൨൧. അസീതിനിപാതോ

൫൩൩. ചൂളഹംസജാതകം (൧)

൧. ‘‘സുമുഖ അനുപചിനന്താ, പക്കമന്തി വിഹങ്ഗമാ;

ഗച്ഛ തുവമ്പി മാ കങ്ഖി, നത്ഥി ബദ്ധേ [ബന്ധേ (സ്യാ. ക.)] സഹായതാ’’.

൨. ‘‘ഗച്ഛേ വാഹം ന വാ ഗച്ഛേ, ന തേന അമരോ സിയം;

സുഖിതം തം ഉപാസിത്വാ, ദുക്ഖിതം തം കഥം ജഹേ.

൩. ‘‘മരണം വാ തയാ സദ്ധിം, ജീവിതം വാ തയാ വിനാ;

തദേവ മരണം സേയ്യോ, യഞ്ചേ ജീവേ തയാ വിനാ.

൪. ‘‘നേസ ധമ്മോ മഹാരാജ, യം തം ഏവം ഗതം ജഹേ;

യാ ഗതി തുയ്ഹം സാ മയ്ഹം, രുച്ചതേ വിഹഗാധിപ.

൫. ‘‘കാ നു പാസേന ബദ്ധസ്സ [ബന്ധസ്സ (സ്യാ. ക.)], ഗതി അഞ്ഞാ മഹാനസാ;

സാ കഥം ചേതയാനസ്സ, മുത്തസ്സ തവ രുച്ചതി.

൬. ‘‘കം വാ ത്വം പസ്സസേ അത്ഥം, മമ തുയ്ഹഞ്ച പക്ഖിമ;

ഞാതീനം വാവസിട്ഠാനം, ഉഭിന്നം ജീവിതക്ഖയേ.

൭. ‘‘യം ന കഞ്ചനദേപിഞ്ഛ [ദേപിച്ഛ (സീ. പീ.), ദ്വേപിച്ഛ (സ്യാ.)], അന്ധേന തമസാ ഗതം;

താദിസേ സഞ്ചജം പാണം, കമത്ഥമഭിജോതയേ’’.

൮. ‘‘കഥം നു പതതം സേട്ഠ, ധമ്മേ അത്ഥം ന ബുജ്ഝസി [ബുജ്ഝസേ (സീ.)];

ധമ്മോ അപചിതോ സന്തോ, അത്ഥം ദസ്സേതി പാണിനം.

൯. ‘‘സോഹം ധമ്മം അപേക്ഖാനോ, ധമ്മാ ചത്ഥം സമുട്ഠിതം;

ഭത്തിഞ്ച തയി സമ്പസ്സം, നാവകങ്ഖാമി ജീവിതം’’.

൧൦. ‘‘അദ്ധാ ഏസോ സതം ധമ്മോ, യോ മിത്തോ മിത്തമാപദേ;

ന ചജേ ജീവിതസ്സാപി, ഹേതുധമ്മമനുസ്സരം.

൧൧. ‘‘സ്വായം ധമ്മോ ച തേ ചിണ്ണോ, ഭത്തി ച വിദിതാ മയി;

കാമം കരസ്സു മയ്ഹേതം, ഗച്ഛേവാനുമതോ മയാ’’.

൧൨. ‘‘അപി ത്വേവം ഗതേ കാലേ, യം ഖണ്ഡം [ബദ്ധം (സീ.), ബന്ധം (പീ.)] ഞാതിനം മയാ;

തയാ തം ബുദ്ധിസമ്പന്നം [ബുദ്ധിസമ്പന്ന (സീ. സ്യാ. പീ.)], അസ്സ പരമസംവുതം.

൧൩. ‘‘ഇച്ചേവം [ഇച്ചേവ (സീ. പീ.)] മന്തയന്താനം, അരിയാനം അരിയവുത്തിനം;

പച്ചദിസ്സഥ നേസാദോ, ആതുരാനമിവന്തകോ.

൧൪. ‘‘തേ സത്തുമഭിസഞ്ചിക്ഖ, ദീഘരത്തം ഹിതാ ദിജാ;

തുണ്ഹീമാസിത്ഥ ഉഭയോ, ന സഞ്ചലേസുമാസനാ [ന ച സഞ്ചേസു’മാസനാ (സീ. പീ.)].

