൧. അനുമാനപഞ്ഹോ

൧. അഥ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ യേനായസ്മാ നാഗസേനോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം നാഗസേനം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി, ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ ഞാതുകാമോ സോതുകാമോ ധാരേതുകാമോ ഞാണാലോകം ദട്ഠുകാമോ അഞ്ഞാണം ഭിന്ദിതുകാമോ ഞാണാലോകം ഉപ്പാദേതുകാമോ അവിജ്ജന്ധകാരം നാസേതുകാമോ അധിമത്തം ധിതിഞ്ച ഉസ്സാഹഞ്ച സതിഞ്ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച ഉപട്ഠപേത്വാ ആയസ്മന്തം നാഗസേനം ഏതദവോച ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കിം പന ബുദ്ധോ തയാ ദിട്ഠോ’’തി. ‘‘ന ഹി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കിം പന തേ ആചരിയേഹി ബുദ്ധോ ദിട്ഠോ’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ന കിര തയാ ബുദ്ധോ ദിട്ഠോ, നാപി കിര തേ ആചരിയേഹി ബുദ്ധോ ദിട്ഠോ, തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, നത്ഥി ബുദ്ധോ, ന ഹേത്ഥ ബുദ്ധോ പഞ്ഞായതീ’’തി.

‘‘അത്ഥി പന തേ, മഹാരാജ, പുബ്ബകാ ഖത്തിയാ, യേ തേ തവ ഖത്തിയവംസസ്സ പുബ്ബങ്ഗമാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ. കോ സംസയോ, അത്ഥി പുബ്ബകാ ഖത്തിയാ, യേ മമ ഖത്തിയവംസസ്സ പുബ്ബങ്ഗമാ’’തി. ‘‘ദിട്ഠപുബ്ബാ തയാ, മഹാരാജ, പുബ്ബകാ ഖത്തിയാ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘യേ പന തം, മഹാരാജ, അനുസാസന്തി പുരോഹിതാ സേനാപതിനോ അക്ഖദസ്സാ മഹാമത്താ, തേഹി പുബ്ബകാ ഖത്തിയാ ദിട്ഠപുബ്ബാ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘യദി പന തേ, മഹാരാജ, പുബ്ബകാ ഖത്തിയാ ന ദിട്ഠാ, നാപി കിര തേ അനുസാസകേഹി പുബ്ബകാ ഖത്തിയാ ദിട്ഠാ, തേന ഹി നത്ഥി പുബ്ബകാ ഖത്തിയാ, ന ഹേത്ഥ പുബ്ബകാ ഖത്തിയാ പഞ്ഞായന്തീ’’തി.

‘‘ദിസ്സന്തി, ഭന്തേ നാഗസേന, പുബ്ബകാനം ഖത്തിയാനം അനുഭൂതാനി പരിഭോഗഭണ്ഡാനി. സേയ്യഥിദം, സേതച്ഛത്തം ഉണ്ഹീസം പാദുകാ വാലബീജനീ ഖഗ്ഗരതനം മഹാരഹാനി ച സയനാനി. യേഹി മയം ജാനേയ്യാമ സദ്ദഹേയ്യാമ ‘അത്ഥി പുബ്ബകാ ഖത്തിയാ’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, മയമ്പേതം ഭഗവന്തം ജാനേയ്യാമ സദ്ദഹേയ്യാമ. അത്ഥി തം കാരണം, യേന മയം കാരണേന ജാനേയ്യാമ സദ്ദഹേയ്യാമ ‘അത്ഥി സോ ഭഗവാ’തി. കതമം തം കാരണം? അത്ഥി ഖോ, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന അനുഭൂതാനി പരിഭോഗഭണ്ഡാനി. സേയ്യഥിദം, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി പഞ്ച ബലാനി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, യേഹി സദേവകോ ലോകോ ജാനാതി സദ്ദഹതി ‘അത്ഥി സോ ഭഗവാ’തി. ഇമിനാ, മഹാരാജ, കാരണേന ഇമിനാ ഹേതുനാ ഇമിനാ നയേന ഇമിനാ അനുമാനേന ഞാതബ്ബോ ‘അത്ഥി സോ ഭഗവാ’തി.

‘‘‘ബഹൂ ജനേ താരയിത്വാ, നിബ്ബുതോ ഉപധിക്ഖയേ;

അനുമാനേന ഞാതബ്ബം, അത്ഥി സോ ദ്വിപദുത്തമോ’’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, നഗരവഡ്ഢകീ നഗരം മാപേതുകാമോ പഠമം താവ സമം അനുന്നതമനോനതം അസക്ഖരപാസാണം നിരുപദ്ദവമനവജ്ജം രമണീയം ഭൂമിഭാഗം അനുവിലോകേത്വാ യം തത്ഥ വിസമം, തം സമം കാരാപേത്വാ ഖാണുകണ്ടകം വിസോധാപേത്വാ തത്ഥ നഗരം മാപേയ്യ സോഭനം വിഭത്തം ഭാഗസോ മിതം ഉക്കിണ്ണപരിഖാപാകാരം ദള്ഹഗോപുരട്ടാലകോട്ടകം പുഥുചച്ചരചതുക്കസന്ധിസിങ്ഘാടകം സുചിസമതലരാജമഗ്ഗം സുവിഭത്തഅന്തരാപണം ആരാമുയ്യാനതളാകപോക്ഖരണിഉദപാനസമ്പന്നം ബഹുവിധദേവട്ഠാനപ്പടിമണ്ഡിതം സബ്ബദോസവിരഹിതം, സോ തസ്മിം നഗരേ സബ്ബഥാ വേപുല്ലത്തം പത്തേ അഞ്ഞം ദേസം ഉപഗച്ഛേയ്യ, അഥ തം നഗരം അപരേന സമയേന ഇദ്ധം ഭവേയ്യ ഫീതം സുഭിക്ഖം ഖേമം സമിദ്ധം സിവം അനീതികം നിരുപദ്ദവം നാനാജനസമാകുലം, പുഥൂ ഖത്തിയാ ബ്രാഹ്മണാ വേസ്സാ സുദ്ദാ ഹത്ഥാരോഹാ അസ്സാരോഹാ രഥികാ പത്തികാ ധനുഗ്ഗഹാ ഥരുഗ്ഗഹാ ചേലകാ ചലകാ പിണ്ഡദായകാ ഉഗ്ഗാ രാജപുത്താ പക്ഖന്ദിനോ മഹാനാഗാ സൂരാ വമ്മിനോ യോധിനോ ദാസികപുത്താ ഭടിപുത്താ [ദാസപുത്താ ഭട്ടിപുത്താ (സീ. പീ.)] മല്ലകാ ഗണകാ ആളാരികാ സൂദാ കപ്പകാ നഹാപകാ ചുന്ദാ മാലാകാരാ സുവണ്ണകാരാ സജ്ഝുകാരാ സീസകാരാ തിപുകാരാ ലോഹകാരാ വട്ടകാരാ അയോകാരാ മണികാരാ പേസകാരാ കുമ്ഭകാരാ വേണുകാരാ ലോണകാരാ ചമ്മകാരാ രഥകാരാ ദന്തകാരാ രജ്ജുകാരാ കോച്ഛകാരാ സുത്തകാരാ വിലീവകാരാ ധനുകാരാ ജിയകാരാ ഉസുകാരാ ചിത്തകാരാ രങ്ഗകാരാ രജകാ തന്തവായാ തുന്നവായാ ഹേരഞ്ഞികാ ദുസ്സികാ ഗന്ധികാ തിണഹാരകാ കട്ഠഹാരകാ ഭതകാ പണ്ണികാ ഫലികാ [ഫല്ലികാ (സീ. പീ.)] മൂലികാ ഓദനികാ പൂവികാ മച്ഛികാ മംസികാ മജ്ജികാ നടകാ നച്ചകാ ലങ്ഘകാ ഇന്ദജാലികാ വേതാലികാ മല്ലാ ഛവഡാഹകാ പുപ്ഫഛഡ്ഡകാ വേനാ നേസാദാ ഗണികാ ലാസികാ കുമ്ഭദാസിയോ സക്കയവനചീനവിലാതാ ഉജ്ജേനകാ ഭാരുകച്ഛകാ കാസികോസലാ പരന്തകാ മാഗധകാ സാകേതകാ സോരേയ്യകാ [സോരട്ഠകാ (സീ. പീ.)] പാവേയ്യകാ കോടുമ്ബരമാഥുരകാ അലസന്ദകസ്മീരഗന്ധാരാ തം നഗരം വാസായ ഉപഗതാ നാനാവിസയിനോ ജനാ നവം സുവിഭത്തം അദോസമനവജ്ജം രമണീയം തം നഗരം പസ്സിത്വാ അനുമാനേന ജാനന്തി ‘ഛേകോ വത ഭോ സോ നഗരവഡ്ഢകീ, യോ ഇമസ്സ നഗരസ്സ മാപേതാ’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സോ ഭഗവാ അസമോ അസമസമോ അപ്പടിസമോ അസദിസോ അതുലോ അസങ്ഖ്യേയോ അപ്പമേയ്യോ അപരിമേയ്യോ അമിതഗുണോ ഗുണപാരമിപ്പത്തോ അനന്തധിതി അനന്തതേജോ അനന്തവീരിയോ അനന്തബലോ ബുദ്ധബലപാരമിം ഗതോ സസേനമാരം പരാജേത്വാ ദിട്ഠിജാലം പദാലേത്വാ അവിജ്ജം ഖേപേത്വാ വിജ്ജം ഉപ്പാദേത്വാ ധമ്മുക്കം ധാരയിത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണിത്വാ വിജിതസങ്ഗാമോ ധമ്മനഗരം മാപേസി.

