൧൦. വിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൮൩൨. ദസമേ കോസജ്ജസഹഗതോതി ഇധ ഭിക്ഖു ഛന്ദം ഉപ്പാദേത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തോ നിസീദതി. അഥസ്സ ചിത്തേ ലീനാകാരോ ഓക്കമതി, സോ ‘‘ലീനാകാരോ മേ ഓക്കന്തോ’’തി ഞത്വാ അപായഭയേന ചിത്തം തജ്ജേത്വാ പുന ഛന്ദം ഉപ്പാദേത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതി. അഥസ്സ പുന ലീനാകാരോ ഓക്കമതി. സോ പുന അപായഭയേന ചിത്തം തജ്ജേത്വാ ഛന്ദം ഉപ്പാദേത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതീതി ഏവമസ്സ കോസജ്ജേന വോകിണ്ണത്താ ഛന്ദോ കോസജ്ജസഹഗതോ നാമ ഹോതി. കോസജ്ജസമ്പയുത്തോതി തസ്സേവ വേവചനം.

ഉദ്ധച്ചസഹഗതോതി ഇധ ഭിക്ഖു ഛന്ദം ഉപ്പാദേത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തോ നിസീദതി. അഥസ്സ ചിത്തം ഉദ്ധച്ചേ പതതി. സോ ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘഗുണേ ആവജ്ജേത്വാ ചിത്തം ഹാസേത്വാ തോസേത്വാ കമ്മനിയം കത്വാ പുന ഛന്ദം ഉപ്പാദേത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതി. അഥസ്സ പുന ചിത്തം ഉദ്ധച്ചേ പതതി. സോ പുന ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘഗുണേ ആവജ്ജേത്വാ ചിത്തം ഹാസേത്വാ തോസേത്വാ കമ്മനിയം കത്വാ ഛന്ദം ഉപ്പാദേത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതീതി ഏവമസ്സ ഉദ്ധച്ചേന വോകിണ്ണത്താ ഛന്ദോ ഉദ്ധച്ചസഹഗതോ നാമ ഹോതി.

ഥിനമിദ്ധസഹഗതോതി ഇധ ഭിക്ഖു ഛന്ദം ഉപ്പാദേത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തോ നിസീദതി. അഥസ്സ ഥിനമിദ്ധം ഉപ്പജ്ജതി. സോ ‘‘ഉപ്പന്നം മേ ഥിനമിദ്ധ’’ന്തി ഞത്വാ ഉദകേന മുഖം പുഞ്ഛിത്വാ, കണ്ണേ ആകഡ്ഢിത്വാ പഗുണം ധമ്മം സജ്ഝായിത്വാ ദിവാ ഗഹിതം വാ ആലോകസഞ്ഞം മനസികരിത്വാ ഥിനമിദ്ധം വിനോദേത്വാ പുന ഛന്ദം ഉപ്പാദേത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതി. അഥസ്സ പുന ഥിനമിദ്ധം ഉപ്പജ്ജതി. സോ വുത്തനയേനേവ പുന ഥിനമിദ്ധം വിനോദേത്വാ ഛന്ദം ഉപ്പാദേത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതീതി ഏവമസ്സ ഥിനമിദ്ധേന വോകിണ്ണത്താ ഛന്ദോ ഥിനമിദ്ധസഹഗതോ നാമ ഹോതി.

അനുവിക്ഖിത്തോതി ഇധ ഭിക്ഖു ഛന്ദം ഉപ്പാദേത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തോ നിസീദതി. അഥസ്സ കാമഗുണാരമ്മണേ ചിത്തം വിക്ഖിപതി. സോ ‘‘ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിത്തം മേ ചിത്ത’’ന്തി ഞത്വാ അനമതഗ്ഗ (സം. നി. ൨.൧൨൪-൧൨൫) ദേവദൂത- (മ. നി. ൩.൨൬൧) ചേലോപമ (സം. നി. ൫.൧൧൦൪) അനാഗതഭയസുത്താദീനി (അ. നി. ൫.൭൭) ആവജ്ജേന്തോ സുത്തദണ്ഡേന ചിത്തം തജ്ജേത്വാ കമ്മനിയം കത്വാ പുന ഛന്ദം ഉപ്പാദേത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതി. അഥസ്സ പുന ചിത്തം വിക്ഖിപതി. സോ പുന സുത്തദണ്ഡേന ചിത്തം കമ്മനിയം കത്വാ ഛന്ദം ഉപ്പാദേത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതീതി ഏവമസ്സ കാമവിതക്കവോകിണ്ണത്താ ഛന്ദോ ബഹിദ്ധാ പഞ്ച കാമഗുണേ ആരബ്ഭ അനുവിക്ഖിത്തോ അനുവിസടോ ഹോതി.