൧൫. ‘‘ധതരട്ഠേ ച ദിസ്വാന, സമുഡ്ഡേന്തേ തതോ തതോ;

അഭിക്കമഥ വേഗേന, ദിജസത്തു ദിജാധിപേ.

൧൬. ‘‘സോ ച വേഗേനഭിക്കമ്മ, ആസജ്ജ പരമേ ദിജേ;

പച്ചകമിത്ഥ [പച്ചകമ്പിത്ഥ (സീ. സ്യാ. പീ.)] നേസാദോ, ബദ്ധാ ഇതി വിചിന്തയം.

൧൭. ‘‘ഏകംവ ബദ്ധമാസീനം, അബദ്ധഞ്ച പുനാപരം;

ആസജ്ജ ബദ്ധമാസീനം, പേക്ഖമാനമദീനവം.

൧൮. ‘‘തതോ സോ വിമതോയേവ, പണ്ഡരേ അജ്ഝഭാസഥ;

പവഡ്ഢകായേ ആസീനേ, ദിജസങ്ഘഗണാധിപേ.

൧൯. ‘‘യം നു പാസേന മഹതാ, ബദ്ധോ ന കുരുതേ ദിസം;

അഥ കസ്മാ അബദ്ധോ ത്വം, ബലീ പക്ഖി ന ഗച്ഛസി.

൨൦. ‘‘കിന്നു ത്യായം [താ’യം (സീ. പീ. ക.)] ദിജോ ഹോതി, മുത്തോ ബദ്ധം ഉപാസസി;

ഓഹായ സകുണാ യന്തി, കിം ഏകോ അവഹീയസി’’.

൨൧. ‘‘രാജാ മേ സോ ദിജാമിത്ത, സഖാ പാണസമോ ച മേ;

നേവ നം വിജഹിസ്സാമി, യാവ കാലസ്സ പരിയായം.

൨൨. ‘‘കഥം പനായം വിഹങ്ഗോ, നാദ്ദസ പാസമോഡ്ഡിതം;

പദഞ്ഹേതം മഹന്താനം, ബോദ്ധുമരഹന്തി ആപദം.

൨൩. ‘‘യദാ പരാഭവോ ഹോതി, പോസോ ജീവിതസങ്ഖയേ;

അഥ ജാലഞ്ച പാസഞ്ച, ആസജ്ജാപി ന ബുജ്ഝതി.

൨൪. ‘‘അപി ത്വേവ മഹാപഞ്ഞ, പാസാ ബഹുവിധാ തതാ [തതാ (സ്യാ. ക.)];

ഗുയ്ഹമാസജ്ജ [ഗൂള്ഹമാസജ്ജ (സീ. പീ.)] ബജ്ഝന്തി, അഥേവം ജീവിതക്ഖയേ’’.

൨൫. ‘‘അപി നായം തയാ സദ്ധിം, സംവാസസ്സ [സമ്ഭാസസ്സ (സീ. പീ.)] സുഖുദ്രയോ;

അപി നോ അനുമഞ്ഞാസി, അപി നോ ജീവിതം ദദേ’’.

൨൬. ‘‘ന ചേവ മേ ത്വം ബദ്ധോസി, നപി ഇച്ഛാമി തേ വധം;

കാമം ഖിപ്പമിതോ ഗന്ത്വാ, ജീവ ത്വം അനിഘോ ചിരം’’.

൨൭. ‘‘നേവാഹമേതമിച്ഛാമി, അഞ്ഞത്രേതസ്സ ജീവിതാ;

സചേ ഏകേന തുട്ഠോസി, മുഞ്ചേതം മഞ്ച ഭക്ഖയ.

൨൮. ‘‘ആരോഹപരിണാഹേന, തുല്യാസ്മാ [തുല്യാമ്ഹാ (ക.)] വയസാ ഉഭോ;

ന തേ ലാഭേന ജീവത്ഥി [ജീനത്ഥി (സീ. സ്യാ. പീ.)], ഏതേന നിമിനാ തുവം.

൨൯. ‘‘തദിങ്ഘ സമപേക്ഖസ്സു [സമവേക്ഖസു (സീ. പീ.)], ഹോതു ഗിദ്ധി തവമ്ഹസു [തവസ്മസു (സീ. സ്യാ.)];

മം പുബ്ബേ ബന്ധ പാസേന, പച്ഛാ മുഞ്ച ദിജാധിപം.

