൮. മഹാഹത്ഥിപദോപമസുത്തം

൩൦൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ ഭിക്ഖവേ’’തി. ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച – ‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, യാനി കാനിചി ജങ്ഗലാനം പാണാനം പദജാതാനി സബ്ബാനി താനി ഹത്ഥിപദേ സമോധാനം ഗച്ഛന്തി, ഹത്ഥിപദം തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി യദിദം മഹന്തത്തേന; ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ സബ്ബേതേ ചതൂസു അരിയസച്ചേസു സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. കതമേസു ചതൂസു? ദുക്ഖേ അരിയസച്ചേ, ദുക്ഖസമുദയേ അരിയസച്ചേ, ദുക്ഖനിരോധേ അരിയസച്ചേ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അരിയസച്ചേ’’.

൩൦൧. ‘‘കതമഞ്ചാവുസോ, ദുക്ഖം അരിയസച്ചം? ജാതിപി ദുക്ഖാ, ജരാപി ദുക്ഖാ, മരണമ്പി ദുക്ഖം, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാപി ദുക്ഖാ, യമ്പിച്ഛം ന ലഭതി തമ്പി ദുക്ഖം; സംഖിത്തേന, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ. കതമേ ചാവുസോ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ? സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ, വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ.

‘‘കതമോ ചാവുസോ, രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ? ചത്താരി ച മഹാഭൂതാനി, ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ രൂപം.

‘‘കതമാ ചാവുസോ, ചത്താരോ മഹാഭൂതാ? പഥവീധാതു, ആപോധാതു, തേജോധാതു, വായോധാതു.

൩൦൨. ‘‘കതമാ ചാവുസോ, പഥവീധാതു? പഥവീധാതു സിയാ അജ്ഝത്തികാ, സിയാ ബാഹിരാ. കതമാ ചാവുസോ, അജ്ഝത്തികാ പഥവീധാതു? യം അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം കക്ഖളം ഖരിഗതം ഉപാദിന്നം, സേയ്യഥിദം – കേസാ ലോമാ നഖാ ദന്താ തചോ മംസം ന്ഹാരു അട്ഠി അട്ഠിമിഞ്ജം വക്കം ഹദയം യകനം കിലോമകം പിഹകം പപ്ഫാസം അന്തം അന്തഗുണം ഉദരിയം കരീസം, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം കക്ഖളം ഖരിഗതം ഉപാദിന്നം. അയം വുച്ചതാവുസോ, അജ്ഝത്തികാ പഥവീധാതു. യാ ചേവ ഖോ പന അജ്ഝത്തികാ പഥവീധാതു, യാ ച ബാഹിരാ പഥവീധാതു, പഥവീധാതുരേവേസാ. ‘തം നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി – ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ പഥവീധാതുയാ നിബ്ബിന്ദതി, പഥവീധാതുയാ ചിത്തം വിരാജേതി.

‘‘ഹോതി ഖോ സോ, ആവുസോ, സമയോ യം ബാഹിരാ ആപോധാതു പകുപ്പതി [പഥവീധാതു പകുപ്പതി (ക.)]. അന്തരഹിതാ തസ്മിം സമയേ ബാഹിരാ പഥവീധാതു ഹോതി. തസ്സാ ഹി നാമ, ആവുസോ, ബാഹിരായ പഥവീധാതുയാ താവ മഹല്ലികായ അനിച്ചതാ പഞ്ഞായിസ്സതി, ഖയധമ്മതാ പഞ്ഞായിസ്സതി, വയധമ്മതാ പഞ്ഞായിസ്സതി, വിപരിണാമധമ്മതാ പഞ്ഞായിസ്സതി. കിം പനിമസ്സ മത്തട്ഠകസ്സ കായസ്സ തണ്ഹുപാദിന്നസ്സ ‘അഹന്തി വാ മമന്തി വാ അസ്മീ’തി വാ? അഥ ഖ്വാസ്സ നോതേവേത്ഥ ഹോതി.

