൫. മഹാരഥവഗ്ഗോ

൧. മണ്ഡൂകദേവപുത്തവിമാനവത്ഥു

൮൫൭. ‘‘കോ മേ വന്ദതി പാദാനി, ഇദ്ധിയാ യസസാ ജലം;

അഭിക്കന്തേന വണ്ണേന, സബ്ബാ ഓഭാസയം ദിസാ’’തി.

൮൫൮. ‘‘മണ്ഡൂകോഹം പുരേ ആസിം, ഉദകേ വാരിഗോചരോ;

തവ ധമ്മം സുണന്തസ്സ, അവധീ വച്ഛപാലകോ.

൮൫൯. ‘‘മുഹുത്തം ചിത്തപസാദസ്സ, ഇദ്ധിം പസ്സ യസഞ്ച മേ;

ആനുഭാവഞ്ച മേ പസ്സ, വണ്ണം പസ്സ ജുതിഞ്ച മേ.

൮൬൦. ‘‘യേ ച തേ ദീഘമദ്ധാനം, ധമ്മം അസ്സോസും ഗോതമ;

പത്താ തേ അചലട്ഠാനം, യത്ഥ ഗന്ത്വാ ന സോചരേ’’തി.

മണ്ഡൂകദേവപുത്തവിമാനം പഠമം.

൨. രേവതീവിമാനവത്ഥു

൮൬൧. [ധ. പ. ൨൧൯ ധമ്മപദേ] ‘‘ചിരപ്പവാസിം പുരിസം, ദൂരതോ സോത്ഥിമാഗതം;

ഞാതിമിത്താ സുഹജ്ജാ ച, അഭിനന്ദന്തി ആഗതം;

൮൬൨. [ധ. പ. ൨൨൦ ധമ്മപദേ] ‘‘തഥേവ കതപുഞ്ഞമ്പി, അസ്മാ ലോകാ പരം ഗതം;

പുഞ്ഞാനി പടിഗണ്ഹന്തി, പിയം ഞാതീവ ആഗതം.

൮൬൩. [പേ. വ. ൭൧൪]‘‘ഉട്ഠേഹി രേവതേ സുപാപധമ്മേ, അപാരുതദ്വാരേ [അപാരുഭം ദ്വാരം (സീ. സ്യാ.), അപാരുതദ്വാരം (പീ. ക.)] അദാനസീലേ;

നേസ്സാമ തം യത്ഥ ഥുനന്തി ദുഗ്ഗതാ, സമപ്പിതാ നേരയികാ ദുക്ഖേനാ’’തി.

൮൬൪. ഇച്ചേവ [ഇച്ചേവം (സ്യാ. ക.)] വത്വാന യമസ്സ ദൂതാ, തേ ദ്വേ യക്ഖാ ലോഹിതക്ഖാ ബ്രഹന്താ;

പച്ചേകബാഹാസു ഗഹേത്വാ രേവതം, പക്കാമയും ദേവഗണസ്സ സന്തികേ.

൮൬൫. ‘‘ആദിച്ചവണ്ണം രുചിരം പഭസ്സരം, ബ്യമ്ഹം സുഭം കഞ്ചനജാലഛന്നം;

കസ്സേതമാകിണ്ണജനം വിമാനം, സൂരിയസ്സ രംസീരിവ ജോതമാനം.

൮൬൬. ‘‘നാരീഗണാ ചന്ദനസാരലിത്താ [ചന്ദനസാരാനുലിത്താ (സ്യാ.)], ഉഭതോ വിമാനം ഉപസോഭയന്തി;

തം ദിസ്സതി സൂരിയസമാനവണ്ണം, കോ മോദതി സഗ്ഗപത്തോ വിമാനേ’’തി.

൮൬൭. ‘‘ബാരാണസിയം നന്ദിയോ നാമാസി, ഉപാസകോ അമച്ഛരീ ദാനപതി വദഞ്ഞൂ;

തസ്സേതമാകിണ്ണജനം വിമാനം, സൂരിയസ്സ രംസീരിവ ജോതമാനം.

൮൬൮. ‘‘നാരീഗണാ ചന്ദനസാരലിത്താ, ഉഭതോ വിമാനം ഉപസോഭയന്തി;

തം ദിസ്സതി സൂരിയസമാനവണ്ണം, സോ മോദതി സഗ്ഗപത്തോ വിമാനേ’’തി.

൮൬൯. ‘‘നന്ദിയസ്സാഹം ഭരിയാ, അഗാരിനീ സബ്ബകുലസ്സ ഇസ്സരാ;

ഭത്തു വിമാനേ രമിസ്സാമി ദാനഹം, ന പത്ഥയേ നിരയം ദസ്സനായാ’’തി.

