൫. പാരായനവഗ്ഗോ

വത്ഥുഗാഥാ

൯൮൨. കോസലാനം പുരാ രമ്മാ, അഗമാ ദക്ഖിണാപഥം;

ആകിഞ്ചഞ്ഞം പത്ഥയാനോ, ബ്രാഹ്മണോ മന്തപാരഗൂ.

൯൮൩. സോ അസ്സകസ്സ വിസയേ, അളകസ്സ [മുളകസ്സ (സ്യാ.), മൂള്ഹകസ്സ (ക.), മളകസ്സ (നിദ്ദേസ)] സമാസനേ;

വസി ഗോധാവരീകൂലേ, ഉഞ്ഛേന ച ഫലേന ച.

൯൮൪. തസ്സേവ ഉപനിസ്സായ, ഗാമോ ച വിപുലോ അഹു;

തതോ ജാതേന ആയേന, മഹായഞ്ഞമകപ്പയി.

൯൮൫. മഹായഞ്ഞം യജിത്വാന, പുന പാവിസി അസ്സമം;

തസ്മിം പടിപവിട്ഠമ്ഹി, അഞ്ഞോ ആഗഞ്ഛി ബ്രാഹ്മണോ.

൯൮൬. ഉഗ്ഘട്ടപാദോ തസിതോ [തസ്സിതോ (ക.)], പങ്കദന്തോ രജസ്സിരോ;

സോ ച നം ഉപസങ്കമ്മ, സതാനി പഞ്ച യാചതി.

൯൮൭. തമേനം ബാവരീ ദിസ്വാ, ആസനേന നിമന്തയി;

സുഖഞ്ച കുസലം പുച്ഛി, ഇദം വചനമബ്രവി.

൯൮൮. ‘‘യം ഖോ മമ ദേയ്യധമ്മം, സബ്ബം വിസജ്ജിതം മയാ;

അനുജാനാഹി മേ ബ്രഹ്മേ, നത്ഥി പഞ്ചസതാനി മേ’’.

൯൮൯. ‘‘സചേ മേ യാചമാനസ്സ, ഭവം നാനുപദസ്സതി;

സത്തമേ ദിവസേ തുയ്ഹം, മുദ്ധാ ഫലതു സത്തധാ’’.

൯൯൦. അഭിസങ്ഖരിത്വാ കുഹകോ, ഭേരവം സോ അകിത്തയി;

തസ്സ തം വചനം സുത്വാ, ബാവരീ ദുക്ഖിതോ അഹു.

൯൯൧. ഉസ്സുസ്സതി അനാഹാരോ, സോകസല്ലസമപ്പിതോ;

അഥോപി ഏവം ചിത്തസ്സ, ഝാനേ ന രമതീ മനോ.

൯൯൨. ഉത്രസ്തം ദുക്ഖിതം ദിസ്വാ, ദേവതാ അത്ഥകാമിനീ;

ബാവരിം ഉപസങ്കമ്മ, ഇദം വചനമബ്രവി.

൯൯൩. ‘‘ന സോ മുദ്ധം പജാനാതി, കുഹകോ സോ ധനത്ഥികോ;

മുദ്ധനി മുദ്ധപാതേ വാ, ഞാണം തസ്സ ന വിജ്ജതി’’.

൯൯൪. ‘‘ഭോതീ ചരഹി ജാനാസി, തം മേ അക്ഖാഹി പുച്ഛിതാ;

മുദ്ധം മുദ്ധാധിപാതഞ്ച, തം സുണോമ വചോ തവ’’.

൯൯൫. ‘‘അഹമ്പേതം ന ജാനാമി, ഞാണമേത്ഥ ന വിജ്ജതി;

മുദ്ധനി മുദ്ധാധിപാതേ ച, ജിനാനം ഹേത്ഥ [മുദ്ധം മുദ്ധാധിപാതോ ച, ജിനാനം ഹേത (സീ. സ്യാ. പീ.)] ദസ്സനം’’.