‘‘തഞ്ചേ, ആവുസോ, ഭിക്ഖും പരേ അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി രോസേന്തി വിഹേസേന്തി, സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നാ ഖോ മേ അയം സോതസമ്ഫസ്സജാ ദുക്ഖവേദനാ. സാ ച ഖോ പടിച്ച, നോ അപടിച്ച. കിം പടിച്ച? ഫസ്സം പടിച്ച’. സോ [സോപിഖോ (സ്യാ.), സോപി (ക.)] ഫസ്സോ അനിച്ചോതി പസ്സതി, വേദനാ അനിച്ചാതി പസ്സതി, സഞ്ഞാ അനിച്ചാതി പസ്സതി, സങ്ഖാരാ അനിച്ചാതി പസ്സതി, വിഞ്ഞാണം അനിച്ചന്തി പസ്സതി. തസ്സ ധാതാരമ്മണമേവ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി അധിമുച്ചതി.

‘‘തഞ്ചേ, ആവുസോ, ഭിക്ഖും പരേ അനിട്ഠേഹി അകന്തേഹി അമനാപേഹി സമുദാചരന്തി – പാണിസമ്ഫസ്സേനപി ലേഡ്ഡുസമ്ഫസ്സേനപി ദണ്ഡസമ്ഫസ്സേനപി സത്ഥസമ്ഫസ്സേനപി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘തഥാഭൂതോ ഖോ അയം കായോ യഥാഭൂതസ്മിം കായേ പാണിസമ്ഫസ്സാപി കമന്തി, ലേഡ്ഡുസമ്ഫസ്സാപി കമന്തി, ദണ്ഡസമ്ഫസ്സാപി കമന്തി, സത്ഥസമ്ഫസ്സാപി കമന്തി. വുത്തം ഖോ പനേതം ഭഗവതാ കകചൂപമോവാദേ – ‘‘ഉഭതോദണ്ഡകേന ചേപി, ഭിക്ഖവേ, കകചേന ചോരാ ഓചരകാ അങ്ഗമങ്ഗാനി ഓകന്തേയ്യും, തത്രാപി യോ മനോ പദൂസേയ്യ ന മേ സോ തേന സാസനകരോ’’തി. ആരദ്ധം ഖോ പന മേ വീരിയം ഭവിസ്സതി അസല്ലീനം, ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ, പസ്സദ്ധോ കായോ അസാരദ്ധോ, സമാഹിതം ചിത്തം ഏകഗ്ഗം. കാമം ദാനി ഇമസ്മിം കായേ പാണിസമ്ഫസ്സാപി കമന്തു, ലേഡ്ഡുസമ്ഫസ്സാപി കമന്തു, ദണ്ഡസമ്ഫസ്സാപി കമന്തു, സത്ഥസമ്ഫസ്സാപി കമന്തു, കരീയതി ഹിദം ബുദ്ധാനം സാസന’ന്തി.