൮൭൦. ‘‘ഏസോ തേ നിരയോ സുപാപധമ്മേ, പുഞ്ഞം തയാ അകതം ജീവലോകേ;

ന ഹി മച്ഛരീ രോസകോ പാപധമ്മോ, സഗ്ഗൂപഗാനം ലഭതി സഹബ്യത’’ന്തി.

൮൭൧. ‘‘കിം നു ഗൂഥഞ്ച മുത്തഞ്ച, അസുചീ പടിദിസ്സതി;

ദുഗ്ഗന്ധം കിമിദം മീള്ഹം, കിമേതം ഉപവായതീ’’തി.

൮൭൨. ‘‘ഏസ സംസവകോ നാമ, ഗമ്ഭീരോ സതപോരിസോ;

യത്ഥ വസ്സസഹസ്സാനി, തുവം പച്ചസി രേവതേ’’തി.

൮൭൩. ‘‘കിം നു കായേന വാചായ, മനസാ ദുക്കടം കതം;

കേന സംസവകോ ലദ്ധോ, ഗമ്ഭീരോ സതപോരിസോ’’തി.

൮൭൪. ‘‘സമണേ ബ്രാഹ്മണേ ചാപി, അഞ്ഞേ വാപി വനിബ്ബകേ [വണിബ്ബകേ (സ്യാ. ക.)];

മുസാവാദേന വഞ്ചേസി, തം പാപം പകതം തയാ.

൮൭൫. ‘‘തേന സംസവകോ ലദ്ധോ, ഗമ്ഭീരോ സതപോരിസോ;

തത്ഥ വസ്സസഹസ്സാനി, തുവം പച്ചസി രേവതേ.

൮൭൬. ‘‘ഹത്ഥേപി ഛിന്ദന്തി അഥോപി പാദേ, കണ്ണേപി ഛിന്ദന്തി അഥോപി നാസം;

അഥോപി കാകോളഗണാ സമേച്ച, സങ്ഗമ്മ ഖാദന്തി വിഫന്ദമാന’’ന്തി.

൮൭൭. ‘‘സാധു ഖോ മം പടിനേഥ, കാഹാമി കുസലം ബഹും;

ദാനേന സമചരിയായ, സംയമേന ദമേന ച;

യം കത്വാ സുഖിതാ ഹോന്തി, ന ച പച്ഛാനുതപ്പരേ’’തി.

൮൭൮. ‘‘പുരേ തുവം പമജ്ജിത്വാ, ഇദാനി പരിദേവസി;

സയം കതാനം കമ്മാനം, വിപാകം അനുഭോസ്സസീ’’തി.

൮൭൯. ‘‘കോ ദേവലോകതോ മനുസ്സലോകം, ഗന്ത്വാന പുട്ഠോ മേ ഏവം വദേയ്യ;

‘നിക്ഖിത്തദണ്ഡേസു ദദാഥ ദാനം, അച്ഛാദനം സേയ്യ [സയന (സീ.)] മഥന്നപാനം;

നഹി മച്ഛരീ രോസകോ പാപധമ്മോ, സഗ്ഗൂപഗാനം ലഭതി സഹബ്യതം’.

൮൮൦. ‘‘സാഹം നൂന ഇതോ ഗന്ത്വാ, യോനിം ലദ്ധാന മാനുസിം;

വദഞ്ഞൂ സീലസമ്പന്നാ, കാഹാമി കുസലം ബഹും;

ദാനേന സമചരിയായ, സംയമേന ദമേന ച.

൮൮൧. ‘‘ആരാമാനി ച രോപിസ്സം, ദുഗ്ഗേ സങ്കമനാനി ച;

പപഞ്ച ഉദപാനഞ്ച, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ.

൮൮൨. ‘‘ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം, യാ ച പക്ഖസ്സ അട്ഠമീ;

പാടിഹാരിയപക്ഖഞ്ച, അട്ഠങ്ഗസുസമാഗതം.

൮൮൩. ‘‘ഉപോസഥം ഉപവസിസ്സം, സദാ സീലേസു സംവുതാ;

ന ച ദാനേ പമജ്ജിസ്സം, സാമം ദിട്ഠമിദം മയാ’’തി;

൮൮൪. ഇച്ചേവം വിപ്പലപന്തിം, ഫന്ദമാനം തതോ തതോ;

ഖിപിംസു നിരയേ ഘോരേ, ഉദ്ധപാദം അവംസിരം.