൯൯൬. ‘‘അഥ കോ ചരഹി ജാനാതി, അസ്മിം പഥവിമണ്ഡലേ [പുഥവിമണ്ഡലേ (സീ. പീ.)];

മുദ്ധം മുദ്ധാധിപാതഞ്ച, തം മേ അക്ഖാഹി ദേവതേ’’.

൯൯൭. ‘‘പുരാ കപിലവത്ഥുമ്ഹാ, നിക്ഖന്തോ ലോകനായകോ;

അപച്ചോ ഓക്കാകരാജസ്സ, സക്യപുത്തോ പഭങ്കരോ.

൯൯൮. ‘‘സോ ഹി ബ്രാഹ്മണ സമ്ബുദ്ധോ, സബ്ബധമ്മാന പാരഗൂ;

സബ്ബാഭിഞ്ഞാബലപ്പത്തോ, സബ്ബധമ്മേസു ചക്ഖുമാ;

സബ്ബകമ്മക്ഖയം പത്തോ, വിമുത്തോ ഉപധിക്ഖയേ.

൯൯൯. ‘‘ബുദ്ധോ സോ ഭഗവാ ലോകേ, ധമ്മം ദേസേതി ചക്ഖുമാ;

തം ത്വം ഗന്ത്വാന പുച്ഛസ്സു, സോ തേ തം ബ്യാകരിസ്സതി’’.

൧൦൦൦. സമ്ബുദ്ധോതി വചോ സുത്വാ, ഉദഗ്ഗോ ബാവരീ അഹു;

സോകസ്സ തനുകോ ആസി, പീതിഞ്ച വിപുലം ലഭി.

൧൦൦൧. സോ ബാവരീ അത്തമനോ ഉദഗ്ഗോ, തം ദേവതം പുച്ഛതി വേദജാതോ;

‘‘കതമമ്ഹി ഗാമേ നിഗമമ്ഹി വാ പന, കതമമ്ഹി വാ ജനപദേ ലോകനാഥോ;

യത്ഥ ഗന്ത്വാന പസ്സേമു [ഗന്ത്വാ നമസ്സേമു (സീ. സ്യാ. പീ.)], സമ്ബുദ്ധം ദ്വിപദുത്തമം’’ [ദ്വിപദുത്തമം (സീ. സ്യാ. പീ.)],.

൧൦൦൨. ‘‘സാവത്ഥിയം കോസലമന്ദിരേ ജിനോ, പഹൂതപഞ്ഞോ വരഭൂരിമേധസോ;

സോ സക്യപുത്തോ വിധുരോ അനാസവോ, മുദ്ധാധിപാതസ്സ വിദൂ നരാസഭോ’’.

൧൦൦൩. തതോ ആമന്തയീ സിസ്സേ, ബ്രാഹ്മണേ മന്തപാരഗേ;

‘‘ഏഥ മാണവാ അക്ഖിസ്സം, സുണാഥ വചനം മമ.

൧൦൦൪. ‘‘യസ്സേസോ ദുല്ലഭോ ലോകേ, പാതുഭാവോ അഭിണ്ഹസോ;

സ്വാജ്ജ ലോകമ്ഹി ഉപ്പന്നോ, സമ്ബുദ്ധോ ഇതി വിസ്സുതോ;

ഖിപ്പം ഗന്ത്വാന സാവത്ഥിം, പസ്സവ്ഹോ ദ്വിപദുത്തമം’’.

൧൦൦൫. ‘‘കഥം ചരഹി ജാനേമു, ദിസ്വാ ബുദ്ധോതി ബ്രാഹ്മണ;

അജാനതം നോ പബ്രൂഹി, യഥാ ജാനേമു തം മയം’’.

൧൦൦൬. ‘‘ആഗതാനി ഹി മന്തേസു, മഹാപുരിസലക്ഖണാ;

ദ്വത്തിംസാനി ച [ദ്വിത്തിംസാ ച (സീ. സ്യാ. പീ.), ദ്വിത്തിംസ താനി (?)] ബ്യാക്ഖാതാ, സമത്താ അനുപുബ്ബസോ.

൧൦൦൭. ‘‘യസ്സേതേ ഹോന്തി ഗത്തേസു, മഹാപുരിസലക്ഖണാ;

ദ്വേയേവ തസ്സ ഗതിയോ, തതിയാ ഹി ന വിജ്ജതി.