‘‘തസ്സ ചേ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ഏവം ബുദ്ധം അനുസ്സരതോ ഏവം ധമ്മം അനുസ്സരതോ ഏവം സങ്ഘം അനുസ്സരതോ ഉപേക്ഖാ കുസലനിസ്സിതാ ന സണ്ഠാതി. സോ തേന സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി – ‘അലാഭാ വത മേ, ന വത മേ ലാഭാ, ദുല്ലദ്ധം വത മേ, ന വത മേ സുലദ്ധം, യസ്സ മേ ഏവം ബുദ്ധം അനുസ്സരതോ, ഏവം ധമ്മം അനുസ്സരതോ, ഏവം സങ്ഘം അനുസ്സരതോ, ഉപേക്ഖാ കുസലനിസ്സിതാ ന സണ്ഠാതീ’തി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, സുണിസാ സസുരം ദിസ്വാ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി; ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, തസ്സ ചേ ഭിക്ഖുനോ ഏവം ബുദ്ധം അനുസ്സരതോ, ഏവം ധമ്മം അനുസ്സരതോ, ഏവം സങ്ഘം അനുസ്സരതോ, ഉപേക്ഖാ കുസലനിസ്സിതാ ന സണ്ഠാതി, സോ തേന സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി – ‘അലാഭാ വത മേ ന വത മേ ലാഭാ, ദുല്ലദ്ധം വത മേ, ന വത മേ സുലദ്ധം, യസ്സ മേ ഏവം ബുദ്ധം അനുസ്സരതോ ഏവം ധമ്മം അനുസ്സരതോ, ഏവം സങ്ഘം അനുസ്സരതോ, ഉപേക്ഖാ കുസലനിസ്സിതാ ന സണ്ഠാതീ’തി. തസ്സ ചേ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ഏവം ബുദ്ധം അനുസ്സരതോ, ഏവം ധമ്മം അനുസ്സരതോ, ഏവം സങ്ഘം അനുസ്സരതോ ഉപേക്ഖാ കുസലനിസ്സിതാ സണ്ഠാതി, സോ തേന അത്തമനോ ഹോതി. ഏത്താവതാപി ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ബഹുകതം ഹോതി.

൩൦൩. ‘‘കതമാ ചാവുസോ, ആപോധാതു? ആപോധാതു സിയാ അജ്ഝത്തികാ, സിയാ ബാഹിരാ. കതമാ ചാവുസോ അജ്ഝത്തികാ ആപോധാതു? യം അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം ആപോ ആപോഗതം ഉപാദിന്നം, സേയ്യഥിദം – പിത്തം സേമ്ഹം പുബ്ബോ ലോഹിതം സേദോ മേദോ അസ്സു വസാ ഖേളോ സിങ്ഘാണികാ ലസികാ മുത്തം, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം ആപോ ആപോഗതം ഉപാദിന്നം – അയം വുച്ചതാവുസോ, അജ്ഝത്തികാ ആപോധാതു. യാ ചേവ ഖോ പന അജ്ഝത്തികാ ആപോധാതു യാ ച ബാഹിരാ ആപോധാതു, ആപോധാതുരേവേസാ. ‘തം നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ ആപോധാതുയാ നിബ്ബിന്ദതി, ആപോധാതുയാ ചിത്തം വിരാജേതി.