൮൮൫. ‘‘അഹം പുരേ മച്ഛരിനീ അഹോസിം, പരിഭാസികാ സമണബ്രാഹ്മണാനം;

വിതഥേന ച സാമികം വഞ്ചയിത്വാ, പച്ചാമഹം നിരയേ ഘോരരൂപേ’’തി.

രേവതീവിമാനം ദുതിയം.

൩. ഛത്തമാണവകവിമാനവത്ഥു

൮൮൬. ‘‘യേ വദതം പവരോ മനുജേസു, സക്യമുനീ ഭഗവാ കതകിച്ചോ;

പാരഗതോ ബലവീരിയസമങ്ഗീ [ബലവീരസമങ്ഗീ (ക.)], തം സുഗതം സരണത്ഥമുപേഹി.

൮൮൭. ‘‘രാഗവിരാഗമനേജമസോകം, ധമ്മമസങ്ഖതമപ്പടികൂലം;

മധുരമിമം പഗുണം സുവിഭത്തം, ധമ്മമിമം സരണത്ഥമുപേഹി.

൮൮൮. ‘‘യത്ഥ ച ദിന്ന മഹപ്ഫലമാഹു, ചതൂസു സുചീസു പുരിസയുഗേസു;

അട്ഠ ച പുഗ്ഗലധമ്മദസാ തേ, സങ്ഘമിമം സരണത്ഥമുപേഹി.

൮൮൯. ‘‘ന തഥാ തപതി നഭേ സൂരിയോ, ചന്ദോ ച ന ഭാസതി ന ഫുസ്സോ;

യഥാ അതുലമിദം മഹപ്പഭാസം, കോ നു ത്വം തിദിവാ മഹിം ഉപാഗാ.

൮൯൦. ‘‘ഛിന്ദതി രംസീ പഭങ്കരസ്സ, സാധികവീസതിയോജനാനി ആഭാ;

രത്തിമപി യഥാ ദിവം കരോതി, പരിസുദ്ധം വിമലം സുഭം വിമാനം.

൮൯൧. ‘‘ബഹുപദുമവിചിത്രപുണ്ഡരീകം, വോകിണ്ണം കുസുമേഹി നേകചിത്തം;

അരജവിരജഹേമജാലഛന്നം, ആകാസേ തപതി യഥാപി സൂരിയോ.

൮൯൨. ‘‘രത്തമ്ബരപീതവസസാഹി, അഗരുപിയങ്ഗുചന്ദനുസ്സദാഹി;

കഞ്ചനതനുസന്നിഭത്തചാഹി, പരിപൂരം ഗഗനംവ താരകാഹി.

൮൯൩. ‘‘നരനാരിയോ [നരനാരീ (ക.), നാരിയോ (?)] ബഹുകേത്ഥനേകവണ്ണാ, കുസുമവിഭൂസിതാഭരണേത്ഥ സുമനാ;

അനിലപമുഞ്ചിതാ പവന്തി [പവായന്തി (ക.)] സുരഭിം, തപനിയവിതതാ സുവണ്ണഛന്നാ [സുവണ്ണച്ഛാദനാ (സീ.)].

൮൯൪. ‘‘കിസ്സ സംയമസ്സ [സമദമസ്സ (സീ.)] അയം വിപാകോ, കേനാസി കമ്മഫലേനിധൂപപന്നോ;

യഥാ ച തേ അധിഗതമിദം വിമാനം, തദനുപദം അവചാസി ഇങ്ഘ പുട്ഠോ’’തി.

൮൯൫. ‘‘സയമിധ [യമിധ (സീ. സ്യാ. പീ.)] പഥേ സമേച്ച മാണവേന, സത്ഥാനുസാസി അനുകമ്പമാനോ;

തവ രതനവരസ്സ ധമ്മം സുത്വാ, കരിസ്സാമീതി ച ബ്രവിത്ഥ ഛത്തോ.

൮൯൬. ‘‘ജിനവരപവരം [ജിനപവരം (സ്യാ. ക.)] ഉപേഹി [ഉപേമി (ബഹൂസു)] സരണം, ധമ്മഞ്ചാപി തഥേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘം;

നോതി പഠമം അവോചഹം [അവോചാഹം (സീ. സ്യാ. ക.)] ഭന്തേ, പച്ഛാ തേ വചനം തഥേവകാസിം.

൮൯൭. ‘‘മാ ച പാണവധം വിവിധം ചരസ്സു അസുചിം,

ന ഹി പാണേസു അസഞ്ഞതം അവണ്ണയിംസു സപ്പഞ്ഞാ;

നോതി പഠമം അവോചഹം ഭന്തേ,

പച്ഛാ തേ വചനം തഥേവകാസിം.