൧൦൦൮. ‘‘സചേ അഗാരം ആവസതി [അജ്ഝാവസതി (ക.)], വിജേയ്യ പഥവിം ഇമം;

അദണ്ഡേന അസത്ഥേന, ധമ്മേനമനുസാസതി.

൧൦൦൯. ‘‘സചേ ച സോ പബ്ബജതി, അഗാരാ അനഗാരിയം;

വിവട്ടച്ഛദോ [വിവത്തഛദ്ദോ (സീ.)] സമ്ബുദ്ധോ, അരഹാ ഭവതി അനുത്തരോ.

൧൦൧൦. ‘‘ജാതിം ഗോത്തഞ്ച ലക്ഖണം, മന്തേ സിസ്സേ പുനാപരേ;

മുദ്ധം മുദ്ധാധിപാതഞ്ച, മനസായേവ പുച്ഛഥ.

൧൦൧൧. ‘‘അനാവരണദസ്സാവീ, യദി ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി;

മനസാ പുച്ഛിതേ പഞ്ഹേ, വാചായ വിസ്സജേസ്സതി’’.

൧൦൧൨. ബാവരിസ്സ വചോ സുത്വാ, സിസ്സാ സോളസ ബ്രാഹ്മണാ;

അജിതോ തിസ്സമേത്തേയ്യോ, പുണ്ണകോ അഥ മേത്തഗൂ.

൧൦൧൩. ധോതകോ ഉപസീവോ ച, നന്ദോ ച അഥ ഹേമകോ;

തോദേയ്യകപ്പാ ദുഭയോ, ജതുകണ്ണീ ച പണ്ഡിതോ.

൧൦൧൪. ഭദ്രാവുധോ ഉദയോ ച, പോസാലോ ചാപി ബ്രാഹ്മണോ;

മോഘരാജാ ച മേധാവീ, പിങ്ഗിയോ ച മഹാഇസി.

൧൦൧൫. പച്ചേകഗണിനോ സബ്ബേ, സബ്ബലോകസ്സ വിസ്സുതാ;

ഝായീ ഝാനരതാ ധീരാ, പുബ്ബവാസനവാസിതാ.

൧൦൧൬. ബാവരിം അഭിവാദേത്വാ, കത്വാ ച നം പദക്ഖിണം;

ജടാജിനധരാ സബ്ബേ, പക്കാമും ഉത്തരാമുഖാ.

൧൦൧൭. അളകസ്സ പതിട്ഠാനം, പുരിമാഹിസ്സതിം [പുരിമം മാഹിസ്സതിം (സീ. പീ.), പുരം മാഹിസ്സതിം (സ്യാ.)] തദാ;

ഉജ്ജേനിഞ്ചാപി ഗോനദ്ധം, വേദിസം വനസവ്ഹയം.

൧൦൧൮. കോസമ്ബിഞ്ചാപി സാകേതം, സാവത്ഥിഞ്ച പുരുത്തമം;

സേതബ്യം കപിലവത്ഥും, കുസിനാരഞ്ച മന്ദിരം.

൧൦൧൯. പാവഞ്ച ഭോഗനഗരം, വേസാലിം മാഗധം പുരം;

പാസാണകം ചേതിയഞ്ച, രമണീയം മനോരമം.

൧൦൨൦. തസിതോവുദകം സീതം, മഹാലാഭംവ വാണിജോ;

ഛായം ഘമ്മാഭിതത്തോവ, തുരിതാ പബ്ബതമാരുഹും.

൧൦൨൧. ഭഗവാ തമ്ഹി സമയേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘപുരക്ഖതോ;

ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേതി, സീഹോവ നദതീ വനേ.

൧൦൨൨. അജിതോ അദ്ദസ ബുദ്ധം, സതരംസിം [വീതരംസിംവ (സ്യാ.), സതരംസീവ (ക.), പീതരംസീവ (നിദ്ദേസ)] വ ഭാണുമം;

ചന്ദം യഥാ പന്നരസേ, പാരിപൂരിം ഉപാഗതം.