‘‘ഹോതി ഖോ സോ, ആവുസോ, സമയോ യം ബാഹിരാ ആപോധാതു പകുപ്പതി. സാ ഗാമമ്പി വഹതി, നിഗമമ്പി വഹതി, നഗരമ്പി വഹതി, ജനപദമ്പി വഹതി, ജനപദപദേസമ്പി വഹതി. ഹോതി ഖോ സോ, ആവുസോ, സമയോ യം മഹാസമുദ്ദേ യോജനസതികാനിപി ഉദകാനി ഓഗച്ഛന്തി, ദ്വിയോജനസതികാനിപി ഉദകാനി ഓഗച്ഛന്തി, തിയോജനസതികാനിപി ഉദകാനി ഓഗച്ഛന്തി, ചതുയോജനസതികാനിപി ഉദകാനി ഓഗച്ഛന്തി, പഞ്ചയോജനസതികാനിപി ഉദകാനി ഓഗച്ഛന്തി, ഛയോജനസതികാനിപി ഉദകാനി ഓഗച്ഛന്തി, സത്തയോജനസതികാനിപി ഉദകാനി ഓഗച്ഛന്തി. ഹോതി ഖോ സോ, ആവുസോ, സമയോ യം മഹാസമുദ്ദേ സത്തതാലമ്പി ഉദകം സണ്ഠാതി, ഛത്താലമ്പി ഉദകം സണ്ഠാതി, പഞ്ചതാലമ്പി ഉദകം സണ്ഠാതി, ചതുത്താലമ്പി ഉദകം സണ്ഠാതി, തിതാലമ്പി ഉദകം സണ്ഠാതി, ദ്വിതാലമ്പി ഉദകം സണ്ഠാതി, താലമത്തമ്പി [താലംപി (സീ.)] ഉദകം സണ്ഠാതി. ഹോതി ഖോ സോ, ആവുസോ, സമയോ യം മഹാസമുദ്ദേ സത്തപോരിസമ്പി ഉദകം സണ്ഠാതി, ഛപ്പോരിസമ്പി ഉദകം സണ്ഠാതി, പഞ്ചപോരിസമ്പി ഉദകം സണ്ഠാതി, ചതുപ്പോരിസമ്പി ഉദകം സണ്ഠാതി, തിപോരിസമ്പി ഉദകം സണ്ഠാതി, ദ്വിപോരിസമ്പി ഉദകം സണ്ഠാതി, പോരിസമത്തമ്പി [പോരിസംപി (സീ.)] ഉദകം സണ്ഠാതി. ഹോതി ഖോ സോ, ആവുസോ, സമയോ യം മഹാസമുദ്ദേ അഡ്ഢപോരിസമ്പി ഉദകം സണ്ഠാതി, കടിമത്തമ്പി ഉദകം സണ്ഠാതി, ജാണുകമത്തമ്പി ഉദകം സണ്ഠാതി, ഗോപ്ഫകമത്തമ്പി ഉദകം സണ്ഠാതി. ഹോതി ഖോ സോ, ആവുസോ, സമയോ, യം മഹാസമുദ്ദേ അങ്ഗുലിപബ്ബതേമനമത്തമ്പി ഉദകം ന ഹോതി. തസ്സാ ഹി നാമ, ആവുസോ, ബാഹിരായ ആപോധാതുയാ താവ മഹല്ലികായ അനിച്ചതാ പഞ്ഞായിസ്സതി, ഖയധമ്മതാ പഞ്ഞായിസ്സതി, വയധമ്മതാ പഞ്ഞായിസ്സതി, വിപരിണാമധമ്മതാ പഞ്ഞായിസ്സതി. കിം പനിമസ്സ മത്തട്ഠകസ്സ കായസ്സ തണ്ഹുപാദിന്നസ്സ ‘അഹന്തി വാ മമന്തി വാ അസ്മീതി’ വാ? അഥ ഖ്വാസ്സ നോതേവേത്ഥ ഹോതി…പേ… തസ്സ ചേ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ഏവം ബുദ്ധം അനുസ്സരതോ, ഏവം ധമ്മം അനുസ്സരതോ, ഏവം സങ്ഘം അനുസ്സരതോ ഉപേക്ഖാ കുസലനിസ്സിതാ സണ്ഠാതി. സോ തേന അത്തമനോ ഹോതി. ഏത്താവതാപി ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ബഹുകതം ഹോതി.

൩൦൪. ‘‘കതമാ ചാവുസോ, തേജോധാതു? തേജോധാതു സിയാ അജ്ഝത്തികാ, സിയാ ബാഹിരാ. കതമാ ചാവുസോ, അജ്ഝത്തികാ തേജോധാതു? യം അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം തേജോ തേജോഗതം ഉപാദിന്നം, സേയ്യഥിദം – യേന ച സന്തപ്പതി, യേന ച ജീരീയതി, യേന ച പരിഡയ്ഹതി, യേന ച അസിതപീതഖായിതസായിതം സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛതി, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം തേജോ തേജോഗതം ഉപാദിന്നം – അയം വുച്ചതാവുസോ, അജ്ഝത്തികാ തേജോധാതു. യാ ചേവ ഖോ പന അജ്ഝത്തികാ തേജോധാതു യാ ച ബാഹിരാ തേജോധാതു, തേജോധാതുരേവേസാ. ‘തം നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ തേജോധാതുയാ നിബ്ബിന്ദതി, തേജോധാതുയാ ചിത്തം വിരാജേതി.