൮൯൮. ‘‘മാ ച പരജനസ്സ രക്ഖിതമ്പി, ആദാതബ്ബമമഞ്ഞിഥോ [മമഞ്ഞിത്ഥ (സീ. പീ.)] അദിന്നം;

നോതി പഠമം അവോചഹം ഭന്തേ, പച്ഛാ വചനം തഥേവകാസിം.

൮൯൯. ‘‘മാ ച പരജനസ്സ രക്ഖിതായോ, പരഭരിയാ അഗമാ അനരിയമേതം;

നോതി പഠമം അവോചഹം ഭന്തേ, പച്ഛാ തേ വചനം തഥേവകാസിം;

൯൦൦. ‘‘മാ ച വിതഥം അഞ്ഞഥാ അഭാണി,

ന ഹി മുസാവാദം അവണ്ണയിംസു സപ്പഞ്ഞാ;

നോതി പഠമം അവോചഹം ഭന്തേ, പച്ഛാ തേ വചനം തഥേവകാസിം.

൯൦൧. ‘‘യേന ച പുരിസസ്സ അപേതി സഞ്ഞാ, തം മജ്ജം പരിവജ്ജയസ്സു സബ്ബം;

നോതി പഠമം അവോചഹം ഭന്തേ, പച്ഛാ തേ വചനം തഥേവകാസിം.

൯൦൨. ‘‘സ്വാഹം ഇധ പഞ്ച സിക്ഖാ കരിത്വാ, പടിപജ്ജിത്വാ തഥാഗതസ്സ ധമ്മേ;

ദ്വേപഥമഗമാസിം ചോരമജ്ഝേ, തേ മം തത്ഥ വധിംസു ഭോഗഹേതു.

൯൦൩. ‘‘ഏത്തകമിദം അനുസ്സരാമി കുസലം, തതോ പരം ന മേ വിജ്ജതി അഞ്ഞം;

തേന സുചരിതേന കമ്മുനാഹം [കമ്മനാഹം (സീ.)], ഉപ്പന്നോ [ഉപപന്നോ (ബഹൂസു)] തിദിവേസു കാമകാമീ.

൯൦൪. ‘‘പസ്സ ഖണമുഹുത്തസഞ്ഞമസ്സ, അനുധമ്മപ്പടിപത്തിയാ വിപാകം;

ജലമിവ യസസാ സമേക്ഖമാനാ, ബഹുകാ മം പിഹയന്തി ഹീനകമ്മാ.

൯൦൫. ‘‘പസ്സ കതിപയായ ദേസനായ, സുഗതിഞ്ചമ്ഹി ഗതോ സുഖഞ്ച പത്തോ;

യേ ച തേ സതതം സുണന്തി ധമ്മം, മഞ്ഞേ തേ അമതം ഫുസന്തി ഖേമം.

൯൦൬. ‘‘അപ്പമ്പി കതം മഹാവിപാകം, വിപുലം ഹോതി [വിപുലഫലം (ക.)] തഥാഗതസ്സ ധമ്മേ;

പസ്സ കതപുഞ്ഞതായ ഛത്തോ, ഓഭാസേതി പഥവിം യഥാപി സൂരിയോ.

൯൦൭. ‘‘കിമിദം കുസലം കിമാചരേമ, ഇച്ചേകേ ഹി സമേച്ച മന്തയന്തി;

തേ മയം പുനരേവ [പുനപി (?)] ലദ്ധ മാനുസത്തം, പടിപന്നാ വിഹരേമു സീലവന്തോ.

൯൦൮. ‘‘ബഹുകാരോ അനുകമ്പകോ ച സത്ഥാ, ഇതി മേ സതി അഗമാ ദിവാ ദിവസ്സ;

സ്വാഹം ഉപഗതോമ്ഹി സച്ചനാമം, അനുകമ്പസ്സു പുനപി സുണേമു [സുണോമ (സീ.), സുണോമി (സ്യാ.)] ധമ്മം.

൯൦൯. ‘‘യേ ചിധ [യേധ (സീ. സ്യാ. പീ.), യേ ഇധ (ക.)] പജഹന്തി കാമരാഗം, ഭവരാഗാനുസയഞ്ച പഹായ മോഹം;

ന ച തേ പുനമുപേന്തി ഗബ്ഭസേയ്യം, പരിനിബ്ബാനഗതാ ഹി സീതിഭൂതാ’’തി.

ഛത്തമാണവകവിമാനം തതിയം.