‘‘ഭഗവതോ ഖോ, മഹാരാജ, ധമ്മനഗരം സീലപാകാരം ഹിരിപരിഖം ഞാണദ്വാരകോട്ഠകം വീരിയഅട്ടാലകം സദ്ധാഏസികം സതിദോവാരികം പഞ്ഞാപാസാദം സുത്തന്തചച്ചരം അഭിധമ്മസിങ്ഘാടകം വിനയവിനിച്ഛയം സതിപട്ഠാനവീഥികം, തസ്സ ഖോ പന, മഹാരാജ, സതിപട്ഠാനവീഥിയം ഏവരൂപാ ആപണാ പസാരിതാ ഹോന്തി. സേയ്യഥീദം, പുപ്ഫാപണം ഗന്ധാപണം ഫലാപണം അഗദാപണം ഓസധാപണം അമതാപണം രതനാപണം സബ്ബാപണ’’ന്തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കതമം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ പുപ്ഫാപണ’’ന്തി? ‘‘അത്ഥി ഖോ പന, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ആരമ്മണവിഭത്തിയോ അക്ഖാതാ. സേയ്യഥീദം, അനിച്ചസഞ്ഞാ ദുക്ഖസഞ്ഞാ അനത്തസഞ്ഞാ അസുഭസഞ്ഞാ ആദീനവസഞ്ഞാ പഹാനസഞ്ഞാ വിരാഗസഞ്ഞാ നിരോധസഞ്ഞാ സബ്ബലോകേ അനഭിരതിസഞ്ഞാ സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ചസഞ്ഞാ ആനാപാനസ്സതി ഉദ്ധുമാതകസഞ്ഞാ വിനീലകസഞ്ഞാ വിപുബ്ബകസഞ്ഞാ വിച്ഛിദ്ദകസഞ്ഞാ വിക്ഖായിതകസഞ്ഞാ വിക്ഖിത്തകസഞ്ഞാ ഹതവിക്ഖിത്തകസഞ്ഞാ ലോഹിതകസഞ്ഞാ പുളവകസഞ്ഞാ അട്ഠികസഞ്ഞാ മേത്താസഞ്ഞാ കരുണാസഞ്ഞാ മുദിതാസഞ്ഞാ ഉപേക്ഖാസഞ്ഞാ മരണാനുസ്സതി കായഗതാസതി, ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, ബുദ്ധേന ഭഗവതാ ആരമ്മണവിഭത്തിയോ അക്ഖാതാ. തത്ഥ യോ കോചി ജരാമരണാ മുച്ചിതുകാമോ, സോ തേസു അഞ്ഞതരം ആരമ്മണം ഗണ്ഹാതി, തേന ആരമ്മണേന രാഗാ വിമുച്ചതി, ദോസാ വിമുച്ചതി, മോഹാ വിമുച്ചതി, മാനതോ വിമുച്ചതി, ദിട്ഠിതോ വിമുച്ചതി, സംസാരം തരതി, തണ്ഹാസോതം നിവാരേതി, തിവിധം മലം വിസോധേതി, സബ്ബകിലേസേ ഉപഹന്ത്വാ അമലം വിരജം സുദ്ധം പണ്ഡരം അജാതിം അജരം അമരം സുഖം സീതിഭൂതം അഭയം നഗരുത്തമം നിബ്ബാനനഗരം പവിസിത്വാ അരഹത്തേ ചിത്തം വിമോചേതി, ഇദം വുച്ചതി മഹാരാജ ‘ഭഗവതോ പുപ്ഫാപണ’ന്തി.

‘‘‘കമ്മമൂലം ഗഹേത്വാന, ആപണം ഉപഗച്ഛഥ;

ആരമ്മണം കിണിത്വാന, തതോ മുച്ചഥ മുത്തിയാ’’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കതമം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഗന്ധാപണ’’ന്തി? ‘‘അത്ഥി ഖോ പന, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ സീലവിഭത്തിയോ അക്ഖാതാ, യേന സീലഗന്ധേന അനുലിത്താ ഭഗവതോ പുത്താ സദേവകം ലോകം സീലഗന്ധേന ധൂപേന്തി സമ്പധൂപേന്തി, ദിസമ്പി അനുദിസമ്പി അനുവാതമ്പി പടിവാതമ്പി വായന്തി അതിവായന്തി, ഫരിത്വാ തിട്ഠന്തി. കതമാ താ സീലവിഭത്തിയോ? സരണസീലം പഞ്ചങ്ഗസീലം അട്ഠങ്ഗസീലം ദസങ്ഗസീലം പഞ്ചുദ്ദേസപരിയാപന്നം പാതിമോക്ഖസംവരസീലം. ഇദം വുച്ചതി, മഹാരാജ, ‘ഭഗവതോ ഗന്ധാപണ’ന്തി. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന –

‘‘‘ന പുപ്ഫഗന്ധോ പടിവാതമേതി, ന ചന്ദനം തഗ്ഗരമല്ലികാ വാ;

സതഞ്ച ഗന്ധോ പടിവാതമേതി, സബ്ബാ ദിസാ സപ്പുരിസോ പവായതി [പവാതി (സീ. പീ.) ധ. പ. ൫൪ പസ്സിതബ്ബം].

‘‘‘ചന്ദനം തഗരം വാപി, ഉപ്പലം അഥ വസ്സികീ;

ഏതേസം ഗന്ധജാതാനം, സീലഗന്ധോ അനുത്തരോ.