‘‘ഹോതി ഖോ സോ, ആവുസോ, സമയോ യം ബാഹിരാ തേജോധാതു പകുപ്പതി. സാ ഗാമമ്പി ദഹതി, നിഗമമ്പി ദഹതി, നഗരമ്പി ദഹതി, ജനപദമ്പി ദഹതി, ജനപദപദേസമ്പി ദഹതി. സാ ഹരിതന്തം വാ പന്ഥന്തം വാ സേലന്തം വാ ഉദകന്തം വാ രമണീയം വാ ഭൂമിഭാഗം ആഗമ്മ അനാഹാരാ നിബ്ബായതി. ഹോതി ഖോ സോ, ആവുസോ, സമയോ യം കുക്കുടപത്തേനപി ന്ഹാരുദദ്ദുലേനപി അഗ്ഗിം ഗവേസന്തി. തസ്സാ ഹി നാമ, ആവുസോ, ബാഹിരായ തേജോധാതുയാ താവ മഹല്ലികായ അനിച്ചതാ പഞ്ഞായിസ്സതി, ഖയധമ്മതാ പഞ്ഞായിസ്സതി, വയധമ്മതാ പഞ്ഞായിസ്സതി, വിപരിണാമധമ്മതാ പഞ്ഞായിസ്സതി. കിം പനിമസ്സ മത്തട്ഠകസ്സ കായസ്സ തണ്ഹുപാദിന്നസ്സ ‘അഹന്തി വാ മമന്തി വാ അസ്മീ’തി വാ? അഥ ഖ്വാസ്സ നോതേവേത്ഥ ഹോതി…പേ… തസ്സ ചേ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ഏവം ബുദ്ധം അനുസ്സരതോ ഏവം ധമ്മം അനുസ്സരതോ ഏവം സങ്ഘം അനുസ്സരതോ ഉപേക്ഖാ കുസലനിസ്സിതാ സണ്ഠാതി, സോ തേന അത്തമനോ ഹോതി. ഏത്താവതാപി ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ബഹുകതം ഹോതി.

൩൦൫. ‘‘കതമാ ചാവുസോ, വായോധാതു? വായോധാതു സിയാ അജ്ഝത്തികാ, സിയാ ബാഹിരാ. കതമാ ചാവുസോ, അജ്ഝത്തികാ വായോധാതു? യം അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം വായോ വായോഗതം ഉപാദിന്നം, സേയ്യഥിദം – ഉദ്ധങ്ഗമാ വാതാ, അധോഗമാ വാതാ, കുച്ഛിസയാ വാതാ, കോട്ഠാസയാ [കോട്ഠസയാ (സീ. പീ.)] വാതാ, അങ്ഗമങ്ഗാനുസാരിനോ വാതാ, അസ്സാസോ പസ്സാസോ ഇതി, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം വായോ വായോഗതം ഉപാദിന്നം – അയം വുച്ചതാവുസോ, അജ്ഝത്തികാ വായോധാതു. യാ ചേവ ഖോ പന അജ്ഝത്തികാ വായോധാതു, യാ ച ബാഹിരാ വായോധാതു, വായോധാതുരേവേസാ. ‘തം നേതം മമ നേസോഹമസ്മി ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ വായോധാതുയാ നിബ്ബിന്ദതി വായോധാതുയാ ചിത്തം വിരാജേതി.

‘‘ഹോതി ഖോ സോ, ആവുസോ, സമയോ യം ബാഹിരാ വായോധാതു പകുപ്പതി. സാ ഗാമമ്പി വഹതി, നിഗമമ്പി വഹതി, നഗരമ്പി വഹതി, ജനപദമ്പി വഹതി, ജനപദപദേസമ്പി വഹതി. ഹോതി ഖോ സോ, ആവുസോ, സമയോ യം ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേ താലവണ്ടേനപി വിധൂപനേനപി വാതം പരിയേസന്തി, ഓസ്സവനേപി തിണാനി ന ഇച്ഛന്തി. തസ്സാ ഹി നാമ, ആവുസോ, ബാഹിരായ വായോധാതുയാ താവ മഹല്ലികായ അനിച്ചതാ പഞ്ഞായിസ്സതി, ഖയധമ്മതാ പഞ്ഞായിസ്സതി, വയധമ്മതാ പഞ്ഞായിസ്സതി, വിപരിണാമധമ്മതാ പഞ്ഞായിസ്സതി. കിം പനിമസ്സ മത്തട്ഠകസ്സ കായസ്സ തണ്ഹുപാദിന്നസ്സ ‘അഹന്തി വാ മമന്തി വാ അസ്മീ’തി വാ? അഥ ഖ്വാസ്സ നോതേവേത്ഥ ഹോതി.