൩൦. ‘‘താവദേവ ച തേ ലാഭോ, കതാസ്സ [കതസ്സാ (സീ. പീ.)] യാചനായ ച;

മിത്തി ച ധതരട്ഠേഹി, യാവജീവായ തേ സിയാ’’.

൩൧. ‘‘പസ്സന്തു നോ മഹാസങ്ഘാ, തയാ മുത്തം ഇതോ ഗതം;

മിത്താമച്ചാ ച ഭച്ചാ ച, പുത്തദാരാ ച ബന്ധവാ.

൩൨. ‘‘ന ച തേ താദിസാ മിത്താ, ബഹൂനം [ബഹുന്നം (സീ. പീ.)] ഇധ വിജ്ജതി;

യഥാ ത്വം ധതരട്ഠസ്സ, പാണസാധാരണോ സഖാ.

൩൩. ‘‘സോ തേ സഹായം മുഞ്ചാമി, ഹോതു രാജാ തവാനുഗോ;

കാമം ഖിപ്പമിതോ ഗന്ത്വാ, ഞാതിമജ്ഝേ വിരോചഥ’’.

൩൪. ‘‘സോ പതീതോ പമുത്തേന, ഭത്തുനാ [ഭത്തുനോ (സ്യാ.)] ഭത്തുഗാരവോ;

അജ്ഝഭാസഥ വക്കങ്ഗോ [വങ്കങ്ഗോ (സ്യാ.)], വാചം കണ്ണസുഖം ഭണം.

൩൫. ‘‘ഏവം ലുദ്ദക നന്ദസ്സു, സഹ സബ്ബേഹി ഞാതിഭി;

യഥാഹമജ്ജ നന്ദാമി, മുത്തം ദിസ്വാ ദിജാധിപം’’.

൩൬. ‘‘ഏഹി തം അനുസിക്ഖാമി, യഥാ ത്വമപി ലച്ഛസേ;

ലാഭം തവായം [യഥായം (സീ. പീ.)] ധതരട്ഠോ, പാപം കിഞ്ചി [കഞ്ചി (സീ.)] ന ദക്ഖതി.

൩൭. ‘‘ഖിപ്പമന്തേപുരം നേത്വാ [ഗന്ത്വാ (സ്യാ. ക.)], രഞ്ഞോ ദസ്സേഹി നോ ഉഭോ;

അബദ്ധേ പകതിഭൂതേ, കാജേ [കാചേ (പീ.)] ഉഭയതോ ഠിതേ.

൩൮. ‘‘ധതരട്ഠാ മഹാരാജ, ഹംസാധിപതിനോ ഇമേ;

അയഞ്ഹി രാജാ ഹംസാനം, അയം സേനാപതീതരോ.

൩൯. ‘‘അസംസയം ഇമം ദിസ്വാ, ഹംസരാജം നരാധിപോ;

പതീതോ സുമനോ വിത്തോ [ചിത്തോ (ക.)], ബഹും ദസ്സതി തേ ധനം’’.

൪൦. ‘‘തസ്സ തം വചനം സുത്വാ, കമ്മുനാ ഉപപാദയി;

ഖിപ്പമന്തേപുരം ഗന്ത്വാ, രഞ്ഞോ ഹംസേ അദസ്സയി;

അബദ്ധേ പകതിഭൂതേ, കാജേ ഉഭയതോ ഠിതേ.

൪൧. ‘‘ധതരട്ഠാ മഹാരാജ, ഹംസാധിപതിനോ ഇമേ;

അയഞ്ഹി രാജാ ഹംസാനം, അയം സേനാപതീതരോ’’.

൪൨. ‘‘കഥം പനിമേ വിഹങ്ഗാ [വിഹഗാ (സീ. പീ.)], തവ ഹത്ഥത്തമാഗതാ [ഹത്ഥത്ഥ’മാഗതാ (സീ. സ്യാ. പീ.)];

കഥം ലുദ്ദോ മഹന്താനം, ഇസ്സരേ ഇധ അജ്ഝഗാ’’.

൪൩. ‘‘വിഹിതാ സന്തിമേ പാസാ, പല്ലലേസു ജനാധിപ;

യം യദായതനം മഞ്ഞേ, ദിജാനം പാണരോധനം.

൪൪. ‘‘താദിസം പാസമാസജ്ജ, ഹംസരാജാ അബജ്ഝഥ;

തം അബദ്ധോ ഉപാസീനോ, മമായം അജ്ഝഭാസഥ.

