ധമ്മാ അസേക്ഖാ ധമ്മാ, ലോകുത്തരാ ധമ്മാ’’തിആദിനാ നയേന പൂജിതാ പൂജാരഹാപി ‘‘ഫസ്സോ ഹോതി, വേദനാ ഹോതീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧) നയേന സഭാവപരിച്ഛിന്നത്താ പരിച്ഛിന്നാപി ‘‘മഹഗ്ഗതാ ധമ്മാ അപ്പമാണാ ധമ്മാ (ധ. സ. തികമാതികാ ൧൨, ദുകമാതികാ ൯൯), അനുത്തരാ ധമ്മാ’’തിആദിനാ നയേന അധികാ വിസിട്ഠാപി ധമ്മാ വുത്താ, തസ്മാ അഭി-സദ്ദസ്സ വുഡ്ഢിആദിഅത്ഥേസുപി പവത്തനതോ ‘‘വുഡ്ഢിമന്തോ ധമ്മാ ഏത്ഥാ’’തിആദിനാ നിബ്ബചനേന ഇദം പിടകം ‘‘അഭിധമ്മ’’ന്തി വുച്ചതി. അഭിധമ്മം ഓതരന്തി അനേനാതി അഭിധമ്മാവതാരം നാമ പകരണം. ഇമിനാ പനസ്സ അത്ഥാനുഗതമഭിധാനം ദസ്സേതി. തു-സദ്ദോ പദപൂരണേ. ആചരിയേന ഹി ഗാഥാപദപൂരണത്ഥം യേഭുയ്യേന തത്ഥ തത്ഥ നിപാതാ വുച്ചന്തി. യത്ഥ പന നേസം പയോജനവിസേസോ ദിസ്സതി, തത്ഥേവ തമത്ഥം വക്ഖാമ. മധുരന്തി നിപ്പരിയായതോ മധുര-സദ്ദോയം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യേ രസവിസേസേ വത്തതി, ഇധ പന ഇട്ഠഭാവസാമഞ്ഞേന അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പത്തി മധുരസദ്ദേന വുത്താ. ഭവതി ഹി തംസദിസസ്സ തം-സദ്ദേനാഭിധാനം യഥാ ‘‘അഗ്ഗിമാണവോ’’തി. തേന പന മധുരേന യോഗതോ ഇദമ്പി മധുരം യഥാ നീലഗുണയോഗതോ നീലുപ്പലന്തി. നിപുണഗമ്ഭീരായ ബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിയാ ചേവ അത്ഥസമ്പത്തിയാ ച അഭിധമ്മവിസയം മതിം വഡ്ഢേതീതി മതിവഡ്ഢനം. അഥ വാ ബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിയാ ‘‘മധുര’’ന്തി വുത്തം, അത്ഥസമ്പത്തിയാ ‘‘മതിവഡ്ഢന’’ന്തി.

൫. താളന്തി കുഞ്ചികം, കുഞ്ചികാസദിസന്തി അത്ഥോ. മുയ്ഹന്തി തേനാതി മോഹോ, അവിജ്ജായേതം അധിവചനം, മോഹോയേവ അഭിധമ്മമഹാപുരം പവിസന്താനം പവേസനനിവാരണത്താ കവാടഭൂതോതി മോഹകവാടം, തസ്സ. വിഘാടേതി, വിഘാടീയതി അനേനാതി വാ വിഘാടനം. നനു ച അവിജ്ജാകവാടം പഞ്ഞായ ഉഗ്ഘാടീയതി. സാ ഹി തസ്സാ ഉജുവിപച്ചനീകഭൂതാതി? സച്ചം, ഇദമ്പി തസ്സാ കാരണഭാവേന ‘‘മോഹകവാടവിഘാടനകര’’ന്തി വുത്തം. കാരണകാരണമ്പി ഹി കാരണവസേന വുച്ചതി യഥാ ‘‘ചോരേഹി ഗാമോ ദഡ്ഢോ, തിണേഹി ഭത്തം സിദ്ധ’’ന്തി.