‘‘തഞ്ചേ, ആവുസോ, ഭിക്ഖും പരേ അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി രോസേന്തി വിഹേസേന്തി. സോ ഏവം പജാനാതി, ഉപ്പന്നാ ഖോ മേ അയം സോതസമ്ഫസ്സജാ ദുക്ഖാ വേദനാ. സാ ച ഖോ പടിച്ച, നോ അപടിച്ച. കിം പടിച്ച? ഫസ്സം പടിച്ച. സോപി ഫസ്സോ അനിച്ചോതി പസ്സതി, വേദനാ അനിച്ചാതി പസ്സതി, സഞ്ഞാ അനിച്ചാതി പസ്സതി, സങ്ഖാരാ അനിച്ചാതി പസ്സതി, വിഞ്ഞാണം അനിച്ചന്തി പസ്സതി. തസ്സ ധാതാരമ്മണമേവ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി അധിമുച്ചതി.

‘‘തഞ്ചേ, ആവുസോ, ഭിക്ഖും പരേ അനിട്ഠേഹി അകന്തേഹി അമനാപേഹി സമുദാചരന്തി, പാണിസമ്ഫസ്സേനപി ലേഡ്ഡുസമ്ഫസ്സേനപി ദണ്ഡസമ്ഫസ്സേനപി സത്ഥസമ്ഫസ്സേനപി. സോ ഏവം പജാനാതി ‘തഥാഭൂതോ ഖോ അയം കായോ യഥാഭൂതസ്മിം കായേ പാണിസമ്ഫസ്സാപി കമന്തി, ലേഡ്ഡുസമ്ഫസ്സാപി കമന്തി, ദണ്ഡസമ്ഫസ്സാപി കമന്തി, സത്ഥസമ്ഫസ്സാപി കമന്തി. വുത്തം ഖോ പനേതം ഭഗവതാ കകചൂപമോവാദേ ‘‘ഉഭതോദണ്ഡകേന ചേപി, ഭിക്ഖവേ, കകചേന ചോരാ ഓചരകാ അങ്ഗമങ്ഗാനി ഓകന്തേയ്യും. തത്രാപി യോ മനോ പദൂസേയ്യ, ന മേ സോ തേന സാസനകരോ’’തി. ആരദ്ധം ഖോ പന മേ വീരിയം ഭവിസ്സതി അസല്ലീനം, ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ, പസ്സദ്ധോ കായോ അസാരദ്ധോ, സമാഹിതം ചിത്തം ഏകഗ്ഗം. കാമം ദാനി ഇമസ്മിം കായേ പാണിസമ്ഫസ്സാപി കമന്തു, ലേഡ്ഡുസമ്ഫസ്സാപി കമന്തു, ദണ്ഡസമ്ഫസ്സാപി കമന്തു, സത്ഥസമ്ഫസ്സാപി കമന്തു. കരീയതി ഹിദം ബുദ്ധാനം സാസന’ന്തി.