‘‘‘അപ്പമത്തോ അയം ഗന്ധോ, യ്വായം തഗരചന്ദനം;

യോ ച സീലവതം ഗന്ധോ, വാതി ദേവേസു ഉത്തമോ’’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കതമം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഫലാപണ’’ന്തി? ‘‘ഫലാനി ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവതാ അക്ഖാതാനി. സേയ്യഥീദം, സോതാപത്തിഫലം സകദാഗാമിഫലം അനാഗാമിഫലം അരഹത്തഫലം സുഞ്ഞതഫലസമാപത്തി അനിമിത്തഫലസമാപത്തി അപ്പണിഹിതഫലസമാപത്തി. തത്ഥ യോ കോചി യം ഫലം ഇച്ഛതി, സോ കമ്മമൂലം ദത്വാ പത്ഥിതം ഫലം കിണാതി. യദി സോതാപത്തിഫലം, യദി സകദാഗാമിഫലം, യദി അനാഗാമിഫലം, യദി അരഹത്തഫലം, യദി സുഞ്ഞതഫലസമാപത്തിം, യദി അനിമിത്തഫലസമാപത്തിം, യദി അപ്പണിഹിതഫലസമാപത്തിം. യഥാ, മഹാരാജ, കസ്സചി പുരിസസ്സ ധുവഫലോ അമ്ബോ ഭവേയ്യ, സോ ന താവ തതോ ഫലാനി പാതേതി, യാവ കയികാ ന ആഗച്ഛന്തി, അനുപ്പത്തേ പന കയികേ മൂലം ഗഹേത്വാ ഏവം ആചിക്ഖതി ‘അമ്ഭോ പുരിസ ഏസോ ഖോ ധുവഫലോ അമ്ബോ, തതോ യം ഇച്ഛസി, ഏത്തകം ഫലം ഗണ്ഹാഹി സലാടുകം വാ ദോവിലം വാ കേസികം വാ ആമം വാ പക്കം വാ’തി, സോ തേന അത്തനാ ദിന്നമൂലേന യദി സലാടുകം ഇച്ഛതി, സലാടുകം ഗണ്ഹാതി, യദി ദോവിലം ഇച്ഛതി, ദോവിലം ഗണ്ഹാതി, യദി കേസികം ഇച്ഛതി, കേസികം ഗണ്ഹാതി, യദി ആമകം ഇച്ഛതി, ആമകം ഗണ്ഹാതി, യദി പക്കം ഇച്ഛതി, പക്കം ഗണ്ഹാതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ യം ഫലം ഇച്ഛതി, സോ കമ്മമൂലം ദത്വാ പത്ഥിതം ഫലം ഗണ്ഹാതി, യദി സോതാപത്തിഫലം…പേ… യദി അപ്പണിഹിതഫലസമാപത്തിം, ഇദം വുച്ചതി, മഹാരാജ, ‘ഭഗവതോ ഫലാപണ’ന്തി.

‘‘‘കമ്മമൂലം ജനാ ദത്വാ, ഗണ്ഹന്തി അമതമ്ഫലം;

തേന തേ സുഖിതാ ഹോന്തി, യേ കീതാ അമതപ്ഫല’’’ന്തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കതമം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അഗദാപണ’’ന്തി? ‘‘അഗദാനി ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവതാ അക്ഖാതാനി, യേഹി അഗദേഹി സോ ഭഗവാ സദേവകം ലോകം കിലേസവിസതോ പരിമോചേതി. കതമാനി പന താനി അഗദാനി? യാനിമാനി, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി അക്ഖാതാനി. സേയ്യഥീദം, ദുക്ഖം അരിയസച്ചം ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം, തത്ഥ യേ കേചി അഞ്ഞാപേക്ഖാ ചതുസച്ചം ധമ്മം സുണന്തി, തേ ജാതിയാ പരിമുച്ചന്തി, ജരായ പരിമുച്ചന്തി, മരണാ പരിമുച്ചന്തി, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസേഹി പരിമുച്ചന്തി, ഇദം വുച്ചതി മഹാരാജ ‘ഭഗവതോ അഗദാപണ’ന്തി.

‘‘‘യേ കേചി അഗദാ ലോകേ [ലോകേ അഗദാ (പീ.)], വിസാനം പടിബാഹകാ;

ധമ്മാഗദസമം നത്ഥി, ഏതം പിവഥ ഭിക്ഖവോ’’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കതമം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഓസധാപണ’’ന്തി? ‘‘ഓസധാനി ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവതാ അക്ഖാതാനി, യേഹി ഓസധേഹി സോ ഭഗവാ ദേവമനുസ്സേ തികിച്ഛതി. സേയ്യഥീദം, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി പഞ്ച ബലാനി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, ഏതേഹി ഓസധേഹി ഭഗവാ മിച്ഛാദിട്ഠിം വിരേചേതി, മിച്ഛാസങ്കപ്പം വിരേചേതി, മിച്ഛാവാചം വിരേചേതി, മിച്ഛാകമ്മന്തം വിരേചേതി, മിച്ഛാആജീവം വിരേചേതി, മിച്ഛാവായാമം വിരേചേതി, മിച്ഛാസതിം വിരേചേതി, മിച്ഛാസമാധിം വിരേചേതി, ലോഭവമനം കാരേതി, ദോസവമനം കാരേതി, മോഹവമനം കാരേതി, മാനവമനം കാരേതി, ദിട്ഠിവമനം കാരേതി, വിചികിച്ഛാവമനം കാരേതി, ഉദ്ധച്ചവമനം കാരേതി, ഥിനമിദ്ധവമനം കാരേതി, അഹിരികാനോത്തപ്പവമനം കാരേതി, സബ്ബകിലേസവമനം കാരേതി, ഇദം വുച്ചതി, മഹാരാജ, ‘ഭഗവതോ ഓസധാപണ’ന്തി.

‘‘‘യേ കേചി ഓസധാ ലോകേ, വിജ്ജന്തി വിവിധാ ബഹൂ;

ധമ്മോസധസമം നത്ഥി, ഏതം പിവഥ ഭിക്ഖവോ.

‘‘‘ധമ്മോസധം പിവിത്വാന, അജരാമരണാ സിയും;

ഭാവയിത്വാ ച പസ്സിത്വാ, നിബ്ബുതാ ഉപധിക്ഖയേ’’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കതമം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അമതാപണ’’ന്തി? ‘‘അമതം ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവതാ അക്ഖാതം, യേന അമതേന സോ ഭഗവാ സദേവകം ലോകം അഭിസിഞ്ചി, യേന അമതേന അഭിസിത്താ ദേവമനുസ്സാ ജാതിജരാബ്യാധിമരണസോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസേഹി പരിമുച്ചിംസു. കതമം തം അമതം? യദിദം കായഗതാസതി. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന ‘അമതം തേ, ഭിക്ഖവേ, പരിഭുഞ്ജന്തി, യേ കായഗതാസതിം പരിഭുഞ്ജന്തീ’തി. ഇദം വുച്ചതി, മഹാരാജ, ‘ഭഗവതോ അമതാപണ’ന്തി.