൪. കക്കടകരസദായകവിമാനവത്ഥു

൯൧൦. ‘‘ഉച്ചമിദം മണിഥൂണം വിമാനം, സമന്തതോ ദ്വാദസ യോജനാനി;

കൂടാഗാരാ സത്തസതാ ഉളാരാ, വേളുരിയഥമ്ഭാ രുചകത്ഥതാ [രുചിരത്ഥതാ (സ്യാ. ക.) ൬൪൬ ഗാഥായം ‘‘രുചകുപകിണ്ണം’’തി പദസ്സ സംവണ്ണനാ പസ്സിതബ്ബാ] സുഭാ.

൯൧൧. ‘‘തത്ഥച്ഛസി പിവസി ഖാദസി ച, ദിബ്ബാ ച വീണാ പവദന്തി വഗ്ഗും [വഗ്ഗു (സീ. ക.), വഗ്ഗൂ (സ്യാ.)];

ദിബ്ബാ രസാ കാമഗുണേത്ഥ പഞ്ച, നാരിയോ ച നച്ചന്തി സുവണ്ണഛന്നാ.

൯൧൨. ‘‘കേന തേതാദിസോ വണ്ണോ, കേന തേ ഇധ മിജ്ഝതി;

ഉപ്പജ്ജന്തി ച തേ ഭോഗാ, യേ കേചി മനസോ പിയാ.

൯൧൩. ‘‘പുച്ഛാമി തം ദേവ മഹാനുഭാവ, മനുസ്സഭൂതോ കിമകാസി പുഞ്ഞം;

കേനാസി ഏവം ജലിതാനുഭാവോ, വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

൯൧൪. സോ ദേവപുത്തോ അത്തമനോ, മോഗ്ഗല്ലാനേന പുച്ഛിതോ;

പഞ്ഹം പുട്ഠോ വിയാകാസി, യസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫലം.

൯൧൫. ‘‘സതിസമുപ്പാദകരോ, ദ്വാരേ കക്കടകോ ഠിതോ;

നിട്ഠിതോ ജാതരൂപസ്സ, സോഭതി ദസപാദകോ.

൯൧൬. ‘‘തേന മേതാദിസോ വണ്ണോ, തേന മേ ഇധ മിജ്ഝതി;

ഉപ്പജ്ജന്തി ച മേ ഭോഗാ, യേ കേചി മനസോ പിയാ.

൯൧൭. ‘‘അക്ഖാമി തേ ഭിക്ഖു മഹാനുഭാവ, മനുസ്സഭൂതോ യമകാസി പുഞ്ഞം;

തേനമ്ഹി ഏവം ജലിതാനുഭാവോ, വണ്ണോ ച മേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

കക്കടകരസദായകവിമാനം ചതുത്ഥം.

(അനന്തരം പഞ്ചവിമാനം യഥാ കക്കടകരസദായകവിമാനം തഥാ വിത്ഥാരേതബ്ബം)

൫. ദ്വാരപാലവിമാനവത്ഥു

൯൧൮. ‘‘ഉച്ചമിദം മണിഥൂണം വിമാനം, സമന്തതോ ദ്വാദസ യോജനാനി;

കൂടാഗാരാ സത്തസതാ ഉളാരാ, വേളുരിയഥമ്ഭാ രുചകത്ഥതാ സുഭാ.

൯൧൯. ‘‘തത്ഥച്ഛസി പിവസി ഖാദസി ച, ദിബ്ബാ ച വീണാ പവദന്തി വഗ്ഗും;

ദിബ്ബാ രസാ കാമഗുണേത്ഥ പഞ്ച, നാരിയോ ച നച്ചന്തി സുവണ്ണഛന്നാ.

൯൨൦. ‘‘കേന തേതാദിസോ വണ്ണോ…പേ… വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

൯൨൨. സോ ദേവപുത്തോ അത്തമനോ, മോഗ്ഗല്ലാനേന പുച്ഛിതോ;

പഞ്ഹം പുട്ഠോ വിയാകാസി, യസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫലം.

൯൨൩. ‘‘ദിബ്ബം മമം വസ്സസഹസ്സമായു, വാചാഭിഗീതം മനസാ പവത്തിതം;

ഏത്താവതാ ഠസ്സതി പുഞ്ഞകമ്മോ, ദിബ്ബേഹി കാമേഹി സമങ്ഗിഭൂതോ.

൯൨൪. ‘‘തേന മേതാദിസോ വണ്ണോ…പേ…വണ്ണോ ച മേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

ദ്വാരപാലവിമാനം പഞ്ചമം.