‘‘തസ്സ ചേ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ഏവം ബുദ്ധം അനുസ്സരതോ, ഏവം ധമ്മം അനുസ്സരതോ, ഏവം സങ്ഘം അനുസ്സരതോ ഉപേക്ഖാ കുസലനിസ്സിതാ ന സണ്ഠാതി. സോ തേന സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി – ‘അലാഭാ വത മേ, ന വത മേ ലാഭാ, ദുല്ലദ്ധം വത മേ, ന വത മേ സുലദ്ധം. യസ്സ മേ ഏവം ബുദ്ധം അനുസ്സരതോ, ഏവം ധമ്മം അനുസ്സരതോ, ഏവം സങ്ഘം അനുസ്സരതോ ഉപേക്ഖാ കുസലനിസ്സിതാ ന സണ്ഠാതീ’തി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, സുണിസാ സസുരം ദിസ്വാ സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി; ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, തസ്സ ചേ ഭിക്ഖുനോ ഏവം ബുദ്ധം അനുസ്സരതോ, ഏവം ധമ്മം അനുസ്സരതോ, ഏവം സങ്ഘം അനുസ്സരതോ, ഉപേക്ഖാ കുസലനിസ്സിതാ ന സണ്ഠാതി. സോ തേന സംവിജ്ജതി സംവേഗം ആപജ്ജതി – ‘അലാഭാ വത മേ, ന വത മേ ലാഭാ, ദുല്ലദ്ധം വത മേ, ന വത മേ സുലദ്ധം. യസ്സ മേ ഏവം ബുദ്ധം അനുസ്സരതോ, ഏവം ധമ്മം അനുസ്സരതോ, ഏവം സങ്ഘം അനുസ്സരതോ, ഉപേക്ഖാ കുസലനിസ്സിതാ ന സണ്ഠാതീ’തി. തസ്സ ചേ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ഏവം ബുദ്ധം അനുസ്സരതോ, ഏവം ധമ്മം അനുസ്സരതോ, ഏവം സങ്ഘം അനുസ്സരതോ, ഉപേക്ഖാ കുസലനിസ്സിതാ സണ്ഠാതി, സോ തേന അത്തമനോ ഹോതി. ഏത്താവതാപി ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ബഹുകതം ഹോതി.

൩൦൬. ‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, കട്ഠഞ്ച പടിച്ച വല്ലിഞ്ച പടിച്ച തിണഞ്ച പടിച്ച മത്തികഞ്ച പടിച്ച ആകാസോ പരിവാരിതോ അഗാരം ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി; ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, അട്ഠിഞ്ച പടിച്ച ന്ഹാരുഞ്ച പടിച്ച മംസഞ്ച പടിച്ച ചമ്മഞ്ച പടിച്ച ആകാസോ പരിവാരിതോ രൂപം ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. അജ്ഝത്തികഞ്ചേവ, ആവുസോ, ചക്ഖും അപരിഭിന്നം ഹോതി, ബാഹിരാ ച രൂപാ ന ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, നോ ച തജ്ജോ സമന്നാഹാരോ ഹോതി, നേവ താവ തജ്ജസ്സ വിഞ്ഞാണഭാഗസ്സ പാതുഭാവോ ഹോതി. അജ്ഝത്തികഞ്ചേവ [അജ്ഝത്തികഞ്ചേ (സീ. സ്യാ. പീ.), അജ്ഝത്തികഞ്ചേപി (?)], ആവുസോ, ചക്ഖും അപരിഭിന്നം ഹോതി ബാഹിരാ ച രൂപാ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, നോ ച തജ്ജോ സമന്നാഹാരോ ഹോതി, നേവ താവ തജ്ജസ്സ വിഞ്ഞാണഭാഗസ്സ പാതുഭാവോ ഹോതി. യതോ ച ഖോ, ആവുസോ, അജ്ഝത്തികഞ്ചേവ ചക്ഖും അപരിഭിന്നം ഹോതി, ബാഹിരാ ച രൂപാ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, തജ്ജോ ച സമന്നാഹാരോ ഹോതി. ഏവം തജ്ജസ്സ വിഞ്ഞാണഭാഗസ്സ പാതുഭാവോ ഹോതി. യം തഥാഭൂതസ്സ രൂപം തം രൂപുപാദാനക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, യാ തഥാഭൂതസ്സ വേദനാ സാ വേദനുപാദാനക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, യാ തഥാഭൂതസ്സ സഞ്ഞാ സാ സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, യേ തഥാഭൂതസ്സ സങ്ഖാരാ തേ സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി, യം തഥാഭൂതസ്സ വിഞ്ഞാണം തം വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി.