‘‘‘ബ്യാധിതം ജനതം ദിസ്വാ, അമതാപണം പസാരയി;

കമ്മേന തം കിണിത്വാന, അമതം ആദേഥ ഭിക്ഖവോ’’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കതമം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ രതനാപണ’’ന്തി? ‘‘രതനാനി ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവതാ അക്ഖാതാനി, യേഹി രതനേഹി വിഭൂസിതാ ഭഗവതോ പുത്താ സദേവകം ലോകം വിരോചന്തി ഓഭാസേന്തി പഭാസേന്തി ജലന്തി പജ്ജലന്തി ഉദ്ധം അധോ തിരിയം ആലോകം ദസ്സേന്തി. കതമാനി താനി രതനാനി? സീലരതനം സമാധിരതനം പഞ്ഞാരതനം വിമുത്തിരതനം വിമുത്തിഞാണദസ്സനരതനം പടിസമ്ഭിദാരതനം ബോജ്ഝങ്ഗരതനം.

‘‘കതമം, മഹാരാജ, ഭഗവതോ സീലരതനം? പാതിമോക്ഖസംവരസീലം ഇന്ദ്രിയസംവരസീലം ആജീവപാരിസുദ്ധിസീലം പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലം ചൂളസീലം മജ്ഝിമസീലം മഹാസീലം മഗ്ഗസീലം ഫലസീലം. സീലരതനേന ഖോ, മഹാരാജ, വിഭൂസിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സദേവകോ ലോകോ സമാരകോ സബ്രഹ്മകോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ പിഹയതി പത്ഥേതി, സീലരതനപിളന്ധോ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു ദിസമ്പി അനുദിസമ്പി ഉദ്ധമ്പി അധോപി തിരിയമ്പി വിരോചതി അതിവിരോചതി [അതിരോചതി (സീ. പീ.)], ഹേട്ഠതോ അവീചിം ഉപരിതോ ഭവഗ്ഗം ഉപാദായ ഏത്ഥന്തരേ സബ്ബരതനാനി അതിക്കമിത്വാ [അതിസയിത്വാ (സീ. പീ.)] അഭിഭവിത്വാ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ തിട്ഠതി, ഏവരൂപാനി ഖോ, മഹാരാജ, സീലരതനാനി ഭഗവതോ രതനാപണേ പസാരിതാനി, ഇദം വുച്ചതി മഹാരാജ ‘ഭഗവതോ സീലരതന’ന്തി.

‘‘‘ഏവരൂപാനി സീലാനി, സന്തി ബുദ്ധസ്സ ആപണേ;

കമ്മേന തം കിണിത്വാന, രതനം വോ പിളന്ധഥാ’തി.

‘‘കതമം, മഹാരാജ, ഭഗവതോ സമാധിരതനം? സവിതക്കസവിചാരോ സമാധി, അവിതക്കവിചാരമത്തോ സമാധി, അവിതക്കഅവിചാരോ സമാധി, സുഞ്ഞതോ സമാധി, അനിമിത്തോ സമാധി, അപ്പണിഹിതോ സമാധി. സമാധിരതനം ഖോ, മഹാരാജ, പിളന്ധസ്സ ഭിക്ഖുനോ യേ തേ കാമവിതക്കബ്യാപാദവിതക്കവിഹിംസാവിതക്കമാനുദ്ധച്ചദിട്ഠിവിചികിച്ഛാകിലേസവത്ഥൂനി വിവിധാനി ച കുവിതക്കാനി, തേ സബ്ബേ സമാധിം ആസജ്ജ വികിരന്തി വിധമന്തി വിദ്ധംസന്തി ന സണ്ഠന്തി [ന സണ്ഠഹന്തി (സീ.)] ന ഉപലിമ്പന്തി [ന ഉപലിപ്പന്തി (സീ. പീ.)]. യഥാ, മഹാരാജ, വാരി പോക്ഖരപത്തേ വികിരതി വിധമതി വിദ്ധംസതി ന സണ്ഠാതി ന ഉപലിമ്പതി. തം കിസ്സ ഹേതു? പരിസുദ്ധത്താ പദുമസ്സ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സമാധിരതനം പിളന്ധസ്സ ഭിക്ഖുനോ യേ തേ കാമവിതക്കബ്യാപാദവിതക്കവിഹിംസാവിതക്കമാനുദ്ധച്ച ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാകിലേസവത്ഥൂനി വിവിധാനി ച കുവിതക്കാനി, തേ സബ്ബേ സമാധിം ആസജ്ജ വികിരന്തി വിധമന്തി വിദ്ധംസന്തി ന സണ്ഠന്തി ന ഉപലിമ്പന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? പരിസുദ്ധത്താ സമാധിസ്സ. ഇദം വുച്ചതി, മഹാരാജ, ‘ഭഗവതോ സമാധിരതന’ന്തി, ഏവരൂപാനി ഖോ, മഹാരാജ, സമാധിരതനാനി ഭഗവതോ രതനാപണേ പസാരിതാനി.

‘‘‘സമാധിരതനമാലസ്സ, കുവിതക്കാ ന ജായരേ;

ന ച വിക്ഖിപതേ ചിത്തം, ഏതം തുമ്ഹേ പിളന്ധഥാ’തി.

‘‘കതമം, മഹാരാജ, ഭഗവതോ പഞ്ഞാരതനം? യായ, മഹാരാജ, പഞ്ഞായ അരിയസാവകോ ‘ഇദം കുസല’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘ഇദം അകുസല’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘ഇദം സാവജ്ജം, ഇദം അനവജ്ജം, ഇദം സേവിതബ്ബം, ഇദം ന സേവിതബ്ബം, ഇദം ഹീനം, ഇദം പണീതം, ഇദം കണ്ഹം, ഇദം സുക്കം, ഇദം കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഇദം വുച്ചതി മഹാരാജ ‘ഭഗവതോ പഞ്ഞാരതന’ന്തി.

‘‘‘പഞ്ഞാരതനമാലസ്സ, ന ചിരം വത്തതേ ഭവോ;

ഖിപ്പം ഫസ്സേതി [ഫുസ്സേതി (സ്യാ.), പസ്സതി (ക.)] അമതം, ന ച സോ രോചതേ ഭവേ’തി.

‘‘കതമം, മഹാരാജ, ഭഗവതോ വിമുത്തിരതനം’’? ‘‘വിമുത്തിരതനം [വിമുത്തിരതനന്തി (സീ. പീ.)] ഖോ, മഹാരാജ, അരഹത്തം വുച്ചതി, അരഹത്തം പത്തോ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു ‘വിമുത്തിരതനം പിളന്ധോ’തി വുച്ചതി. യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ മുത്താകലാപമണികലാപപവാളകലാപാഭരണപ്പടിമണ്ഡിതോ [പവാളാഭരണപടിപണ്ഡിതോ (സീ. പീ.)] അഗലുതഗരതാലീസകലോഹിതചന്ദനാനുലിത്തഗത്തോ നാഗപുന്നാഗസാലസലളചമ്പകയൂഥികാതിമുത്തകപാടലുപ്പലവസ്സികമല്ലികാവിചിത്തോ സേസജനേ അതിക്കമിത്വാ വിരോചതി അതിവിരോചതി ഓഭാസതി പഭാസതി സമ്പഭാസതി ജലതി പജ്ജലതി അഭിഭവതി അജ്ഝോത്ഥരതി മാലാഗന്ധരതനാഭരണേഹി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അരഹത്തം പത്തോ ഖീണാസവോ വിമുത്തിരതനപിളന്ധോ ഉപാദായുപാദായ വിമുത്താനം ഭിക്ഖൂനം അതിക്കമിത്വാ സമതിക്കമിത്വാ വിരോചതി അതിവിരോചതി ഓഭാസതി പഭാസതി സമ്പഭാസതി ജലതി പജ്ജലതി അഭിഭവതി അജ്ഝോത്ഥരതി വിമുത്തിയാ. തം കിസ്സ ഹേതു? അഗ്ഗം, മഹാരാജ, ഏതം പിളന്ധനം സബ്ബപിളന്ധനാനം, യദിദം വിമുത്തിപിളന്ധനം. ഇദം വുച്ചതി, മഹാരാജ, ‘ഭഗവതോ വിമുത്തിരതന’ന്തി.