൪൫. ‘‘സുദുക്കരം അനരിയേഹി, ദഹതേ ഭാവമുത്തമം;

ഭത്തുരത്ഥേ പരക്കന്തോ, ധമ്മയുത്തോ [ധമ്മേ യുത്തോ (സീ. പീ.)] വിഹങ്ഗമോ.

൪൬. ‘‘അത്തനായം [അത്തനോ യം (സ്യാ.)] ചജിത്വാന, ജീവിതം ജീവിതാരഹോ;

അനുത്ഥുനന്തോ ആസീനോ, ഭത്തു യാചിത്ഥ ജീവിതം.

൪൭. ‘‘തസ്സ തം വചനം സുത്വാ, പസാദമഹമജ്ഝഗാ;

തതോ നം പാമുചിം [പാമുഞ്ചിം (പീ. ക.)] പാസാ, അനുഞ്ഞാസിം സുഖേന ച.

൪൮. ‘‘‘സോ പതീതോ പമുത്തേന, ഭത്തുനാ ഭത്തുഗാരവോ;

അജ്ഝഭാസഥ വക്കങ്ഗോ, വാചം കണ്ണസുഖം ഭണം.

൪൯. ‘‘‘ഏവം ലുദ്ദക നന്ദസ്സു, സഹ സബ്ബേഹി ഞാതിഭി;

യഥാഹമജ്ജ നന്ദാമി, മുത്തം ദിസ്വാ ദിജാധിപം.

൫൦. ‘‘‘ഏഹി തം അനുസിക്ഖാമി, യഥാ ത്വമപി ലച്ഛസേ;

ലാഭം തവായം ധതരട്ഠോ, പാപം കിഞ്ചി ന ദക്ഖതി.

൫൧. ‘‘‘ഖിപ്പമന്തേപുരം നേത്വാ [ഗന്ത്വാ (സബ്ബത്ഥ)], രഞ്ഞോ ദസ്സേഹി നോ ഉഭോ;

അബദ്ധേ പകതിഭൂതേ, കാജേ ഉഭയതോ ഠിതേ.

൫൨. ‘‘‘ധതരട്ഠാ മഹാരാജ, ഹംസാധിപതിനോ ഇമേ;

അയഞ്ഹി രാജാ ഹംസാനം, അയം സേനാപതീതരോ.

൫൩. ‘‘‘അസംസയം ഇമം ദിസ്വാ, ഹംസരാജം നരാധിപോ;

പതീതോ സുമനോ വിത്തോ, ബഹും ദസ്സതി തേ ധനം’.

൫൪. ‘‘ഏവമേതസ്സ വചനാ, ആനീതാമേ ഉഭോ മയാ;

ഏത്ഥേവ ഹി ഇമേ ആസും [അസ്സു (സീ. സ്യാ. പീ.)], ഉഭോ അനുമതാ മയാ.

൫൫. ‘‘സോയം ഏവം ഗതോ പക്ഖീ, ദിജോ പരമധമ്മികോ;

മാദിസസ്സ ഹി ലുദ്ദസ്സ, ജനയേയ്യാഥ മദ്ദവം.

൫൬. ‘‘ഉപായനഞ്ച തേ ദേവ, നാഞ്ഞം പസ്സാമി ഏദിസം;

സബ്ബസാകുണികാഗാമേ, തം പസ്സ മനുജാധിപ’’.

൫൭. ‘‘ദിസ്വാ നിസിന്നം രാജാനം, പീഠേ സോവണ്ണയേ സുഭേ;

അജ്ഝഭാസഥ വക്കങ്ഗോ, വാചം കണ്ണസുഖം ഭണം.

൫൮. ‘‘കച്ചിന്നു ഭോതോ കുസലം, കച്ചി ഭോതോ അനാമയം;

കച്ചി രട്ഠമിദം ഫീതം, ധമ്മേന മനുസാസസി’’.

൫൯. ‘‘കുസലഞ്ചേവ മേ ഹംസ, അഥോ ഹംസ അനാമയം;

അഥോ രട്ഠമിദം ഫീതം, ധമ്മേന മനുസാസഹം’’ [മനുസിസ്സതി (സീ. പീ.)].