‘‘സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഏവഞ്ഹി കിര ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം സങ്ഗഹോ സന്നിപാതോ സമവായോ ഹോതി. വുത്തം ഖോ പനേതം ഭഗവതാ – ‘യോ പടിച്ചസമുപ്പാദം പസ്സതി സോ ധമ്മം പസ്സതി; യോ ധമ്മം പസ്സതി സോ പടിച്ചസമുപ്പാദം പസ്സതീതി. പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖോ പനിമേ യദിദം പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. യോ ഇമേസു പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഛന്ദോ ആലയോ അനുനയോ അജ്ഝോസാനം സോ ദുക്ഖസമുദയോ. യോ ഇമേസു പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, സോ ദുക്ഖനിരോധോ’തി. ഏത്താവതാപി ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ബഹുകതം ഹോതി.

‘‘അജ്ഝത്തികഞ്ചേവ, ആവുസോ, സോതം അപരിഭിന്നം ഹോതി…പേ… ഘാനം അപരിഭിന്നം ഹോതി… ജിവ്ഹാ അപരിഭിന്നാ ഹോതി… കായോ അപരിഭിന്നോ ഹോതി… മനോ അപരിഭിന്നോ ഹോതി, ബാഹിരാ ച ധമ്മാ ന ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി നോ ച തജ്ജോ സമന്നാഹാരോ ഹോതി, നേവ താവ തജ്ജസ്സ വിഞ്ഞാണഭാഗസ്സ പാതുഭാവോ ഹോതി. അജ്ഝത്തികോ ചേവ, ആവുസോ, മനോ അപരിഭിന്നോ ഹോതി, ബാഹിരാ ച ധമ്മാ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, നോ ച തജ്ജോ സമന്നാഹാരോ ഹോതി, നേവ താവ തജ്ജസ്സ വിഞ്ഞാണഭാഗസ്സ പാതുഭാവോ ഹോതി. യതോ ച ഖോ, ആവുസോ, അജ്ഝത്തികോ ചേവ മനോ അപരിഭിന്നോ ഹോതി, ബാഹിരാ ച ധമ്മാ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, തജ്ജോ ച സമന്നാഹാരോ ഹോതി, ഏവം തജ്ജസ്സ വിഞ്ഞാണഭാഗസ്സ പാതുഭാവോ ഹോതി. യം തഥാഭൂതസ്സ രൂപം തം രൂപുപാദാനക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, യാ തഥാഭൂതസ്സ വേദനാ സാ വേദനുപാദാനക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, യാ തഥാഭൂതസ്സ സഞ്ഞാ സാ സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, യേ തഥാഭൂതസ്സ സങ്ഖാരാ തേ സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി, യം തഥാഭൂതസ്സ വിഞ്ഞാണം തം വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഏവഞ്ഹി കിര ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം സങ്ഗഹോ സന്നിപാതോ സമവായോ ഹോതി. വുത്തം ഖോ പനേതം ഭഗവതാ – ‘‘യോ പടിച്ചസമുപ്പാദം പസ്സതി സോ ധമ്മം പസ്സതി; യോ ധമ്മം പസ്സതി സോ പടിച്ചസമുപ്പാദം പസ്സതീ’’തി. പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖോ പനിമേ യദിദം പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. യോ ഇമേസു പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഛന്ദോ ആലയോ അനുനയോ അജ്ഝോസാനം സോ ദുക്ഖസമുദയോ. യോ ഇമേസു പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം സോ ദുക്ഖനിരോധോ’തി. ഏത്താവതാപി ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ബഹുകതം ഹോതീ’’തി.

ഇദമവോച ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

മഹാഹത്ഥിപദോപമസുത്തം നിട്ഠിതം അട്ഠമം.