‘‘‘മണിമാലാധരം ഗേഹ, ജനോ [ഗേഹം, ജനോ (ക.)] സാമിം ഉദിക്ഖതി;

വിമുത്തിരതനമാലന്തു, ഉദിക്ഖന്തി സദേവകാ’തി.

‘‘കതമം മഹാരാജ, ഭഗവതോ വിമുത്തിഞാണദസ്സനരതനം? പച്ചവേക്ഖണഞാണം, മഹാരാജ, ഭഗവതോ വിമുത്തിഞാണദസ്സനരതനന്തി വുച്ചതി, യേന ഞാണേന അരിയസാവകോ മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനി പഹീനകിലേസാവസിട്ഠകിലേസേ ച പച്ചവേക്ഖതി.

‘‘‘യേ ഞാണേന ബുജ്ഝന്തി, അരിയാ കതകിച്ചതം;

തം ഞാണരതനം ലദ്ധും, വായമേഥ ജിനോരസാ’തി.

‘‘കതമം, മഹാരാജ, ഭഗവതോ പടിസമ്ഭിദാരതനം? ചതസ്സോ ഖോ, മഹാരാജ, പടിസമ്ഭിദായോ അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാതി. ഇമേഹി ഖോ, മഹാരാജ, ചതൂഹി പടിസമ്ഭിദാരതനേഹി സമലങ്കതോ ഭിക്ഖു യം യം പരിസം ഉപസങ്കമതി, യദി ഖത്തിയപരിസം, യദി ബ്രാഹ്മണപരിസം, യദി ഗഹപതിപരിസം, യദി സമണപരിസം, വിസാരദോ ഉപസങ്കമതി അമങ്കുഭൂതോ അഭീരു അച്ഛമ്ഭീ അനുത്രാസീ വിഗതലോമഹംസോ പരിസം ഉപസങ്കമതി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, യോധോ സങ്ഗാമസൂരോ സന്നദ്ധപഞ്ചാവുധോ അച്ഛമ്ഭിതോ [അസമ്ഭീതോ (സീ. പീ.)] സങ്ഗാമം ഓതരതി, ‘സചേ അമിത്താ ദൂരേ ഭവിസ്സന്തി ഉസുനാ പാതയിസ്സാമി, തതോ ഓരതോ ഭവിസ്സന്തി സത്തിയാ പഹരിസ്സാമി, തതോ ഓരതോ ഭവിസ്സന്തി കണയേന പഹരിസ്സാമി, ഉപഗതം സന്തം മണ്ഡലഗ്ഗേന ദ്വിധാ ഛിന്ദിസ്സാമി, കായൂപഗതം ഛുരികായ വിനിവിജ്ഝിസ്സാമീ’തി [വിജ്ഝിസ്സാമീതി (സീ.)], ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ചതുപടിസമ്ഭിദാരതനമണ്ഡിതോ ഭിക്ഖു അച്ഛമ്ഭിതോ പരിസം ഉപസങ്കമതി. യോ കോചി മം അത്ഥപടിസമ്ഭിദേ പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സതി, തസ്സ അത്ഥേന അത്ഥം കഥയിസ്സാമി, കാരണേന കാരണം കഥയിസ്സാമി, ഹേതുനാ ഹേതും കഥയിസ്സാമി, നയേന നയം കഥയിസ്സാമി, നിസ്സംസയം കരിസ്സാമി, വിമതിം വിവേചേസ്സാമി, തോസയിസ്സാമി പഞ്ഹവേയ്യാകരണേന.

‘‘യോ കോചി മം ധമ്മപടിസമ്ഭിദേ പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സതി, തസ്സ ധമ്മേന ധമ്മം കഥയിസ്സാമി, അമതേന അമതം കഥയിസ്സാമി, അസങ്ഖതേന അസങ്ഖതം കഥയിസ്സാമി, നിബ്ബാനേന നിബ്ബാനം കഥയിസ്സാമി, സുഞ്ഞതേന സുഞ്ഞതം കഥയിസ്സാമി, അനിമിത്തേന അനിമിത്തം കഥയിസ്സാമി, അപ്പണിഹിതേന അപ്പണിഹിതം കഥയിസ്സാമി, അനേജേന അനേജം കഥയിസ്സാമി, നിസ്സംസയം കരിസ്സാമി, വിമതിം വിവേചേസ്സാമി, തോസയിസ്സാമി പഞ്ഹാവേയ്യാകരണേന.

‘‘യോ കോചി മം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദേ പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സതി, തസ്സ നിരുത്തിയാ നിരുത്തിം കഥയിസ്സാമി, പദേന പദം കഥയിസ്സാമി, അനുപദേന അനുപദം കഥയിസ്സാമി, അക്ഖരേന അക്ഖരം കഥയിസ്സാമി, സന്ധിയാ സന്ധിം കഥയിസ്സാമി, ബ്യഞ്ജനേന ബ്യഞ്ജനം കഥയിസ്സാമി, അനുബ്യഞ്ജനേന അനുബ്യഞ്ജനം കഥയിസ്സാമി, വണ്ണേന വണ്ണം കഥയിസ്സാമി, സരേന സരം കഥയിസ്സാമി, പഞ്ഞത്തിയാ പഞ്ഞത്തിം കഥയിസ്സാമി, വോഹാരേന വോഹാരം കഥയിസ്സാമി, നിസ്സംസയം കരിസ്സാമി, വിമതിം വിവേചേസ്സാമി, തോസയിസ്സാമി പഞ്ഹവേയ്യാകരണേന.

‘‘യോ കോചി മം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദേ പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സതി, തസ്സ പടിഭാനേന പടിഭാനം കഥയിസ്സാമി, ഓപമ്മേന ഓപമ്മം കഥയിസ്സാമി, ലക്ഖണേന ലക്ഖണം കഥയിസ്സാമി, രസേന രസം കഥയിസ്സാമി, നിസ്സംസയം കരിസ്സാമി, വിമതിം വിവേചേസ്സാമി, തോസയിസ്സാമി പഞ്ഹവേയ്യാകരണേനാതി, ഇദം വുച്ചതി, മഹാരാജ, ‘ഭഗവതോ പടിസമ്ഭിദാരതന’ന്തി.

‘‘‘പടിസമ്ഭിദാ കിണിത്വാന, ഞാണേന ഫസ്സയേയ്യ യോ;

അച്ഛമ്ഭിതോ അനുബ്ബിഗ്ഗോ, അതിരോചതി സദേവകേ’തി.

‘‘കതമം, മഹാരാജ, ഭഗവതോ ബോജ്ഝങ്ഗരതനം? സത്തിമേ, മഹാരാജ, ബോജ്ഝങ്ഗാ, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. ഇമേഹി ഖോ, മഹാരാജ, സത്തഹി ബോജ്ഝങ്ഗരതനേഹി പടിമണ്ഡിതോ ഭിക്ഖു സബ്ബം തമം അഭിഭുയ്യ സദേവകം ലോകം ഓഭാസേതി പഭാസേതി ആലോകം ജനേതി. ഇദം വുച്ചതി, മഹാരാജ, ‘ഭഗവതോ ബോജ്ഝങ്ഗരതന’ന്തി.