൬൦. ‘‘കച്ചി ഭോതോ അമച്ചേസു, ദോസോ കോചി ന വിജ്ജതി;

കച്ചി ച [കച്ചിന്നു (സീ. പീ.)] തേ തവത്ഥേസു, നാവകങ്ഖന്തി ജീവിതം’’.

൬൧. ‘‘അഥോപി മേ അമച്ചേസു, ദോസോ കോചി ന വിജ്ജതി;

അഥോപി തേ [അഥോപിമേ (സീ. പീ.)] മമത്ഥേസു, നാവകങ്ഖന്തി ജീവിതം’’.

൬൨. ‘‘കച്ചി തേ സാദിസീ ഭരിയാ, അസ്സവാ പിയഭാണിനീ;

പുത്തരൂപയസൂപേതാ, തവ ഛന്ദവസാനുഗാ’’.

൬൩. ‘‘അഥോ മേ സാദിസീ ഭരിയാ, അസ്സവാ പിയഭാണിനീ;

പുത്തരൂപയസൂപേതാ, മമ ഛന്ദവസാനുഗാ’’.

൬൪. ‘‘ഭവന്തം [ഭവം തു (സീ. പീ.), ഭവന്നു (സ്യാ.)] കച്ചി നു മഹാ-സത്തുഹത്ഥത്തതം [ഹത്ഥത്ഥതം (സീ. സ്യാ. പീ.)] ഗതോ;

ദുക്ഖമാപജ്ജി വിപുലം, തസ്മിം പഠമമാപദേ.

൬൫. ‘‘കച്ചി യന്താപതിത്വാന, ദണ്ഡേന സമപോഥയി;

ഏവമേതേസം ജമ്മാനം, പാതികം [പാകതികം (സീ. പീ.)] ഭവതി താവദേ’’.

൬൬. ‘‘ഖേമമാസി മഹാരാജ, ഏവമാപദിയാ സതി [ഏവമാപദി സംസതി (സീ. പീ.)];

ന ചായം കിഞ്ചി രസ്മാസു, സത്തൂവ സമപജ്ജഥ.

൬൭. ‘‘പച്ചഗമിത്ഥ നേസാദോ, പുബ്ബേവ അജ്ഝഭാസഥ;

തദായം സുമുഖോയേവ, പണ്ഡിതോ പച്ചഭാസഥ.

൬൮. ‘‘തസ്സ തം വചനം സുത്വാ, പസാദമയമജ്ഝഗാ;

തതോ മം പാമുചീ പാസാ, അനുഞ്ഞാസി സുഖേന ച.

൬൯. ‘‘ഇദഞ്ച സുമുഖേനേവ, ഏതദത്ഥായ ചിന്തിതം;

ഭോതോ സകാസേഗമനം [സകാസേ + ആഗമനം], ഏതസ്സ ധനമിച്ഛതാ’’.

൭൦. ‘‘സ്വാഗതഞ്ചേവിദം ഭവതം, പതീതോ ചസ്മി ദസ്സനാ;

ഏസോ ചാപി ബഹും വിത്തം, ലഭതം യാവദിച്ഛതി’’ [യാവതിച്ഛതി (സീ. പീ.)].

൭൧. ‘‘സന്തപ്പയിത്വാ നേസാദം, ഭോഗേഹി മനുജാധിപോ;

അജ്ഝഭാസഥ വക്കങ്ഗം, വാചം കണ്ണസുഖം ഭണം’’.

൭൨. ‘‘യം ഖലു ധമ്മമാധീനം, വസോ വത്തതി കിഞ്ചനം;

സബ്ബത്ഥിസ്സരിയം തവ [സബ്ബത്ഥിസ്സരിയം ഭവതം (സീ. സ്യാ. പീ.), സബ്ബിസ്സരിയം ഭവതം (സ്യാ. ക.)], തം പസാസ [പസാസഥ (സീ. സ്യാ. പീ.)] യദിച്ഛഥ.

൭൩. ‘‘ദാനത്ഥം ഉപഭോത്തും വാ, യം ചഞ്ഞം ഉപകപ്പതി;

ഏതം ദദാമി വോ വിത്തം, ഇസ്സരിയം [ഇസ്സേരം (സീ.), ഇസ്സരം (പീ.)] വിസ്സജാമി വോ’’.

൭൪. ‘‘യഥാ ച മ്യായം സുമുഖോ, അജ്ഝഭാസേയ്യ പണ്ഡിതോ;