൬. സുദുത്തരന്തി ധമ്മത്ഥദേസനാപടിവേധസങ്ഖാതചതുഗമ്ഭീരഭാവപടിസംയുത്തതായ മന്ദബുദ്ധീഹി തരിതും അസക്കുണേയ്യത്താ അതിദുത്തരം, തേനേവ ചേദം മഹോദധിസമാനത്താ ‘‘മഹോദധീ’’തി വുത്തം. മഹണ്ണവോപി ഹി ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സഗമ്ഭീരോ ന സക്കാ അഞ്ഞത്ര സിനേരുപബ്ബതരാജതോ കേനചി പതിട്ഠം ലദ്ധും, ഏവമിദമ്പി ചതുഗമ്ഭീരതാപടിസംയുത്തം അഞ്ഞത്ര തഥാഗതാ ന കേനചി പതിട്ഠം ലദ്ധും സക്കാതി. തരന്താനന്തി അത്ഥഗ്ഗഹണവസേന ഉത്തരിതുകാമാനം. ഏത്ഥ ച ‘‘തരംവാ’’തി അധികാരവസേന വത്തബ്ബം, വക്ഖമാനം വാ ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തരന്താനന്തി പരതീരസമ്പാപുണനത്ഥം ഉത്തരന്താനം. തരംവാതി ഉളുമ്പം വിയ, തംസമാനന്തി അത്ഥോ. മകരാ നാമ മച്ഛജാതികാ, തേസം ആകരോ നിവാസഭൂമീതി മകരാകരോ, തം.

൭. അഭിധമ്മേ നിയുത്താ ആഭിധമ്മികാ, തേസം. ഹത്ഥസാരം വിയാതി ഹത്ഥസാരം. യഥാ ഹി മനുസ്സാനം ബഹൂസു രതനാദീസു വിജ്ജമാനേസുപി ആപദാസു ച സുഖപരിഭോഗത്ഥം ഹത്ഥേ കയിരമാനം സാരരതനാദികം ‘‘ഹത്ഥസാര’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവമിദമ്പി സതിപി മഹന്തേ അഭിധമ്മപിടകേ തസ്സ സബ്ബസോ വിത്തിണ്ണതായ പരിഹരിതും അസക്കുണേയ്യത്താ തദത്ഥസാരസമ്പിണ്ഡനവസേന കയിരമാനം ആഭിധമ്മികഭിക്ഖൂനം സുഖപരിഹരണത്ഥായ സമ്പജ്ജതീതി ഹത്ഥസാരസദിസത്താ ‘‘ഹത്ഥസാര’’ന്തി വുത്തം. പവക്ഖാമീതി പകാരേന കഥേസ്സാമി, അനാഗതവചനഞ്ചേതം, വത്തമാനസമീപത്താ വാ അനാഗതേ വത്തമാനൂപചാരതോ വത്തമാനവചനം, പടിഞ്ഞാനന്തരമേവ വക്ഖതീതി. അത്ഥവസേന പകാരേന കഥേന്തോപി സദ്ദവസേന സങ്ഖിപിത്വാ കഥേസ്സാമീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമാസേനാ’’തി. സമസനം സംഖിപനം സമാസോ, തേന സമാസേന, ന ബ്യാസവസേനാതി വുത്തം ഹോതി. ഏത്താവതാ ച പയോജനാഭിധാനാഭിധേയ്യസോതുജനസമുസ്സാഹനകരണപ്പകാരാനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യസ്മാ സോതുജനസമുസ്സാഹനം നാമ തേസം സക്കച്ചസവനേ നിയുഞ്ജനം, തസ്മാ തേ തത്ഥ നിയോജേന്തോ ആഹ ‘‘തം സുണാഥ സമാഹിതാ’’തി. സക്കച്ചസവനപടിബദ്ധാ ഹി സമ്മാപടിപത്തീതി. തത്ഥ തന്തി തം മയാ വക്ഖമാനം അഭിധമ്മാവതാരം സുണാഥ നിസാമയഥ. സമാഹിതാ സമ്മാ ആഹിതാ, അവിക്ഖിത്തചിത്താതി അത്ഥോ.

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.