‘‘‘ബോജ്ഝങ്ഗരതനമാലസ്സ, ഉട്ഠഹന്തി [ഉപട്ഠഹന്തി (ക.), ഉദിക്ഖന്തി (സ്യാ.)] സദേവകാ;

കമ്മേന തം കിണിത്വാന, രതനം വോ പിളന്ധഥാ’’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കതമം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സബ്ബാപണ’’ന്തി? ‘‘സബ്ബാപണം ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവതോ നവങ്ഗം ബുദ്ധവചനം സാരീരികാനി പാരിഭോഗികാനി ചേതിയാനി സങ്ഘരതനഞ്ച. സബ്ബാപണേ, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ജാതിസമ്പത്തി പസാരിതാ, ഭോഗസമ്പത്തി പസാരിതാ, ആയുസമ്പത്തി പസാരിതാ, ആരോഗ്യസമ്പത്തി പസാരിതാ, വണ്ണസമ്പത്തി പസാരിതാ, പഞ്ഞാസമ്പത്തി പസാരിതാ, മാനുസികസമ്പത്തി പസാരിതാ, ദിബ്ബസമ്പത്തി പസാരിതാ, നിബ്ബാനസമ്പത്തി പസാരിതാ. തത്ഥ യേ തം തം സമ്പത്തിം ഇച്ഛന്തി, തേ കമ്മമൂലം ദത്വാ പത്ഥിതപത്ഥിതം സമ്പത്തിം കിണന്തി, കേചി സീലസമാദാനേന കിണന്തി, കേചി ഉപോസഥകമ്മേന കിണന്തി, അപ്പമത്തകേനപി കമ്മമൂലേന ഉപാദായുപാദായ സമ്പത്തിയോ പടിലഭന്തി. യഥാ, മഹാരാജ, ആപണികസ്സ ആപണേ തിലമുഗ്ഗമാസേ പരിത്തകേനപി തണ്ഡുലമുഗ്ഗമാസേന അപ്പകേനപി മൂലേന ഉപാദായുപാദായ ഗണ്ഹന്തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവതോ സബ്ബാപണേ അപ്പമത്തകേനപി കമ്മമൂലേന ഉപാദായുപാദായ സമ്പത്തിയോ പടിലഭന്തി. ഇദം വുച്ചതി, മഹാരാജ, ‘ഭഗവതോ സബ്ബാപണ’ന്തി.

‘‘‘ആയു അരോഗതാ വണ്ണം, സഗ്ഗം ഉച്ചാകുലീനതാ;

അസങ്ഖതഞ്ച അമതം, അത്ഥി സബ്ബാപണേ ജിനേ.

‘‘‘അപ്പേന ബഹുകേനാപി, കമ്മമൂലേന ഗയ്ഹതി;

കിണിത്വാ സദ്ധാമൂലേന, സമിദ്ധാ ഹോഥ ഭിക്ഖവോ’തി.

‘‘ഭഗവതോ ഖോ, മഹാരാജ, ധമ്മനഗരേ ഏവരൂപാ ജനാ പടിവസന്തി, സുത്തന്തികാ വേനയികാ ആഭിധമ്മികാ ധമ്മകഥികാ ജാതകഭാണകാ ദീഘഭാണകാ മജ്ഝിമഭാണകാ സംയുത്തഭാണകാ അങ്ഗുത്തരഭാണകാ ഖുദ്ദകഭാണകാ സീലസമ്പന്നാ സമാധിസമ്പന്നാ പഞ്ഞാസമ്പന്നാ ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനാരതാ വിപസ്സകാ സദത്ഥമനുയുത്താ ആരഞ്ഞികാ രുക്ഖമൂലികാ അബ്ഭോകാസികാ പലാലപുഞ്ജികാ സോസാനികാ നേസജ്ജികാ പടിപന്നകാ ഫലട്ഠാ സേക്ഖാ ഫലസമങ്ഗിനോ സോതാപന്നാ സകദാഗാമിനോ അനാഗാമിനോ അരഹന്തോ തേവിജ്ജാ ഛളഭിഞ്ഞാ ഇദ്ധിമന്തോ പഞ്ഞായ പാരമിംഗതാ സതിപട്ഠാനസമ്മപ്പധാനഇദ്ധിപാദഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗവരഝാനവിമോക്ഖരൂ പാരൂപസന്തസുഖസമാപത്തികുസലാ, തേഹി അരഹന്തേഹി ആകുലം സമാകുലം ആകിണ്ണം സമാകിണ്ണം നളവനസരവനമിവ ധമ്മനഗരം അഹോസി. ഭവതീഹ –

‘‘‘വീതരാഗാ വീതദോസാ, വീതമോഹാ അനാസവാ;

വീതതണ്ഹാ അനാദാനാ, ധമ്മനഗരേ വസന്തി തേ.

‘‘‘ആരഞ്ഞികാ ധുതധരാ, ഝായിനോ ലൂഖചീവരാ;

വിവേകാഭിരതാ ധീരാ, ധമ്മനഗരേ വസന്തി തേ.

‘‘‘നേസജ്ജികാ സന്ഥതികാ, അഥോപി ഠാനചങ്കമാ;

പംസുകൂലധരാ സബ്ബേ, ധമ്മനഗരേ വസന്തി തേ.

‘‘‘തിചീവരധരാ സന്താ, ചമ്മഖണ്ഡചതുത്ഥകാ;

രതാ ഏകാസനേ വിഞ്ഞൂ, ധമ്മനഗരേ വസന്തി തേ.

‘‘‘അപ്പിച്ഛാ നിപകാ ധീരാ, അപ്പാഹാരാ അലോലുപാ;

ലാഭാലാഭേന സന്തുട്ഠാ, ധമ്മനഗരേ വസന്തി തേ.

‘‘‘ഝായീ ഝാനരതാ ധീരാ, സന്തചിത്താ സമാഹിതാ;

ആകിഞ്ചഞ്ഞം പത്ഥയാനാ, ധമ്മനഗരേ വസന്തി തേ.

‘‘‘പടിപന്നാ ഫലട്ഠാ ച, സേക്ഖാ ഫലസമങ്ഗിനോ;

ആസീസകാ [ആസിംസകാ (സീ. പീ.)] ഉത്തമത്ഥം, ധമ്മനഗരേ വസന്തി തേ.

‘‘‘സോതാപന്നാ ച വിമലാ, സകദാഗാമിനോ ച യേ;

അനാഗാമീ ച അരഹന്തോ, ധമ്മനഗരേ വസന്തി തേ.

‘‘‘സതിപട്ഠാനകുസലാ, ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനാരതാ;

വിപസ്സകാ ധമ്മധരാ, ധമ്മനഗരേ വസന്തി തേ.

‘‘‘ഇദ്ധിപാദേസു കുസലാ, സമാധിഭാവനാരതാ;

സമ്മപ്പധാനാനുയുത്താ, ധമ്മനഗരേ വസന്തി തേ.

‘‘‘അഭിഞ്ഞാപാരമിപ്പത്താ, പേത്തികേ ഗോചരേ രതാ;

അന്തലിക്ഖമ്ഹി ചരണാ, ധമ്മനഗരേ വസന്തി തേ.

‘‘‘ഓക്ഖിത്തചക്ഖൂ മിതഭാണീ, ഗുത്തദ്വാരാ സുസംവുതാ;

സുദന്താ ഉത്തമേ ദമ്മേ [ധമ്മേ (സീ. പീ.)], ധമ്മനഗരേ വസന്തി തേ.