൧൦൨൩. അഥസ്സ ഗത്തേ ദിസ്വാന, പരിപൂരഞ്ച ബ്യഞ്ജനം;

ഏകമന്തം ഠിതോ ഹട്ഠോ, മനോപഞ്ഹേ അപുച്ഛഥ.

൧൦൨൪. ‘‘ആദിസ്സ ജമ്മനം [ജപ്പനം (ക.)] ബ്രൂഹി, ഗോത്തം ബ്രൂഹി സലക്ഖണം [ബ്രൂഹിസ്സ ലക്ഖണം (നിദ്ദേസ)];

മന്തേസു പാരമിം ബ്രൂഹി, കതി വാചേതി ബ്രാഹ്മണോ’’.

൧൦൨൫. ‘‘വീസം വസ്സസതം ആയു, സോ ച ഗോത്തേന ബാവരീ;

തീണിസ്സ ലക്ഖണാ ഗത്തേ, തിണ്ണം വേദാന പാരഗൂ.

൧൦൨൬. ‘‘ലക്ഖണേ ഇതിഹാസേ ച, സനിഘണ്ഡുസകേടുഭേ;

പഞ്ചസതാനി വാചേതി, സധമ്മേ പാരമിം ഗതോ’’.

൧൦൨൭. ‘‘ലക്ഖണാനം പവിചയം, ബാവരിസ്സ നരുത്തമ;

കങ്ഖച്ഛിദ [തണ്ഹച്ഛിദ (ബഹൂസു)] പകാസേഹി, മാ നോ കങ്ഖായിതം അഹു’’.

൧൦൨൮. ‘‘മുഖം ജിവ്ഹായ ഛാദേതി, ഉണ്ണസ്സ ഭമുകന്തരേ;

കോസോഹിതം വത്ഥഗുയ്ഹം, ഏവം ജാനാഹി മാണവ’’.

൧൦൨൯. പുച്ഛഞ്ഹി കിഞ്ചി അസുണന്തോ, സുത്വാ പഞ്ഹേ വിയാകതേ;

വിചിന്തേതി ജനോ സബ്ബോ, വേദജാതോ കതഞ്ജലീ.

൧൦൩൦. ‘‘കോ നു ദേവോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ, ഇന്ദോ വാപി സുജമ്പതി;

മനസാ പുച്ഛിതേ പഞ്ഹേ, കമേതം പടിഭാസതി.

൧൦൩൧. ‘‘മുദ്ധം മുദ്ധാധിപാതഞ്ച, ബാവരീ പരിപുച്ഛതി;

തം ബ്യാകരോഹി ഭഗവാ, കങ്ഖം വിനയ നോ ഇസേ’’.

൧൦൩൨. ‘‘അവിജ്ജാ മുദ്ധാതി ജാനാഹി, വിജ്ജാ മുദ്ധാധിപാതിനീ;

സദ്ധാസതിസമാധീഹി, ഛന്ദവീരിയേന സംയുതാ’’.

൧൦൩൩. തതോ വേദേന മഹതാ, സന്ഥമ്ഭിത്വാന മാണവോ;

ഏകംസം അജിനം കത്വാ, പാദേസു സിരസാ പതി.

൧൦൩൪. ‘‘ബാവരീ ബ്രാഹ്മണോ ഭോതോ, സഹ സിസ്സേഹി മാരിസ;

ഉദഗ്ഗചിത്തോ സുമനോ, പാദേ വന്ദതി ചക്ഖുമ’’.

൧൦൩൫. ‘‘സുഖിതോ ബാവരീ ഹോതു, സഹ സിസ്സേഹി ബ്രാഹ്മണോ;

ത്വഞ്ചാപി സുഖിതോ ഹോഹി, ചിരം ജീവാഹി മാണവ.

൧൦൩൬. ‘‘ബാവരിസ്സ ച തുയ്ഹം വാ, സബ്ബേസം സബ്ബസംസയം;

കതാവകാസാ പുച്ഛവ്ഹോ, യം കിഞ്ചി മനസിച്ഛഥ’’.