യഥാ പുരേ തഥാ പച്ഛാതി കമ്മട്ഠാനവസേനപി ദേസനാവസേനപി പുരിമപച്ഛിമതാ വേദിതബ്ബാ. കഥം? കമ്മട്ഠാനേ താവ കമ്മട്ഠാനസ്സ അഭിനിവേസോ പുരേ നാമ, അരഹത്തം പച്ഛാ നാമ. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു മൂലകമ്മട്ഠാനേ അഭിനിവിസിത്വാ അതിലീനാദീസു ചതൂസു ഠാനേസു ചിത്തസ്സ ഓക്കമനം പടിസേധേത്വാ, ദുട്ഠഗോണേ യോജേത്വാ സാരേന്തോ വിയ ചതുരസ്സഘടികം ഓതാരേന്തോ വിയ ചതുന്നം ഠാനാനം ഏകട്ഠാനേപി അസജ്ജന്തോ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി. അയമ്പി യഥാ പുരേ തഥാ പച്ഛാ വിഹരതി നാമ. അയം കമ്മട്ഠാനവസേന പുരിമപച്ഛിമതാ. ദേസനാവസേന പന കേസാ പുരേ നാമ, മത്ഥലുങ്ഗം പച്ഛാ നാമ. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു കേസേസു അഭിനിവിസിത്വാ വണ്ണസണ്ഠാനാദിവസേന കേസാദയോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ചതൂസു ഠാനേസു അസജ്ജന്തോ യാവ മത്ഥലുങ്ഗാ ഭാവനം പാപേതി, അയമ്പി യഥാ പുരേ തഥാ പച്ഛാ വിഹരതി നാമ. ഏവം ദേസനാവസേന പുരിമപച്ഛിമതാ വേദിതബ്ബാ. യഥാ പച്ഛാ തഥാ പുരേതി ഇദം പുരിമസ്സേവ വേവചനം.

യഥാ അധോ തഥാ ഉദ്ധന്തി ഇദം സരീരവസേന വേദിതബ്ബം. തേനേവാഹ ‘‘ഉദ്ധം പാദതലാ അധോ കേസമത്ഥകാ’’തി. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു പാദതലതോ പട്ഠായ യാവ കേസമത്ഥകാ ദ്വത്തിംസാകാരവസേന വാ പാദങ്ഗുലിഅഗ്ഗപബ്ബട്ഠിതോ യാവ സീസകടാഹം, സീസകടാഹതോ യാവ പാദങ്ഗുലീനം അഗ്ഗപബ്ബട്ഠീനി, താവ അട്ഠിവസേന വാ ഭാവനം പാപേതി ചതൂസു ഠാനേസു ഏകട്ഠാനേപി അസജ്ജന്തോ. അയം യഥാ ഉദ്ധം തഥാ അധോ, യഥാ അധോ തഥാ ഉദ്ധം വിഹരതി നാമ.

യേഹി ആകാരേഹീതി യേഹി കോട്ഠാസേഹി. യേഹി ലിങ്ഗേഹീതി യേഹി സണ്ഠാനേഹി. യേഹി നിമിത്തേഹീതി യേഹി ഉപട്ഠാനേഹി. ആലോകസഞ്ഞാ സുഗ്ഗഹിതാ ഹോതീതി യോ ഭിക്ഖു അങ്ഗണേ നിസീദിത്വാ ആലോകസഞ്ഞം മനസി കരോതി, കാലേന നിമീലേതി, കാലേന ഉമ്മീലേതി. അഥസ്സ യദാ നിമീലേന്തസ്സാപി ഉമ്മീലേത്വാ ഓലോകേന്തസ്സ വിയ ഏകസദിസമേവ ഉപട്ഠാതി, തദാ ആലോകസഞ്ഞാ ജാതാ നാമ ഹോതി. ‘‘ദിവാസഞ്ഞാ’’തിപി തസ്സേവ നാമം. സാ ച പന രത്തിം ഉപ്പജ്ജമാനാ സുഗ്ഗഹിതാ നാമ ഹോതി. സ്വാധിട്ഠിതാതിപി തസ്സേവ വേവചനം. സുട്ഠു അധിട്ഠിതാ സുട്ഠു ഠപിതാ സ്വാധിട്ഠിതാ നാമ വുച്ചതി. സാ അത്ഥതോ സുഗ്ഗഹിതായേവ. യോ വാ ആലോകേന ഥിനമിദ്ധം വിനോദേത്വാ ഛന്ദം ഉപ്പാദേത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതി, തസ്സ ദിവാപി ആലോകസഞ്ഞാ സുഗ്ഗഹിതാ സ്വാധിട്ഠിതാ നാമ. രത്തി വാ ഹോതു ദിവാ വാ യേന ആലോകേന ഥിനമിദ്ധം വിനോദേത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതി, തസ്മിം ഥിനമിദ്ധവിനോദനേ ആലോകേ ഉപ്പന്നാ സഞ്ഞാ സുഗ്ഗഹിതായേവ നാമ. വീരിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ ഛന്നം അഭിഞ്ഞാനം പാദകിദ്ധി കഥിതാ.

പാസാദകമ്പനവഗ്ഗോ ദുതിയോ.