‘‘‘തേവിജ്ജാ ഛളഭിഞ്ഞാ ച, ഇദ്ധിയാ പാരമിം ഗതാ;

പഞ്ഞായ പാരമിപ്പത്താ, ധമ്മനഗരേ വസന്തി തേ’തി.

‘‘യേ ഖോ തേ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ അപരിമിതഞാണവരധരാ അസങ്ഗാ അതുലഗുണാ [അതുലിയഗുണാ (സീ. പീ. ക.)] അതുലയസാ അതുലബലാ അതുലതേജാ ധമ്മചക്കാനുപ്പവത്തകാ പഞ്ഞാപാരമിം ഗതാ, ഏവരൂപാ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ധമ്മനഗരേ ‘ധമ്മസേനാപതിനോ’തി വുച്ചന്തി.

‘‘യേ പന തേ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ഇദ്ധിമന്തോ അധിഗതപ്പടിസമ്ഭിദാപത്തവേസാരജ്ജാ ഗഗനചരാ ദുരാസദാ ദുപ്പസഹാ അനാലമ്ബചരാ സസാഗരമഹിധരപഥവികമ്പകോ ചന്ദസൂരിയപരിമജ്ജകാ വികുബ്ബനാധിട്ഠാനാഭിനീഹാരകുസലാ ഇദ്ധിയാ പാരമിം ഗതാ, ഏവരൂപാ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ധമ്മനഗരേ ‘പുരോഹിതാ’തി വുച്ചന്തി.

‘‘യേ പന തേ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ധുതങ്ഗമനുഗതാ അപ്പിച്ഛാ സന്തുട്ഠാ വിഞ്ഞത്തിമനേസനജിഗുച്ഛകാ പിണ്ഡായ സപദാനചാരിനോ ഭമരാവ ഗന്ധമനുഘായിത്വാ പവിസന്തി വിവിത്തകാനനം, കായേ ച ജീവിതേ ച നിരപേക്ഖാ അരഹത്തമനുപ്പത്താ ധുതങ്ഗഗുണേ അഗ്ഗനിക്ഖിത്താ, ഏവരൂപാ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ധമ്മനഗരേ ‘അക്ഖദസ്സാ’തി വുച്ചന്തി.

‘‘യേ പന തേ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ പരിസുദ്ധാ വിമലാ നിക്കിലേസാ ചുതൂപപാതകുസലാ ദിബ്ബചക്ഖുമ്ഹി പാരമിം ഗതാ, ഏവരൂപാ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ധമ്മനഗരേ ‘നഗരജോതകാ’തി വുച്ചന്തി.

‘‘യേ പന തേ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മധരാ വിനയധരാ മാതികാധരാ സിഥിലധനിതദീഘരസ്സഗരുകലഹുകക്ഖരപരിച്ഛേദകുസലാ നവങ്ഗസാസനധരാ, ഏവരൂപാ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ധമ്മനഗരേ ‘ധമ്മരക്ഖാ’തി വുച്ചന്തി.

‘‘യേ പന തേ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ വിനയഞ്ഞൂ വിനയകോവിദാ ഠാനാട്ഠാനകുസലാ [നിദാനപഠനകുസലാ (സീ. പീ.), നിദാനവത്ഥുകുസലാ (സ്യാ.)] ആപത്താനാപത്തിഗരുകലഹുകസതേകിച്ഛഅതേകിച്ഛവുട്ഠാനദേസനാനിഗ്ഗഹ- പടികമ്മഓസാരണനിസ്സാരണപടിസാരണകുസലാ വിനയേ പാരമിം ഗതാ, ഏവരൂപാ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ധമ്മനഗരേ ‘രൂപരക്ഖാ’തി [രൂപദക്ഖാതി (സീ. സ്യാ. പീ.)] വുച്ചന്തി.

‘‘യേ പന തേ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ വിമുത്തിവരകുസുമമാലബദ്ധാ വരപവരമഹഗ്ഘസേട്ഠഭാവമനുപ്പത്താ ബഹുജനകന്തമഭിപത്ഥിതാ, ഏവരൂപാ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ധമ്മനഗരേ ‘പുപ്ഫാപണികാ’തി വുച്ചന്തി.

‘‘യേ പന തേ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ചതുസച്ചാഭിസമയപ്പടിവിദ്ധാ ദിട്ഠസച്ചാ വിഞ്ഞാതസാസനാ ചതൂസു സാമഞ്ഞഫലേസു തിണ്ണവിചികിച്ഛാ പടിലദ്ധഫലസുഖാ അഞ്ഞേസമ്പി പടിപന്നാനം തേ ഫലേ സംവിഭജന്തി, ഏവരൂപാ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ധമ്മനഗരേ ‘ഫലാപണികാ’തി വുച്ചന്തി.

‘‘യേ പന തേ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ സീലസംവരഗന്ധമനുലിത്താ [സീലവരസുഗന്ധമനുലിത്താ (സീ. പീ.)] അനേകവിധബഹുഗുണധരാ കിലേസമലദുഗ്ഗന്ധവിധമകാ, ഏവരൂപാ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ധമ്മനഗരേ ‘ഗന്ധാപണികാ’തി വുച്ചന്തി.

‘‘യേ പന തേ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ധമ്മകാമാ പിയസമുദാഹാരാ അഭിധമ്മേ അഭിവിനയേ ഉളാരപാമോജ്ജാ അരഞ്ഞഗതാപി രുക്ഖമൂലഗതാപി സുഞ്ഞാഗാരഗതാപി ധമ്മവരരസം പിവന്തി, കായേന വാചായ മനസാ ധമ്മവരരസമോഗാള്ഹാ അധിമത്തപടിഭാനാ ധമ്മേസു ധമ്മേസനപ്പടിപന്നാ ഇതോ വാ തതോ വാ യത്ഥ യത്ഥ അപ്പിച്ഛകഥാ സന്തുട്ഠികഥാ പവിവേകകഥാ അസംസഗ്ഗകഥാ വീരിയാരമ്ഭകഥാ സീലകഥാ സമാധികഥാ പഞ്ഞാകഥാ വിമുത്തികഥാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനകഥാ, തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ തം തം കഥാരസം പിവന്തി, ഏവരൂപാ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ധമ്മനഗരേ ‘സോണ്ഡാ പിപാസാ’തി വുച്ചന്തി.

‘‘യേ പന തേ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ പുബ്ബരത്താപരരത്തം ജാഗരിയാനുയോഗമനുയുത്താ നിസജ്ജട്ഠാനചങ്കമേഹി രത്തിന്ദിവം വീതിനാമേന്തി, ഭാവനാനുയോഗമനുയുത്താ കിലേസപടിബാഹനായ സദത്ഥപ്പസുതാ, ഏവരൂപാ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ധമ്മനഗരേ ‘നഗരഗുത്തികാ’തി വുച്ചന്തി.

‘‘യേ പന തേ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ നവങ്ഗം ബുദ്ധവചനം അത്ഥതോ ച ബ്യഞ്ജനതോ ച നയതോ ച കാരണതോ ച ഹേതുതോ ച ഉദാഹരണതോ ച വാചേന്തി അനുവാചേന്തി ഭാസന്തി അനുഭാസന്തി, ഏവരൂപാ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ധമ്മനഗരേ ‘ധമ്മാപണികാ’തി വുച്ചന്തി.