൧൦൩൭. സമ്ബുദ്ധേന കതോകാസോ, നിസീദിത്വാന പഞ്ജലീ;

അജിതോ പഠമം പഞ്ഹം, തത്ഥ പുച്ഛി തഥാഗതം.

വത്ഥുഗാഥാ നിട്ഠിതാ.

൧. അജിതമാണവപുച്ഛാ

൧൦൩൮. ‘‘കേനസ്സു നിവുതോ ലോകോ, (ഇച്ചായസ്മാ അജിതോ)

കേനസ്സു നപ്പകാസതി;

കിസ്സാഭിലേപനം ബ്രൂസി, കിംസു തസ്സ മഹബ്ഭയം’’.

൧൦൩൯. ‘‘അവിജ്ജായ നിവുതോ ലോകോ, (അജിതാതി ഭഗവാ)

വേവിച്ഛാ പമാദാ നപ്പകാസതി;

ജപ്പാഭിലേപനം ബ്രൂമി, ദുക്ഖമസ്സ മഹബ്ഭയം’’.

൧൦൪൦. ‘‘സവന്തി സബ്ബധി സോതാ, (ഇച്ചായസ്മാ അജിതോ)

സോതാനം കിം നിവാരണം;

സോതാനം സംവരം ബ്രൂഹി, കേന സോതാ പിധിയ്യരേ’’ [പിഥിയ്യരേ (സീ. സ്യാ. പീ.), പിഥീയരേ (സീ. അട്ഠ.), പിധീയരേ (?)].

൧൦൪൧. ‘‘യാനി സോതാനി ലോകസ്മിം, (അജിതാതി ഭഗവാ)

സതി തേസം നിവാരണം;

സോതാനം സംവരം ബ്രൂമി, പഞ്ഞായേതേ പിധിയ്യരേ’’.

൧൦൪൨. ‘‘പഞ്ഞാ ചേവ സതി യഞ്ച [സതീ ചേവ (സീ.), സതീ ച (സ്യാ.), സതീ ചാപി (പീ. നിദ്ദേസ), സതി ചാപി (നിദ്ദേസ)], (ഇച്ചായസ്മാ അജിതോ)

നാമരൂപഞ്ച മാരിസ;

ഏതം മേ പുട്ഠോ പബ്രൂഹി, കത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതി’’.

൧൦൪൩. ‘‘യമേതം പഞ്ഹം അപുച്ഛി, അജിത തം വദാമി തേ;

യത്ഥ നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, അസേസം ഉപരുജ്ഝതി;

വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന, ഏത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതി’’.

൧൦൪൪. ‘‘യേ ച സങ്ഖാതധമ്മാസേ, യേ ച സേഖാ പുഥൂ ഇധ;

തേസം മേ നിപകോ ഇരിയം, പുട്ഠോ പബ്രൂഹി മാരിസ’’.

൧൦൪൫. ‘‘കാമേസു നാഭിഗിജ്ഝേയ്യ, മനസാനാവിലോ സിയാ;

കുസലോ സബ്ബധമ്മാനം, സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ’’തി.

അജിതമാണവപുച്ഛാ പഠമാ നിട്ഠിതാ.

൨. തിസ്സമേത്തേയ്യമാണവപുച്ഛാ

൧൦൪൬. ‘‘കോധ സന്തുസിതോ ലോകേ, (ഇച്ചായസ്മാ തിസ്സമേത്തേയ്യോ)

കസ്സ നോ സന്തി ഇഞ്ജിതാ;

കോ ഉഭന്തമഭിഞ്ഞായ, മജ്ഝേ മന്താ ന ലിപ്പതി [ലിമ്പതി (ക.)];

കം ബ്രൂസി മഹാപുരിസോതി, കോ ഇധ സിബ്ബിനിമച്ചഗാ’’.

൧൦൪൭. ‘‘കാമേസു ബ്രഹ്മചരിയവാ, (മേത്തേയ്യാതി ഭഗവാ)

വീതതണ്ഹോ സദാ സതോ;

സങ്ഖായ നിബ്ബുതോ ഭിക്ഖു, തസ്സ നോ സന്തി ഇഞ്ജിതാ.