‘‘യേ പന തേ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ധമ്മരതനഭോഗേന ആഗമപരിയത്തിസുതഭോഗേന ഭോഗിനോ ധനിനോ നിദ്ദിട്ഠസരബ്യഞ്ജനലക്ഖണപ്പടിവേധാ വിഞ്ഞൂ ഫരണാ, ഏവരൂപാ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ധമ്മനഗരേ ‘ധമ്മസേട്ഠിനോ’തി വുച്ചന്തി.

‘‘യേ പന തേ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ഉളാരദേസനാപടിവേധാ പരിചിണ്ണാരമ്മണവിഭത്തിനിദ്ദേസാ സിക്ഖാഗുണപാരമിപ്പത്താ, ഏവരൂപാ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ധമ്മനഗരേ ‘വിസ്സുതധമ്മികാ’തി വുച്ചന്തി.

‘‘ഏവം സുവിഭത്തം ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവതോ ധമ്മനഗരം ഏവം സുമാപിതം ഏവം സുവിഹിതം ഏവം സുപരിപൂരിതം ഏവം സുവവത്ഥാപിതം ഏവം സുരക്ഖിതം ഏവം സുഗോപിതം ഏവം ദുപ്പസയ്ഹം പച്ചത്ഥികേഹി പച്ചാമിത്തേഹി, ഇമിനാ, മഹാരാജ, കാരണേന ഇമിനാ ഹേതുനാ ഇമിനാ നയേന ഇമിനാ അനുമാനേന ഞാതബ്ബം അത്ഥി സോ ഭഗവാതി.

‘‘‘യഥാപി നഗരം ദിസ്വാ, സുവിഭത്തം മനോരമം;

അനുമാനേന ജാനന്തി, വഡ്ഢകിസ്സ മഹത്തനം.

‘‘‘തഥേവ ലോകനാഥസ്സ, ദിസ്വാ ധമ്മപുരം വരം;

അനുമാനേന ജാനന്തി, അത്ഥി സോ ഭഗവാ ഇതി.

‘‘‘അനുമാനേന ജാനന്തി, ഊമിം ദിസ്വാന സാഗരേ;

യഥായം ദിസ്സതേ ഊമി, മഹന്തോ സോ ഭവിസ്സതി.

‘‘‘തഥാ ബുദ്ധം സോകനുദം, സബ്ബത്ഥമപരാജിതം;

തണ്ഹക്ഖയമനുപ്പത്തം, ഭവസംസാരമോചനം.

‘‘‘അനുമാനേന ഞാതബ്ബം, ഊമിം ദിസ്വാ സദേവകേ;

യഥാ ധമ്മൂമിവിപ്ഫാരോ, അഗ്ഗോ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി.

‘‘‘അനുമാനേന ജാനന്തി, ദിസ്വാ അച്ചുഗ്ഗതം ഗിരിം;

യഥാ അച്ചുഗ്ഗതോ ഏസോ, ഹിമവാ സോ ഭവിസ്സതി.

‘‘‘തഥാ ദിസ്വാ ധമ്മഗിരിം, സീതീഭൂതം നിരൂപധിം;

അച്ചുഗ്ഗതം ഭഗവതോ, അചലം സുപ്പതിട്ഠിതം.

‘‘‘അനുമാനേന ഞാതബ്ബം, ദിസ്വാന ധമ്മപബ്ബതം;

തഥാ ഹി സോ മഹാവീരോ, അഗ്ഗോ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി.

‘‘‘യഥാപി ഗജരാജസ്സ, പദം ദിസ്വാന മാനുസാ;

അനുമാനേന ജാനന്തി, മഹാ ഏസോ ഗജോ ഇതി.

‘‘‘തഥേവ ബുദ്ധനാഗസ്സ, പദം ദിസ്വാ വിഭാവിനോ;

അനുമാനേന ജാനന്തി, ഉളാരോ സോ ഭവിസ്സതി.

‘‘‘അനുമാനേന ജാനന്തി, ഭീതേ ദിസ്വാന കുമ്മിഗേ;

മിഗരാജസ്സ സദ്ദേന, ഭീതാമേ കുമ്മിഗാ ഇതി.

‘‘‘തഥേവ തിത്ഥിയേ ദിസ്വാ, വിത്ഥതേ ഭീതമാനസേ;

അനുമാനേന ഞാതബ്ബം, ധമ്മരാജേന ഗജ്ജിതം.

‘‘‘നിബ്ബുതം പഥവിം ദിസ്വാ, ഹരിതപത്തം മഹോദികം;

അനുമാനേന ജാനന്തി, മഹാമേഘേന നിബ്ബുതം.

‘‘‘തഥേവിമം ജനം ദിസ്വാ, ആമോദിതപമോദിതം;

അനുമാനേന ഞാതബ്ബം, ധമ്മമേഘേന തപ്പിതം.

‘‘‘ലഗ്ഗം ദിസ്വാ ഭുസം പങ്കം, കലലദ്ദഗതം മഹിം;

അനുമാനേന ജാനന്തി, വാരിക്ഖന്ധോ മഹാ ഗതോ.

‘‘‘തഥേവിമം ജനം ദിസ്വാ, രജപങ്കസമോഹിതം;

വഹിതം ധമ്മനദിയാ, വിസട്ഠം ധമ്മസാഗരേ.

‘‘‘ധമ്മാമതഗതം ദിസ്വാ, സദേവകമിമം മഹിം;

അനുമാനേന ഞാതബ്ബം, ധമ്മക്ഖന്ധോ മഹാ ഗതോ.

‘‘‘അനുമാനേന ജാനന്തി, ഘായിത്വാ ഗന്ധമുത്തമം;

യഥായം വായതേ ഗന്ധോ, ഹേസ്സന്തി പുപ്ഫിതാ ദുമാ.

‘‘‘തഥേവായം സീലഗന്ധോ, പവായതി സദേവകേ;

അനുമാനേന ഞാതബ്ബം, അത്ഥി ബുദ്ധോ അനുത്തരോ’തി.

‘‘ഏവരൂപേന ഖോ, മഹാരാജ, കാരണസതേന കാരണസഹസ്സേന ഹേതുസതേന ഹേതുസഹസ്സേന നയസതേന നയസഹസ്സേന ഓപമ്മസതേന ഓപമ്മസഹസ്സേന സക്കാ ബുദ്ധബലം ഉപദസ്സയിതും. യഥാ, മഹാരാജ, ദക്ഖോ മാലാകാരോ നാനാപുപ്ഫരാസിമ്ഹാ ആചരിയാനുസിട്ഠിയാ പച്ചത്തപുരിസകാരേന വിചിത്തം മാലാഗുണരാസിം കരേയ്യ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സോ ഭഗവാ വിചിത്തപുപ്ഫരാസി വിയ അനന്തഗുണോ അപ്പമേയ്യഗുണോ, അഹമേതരഹി ജിനസാസനേ മാലാകാരോ വിയ പുപ്ഫഗന്ഥകോ പുബ്ബകാനം ആചരിയാനം മഗ്ഗേനപി മയ്ഹം ബുദ്ധിബലേനപി അസങ്ഖ്യേയ്യേനപി കാരണേന അനുമാനേന ബുദ്ധബലം ദീപയിസ്സാമി, ത്വം പനേത്ഥ ഛന്ദം ജനേഹി സവനായാ’’തി.

‘‘ദുക്കരം, ഭന്തേ നാഗസേന, അഞ്ഞേസം ഏവരൂപേന കാരണേന അനുമാനേന ബുദ്ധബലം ഉപദസ്സയിതും, നിബ്ബുതോസ്മി, ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹാകം പരമവിചിത്തേന പഞ്ഹവേയ്യാകരണേനാ’’തി.

അനുമാനപഞ്ഹോ പഠമോ.