൪. മഹാസാലസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൦. ചതുത്ഥേ ലൂഖോ ലൂഖപാവുരണോതി ജിണ്ണോ ജിണ്ണപാവുരണോ. ഉപസങ്കമീതി കസ്മാ ഉപസങ്കമി? തസ്സ കിര ഘരേ അട്ഠസതസഹസ്സധനം അഹോസി. സോ ചതുന്നം പുത്താനം ആവാഹം കത്വാ ചത്താരി സതസഹസ്സാനി അദാസി. അഥസ്സ ബ്രാഹ്മണിയാ കാലങ്കതായ പുത്താ സമ്മന്തയിംസു – ‘‘സചേ അഞ്ഞം ബ്രാഹ്മണിം ആനേസ്സതി, തസ്സാ കുച്ഛിയം നിബ്ബത്തവസേന കുലം ഭിജ്ജിസ്സതി. ഹന്ദ നം മയം സങ്ഗണ്ഹാമാ’’തി. തേ ചത്താരോപി പണീതേഹി ഘാസച്ഛാദനാദീഹി ഉപട്ഠഹന്താ ഹത്ഥപാദസമ്ബാഹനാദീനി കരോന്താ സങ്ഗണ്ഹിത്വാ ഏകദിവസം ദിവാ നിദ്ദായിത്വാ വുട്ഠിതസ്സ ഹത്ഥപാദേ സമ്ബാഹമാനാ പാടിയേക്കം ഘരാവാസേ ആദീനവം വത്വാ – ‘‘മയം തുമ്ഹേ ഇമിനാ നീഹാരേന യാവജീവം ഉപട്ഠഹിസ്സാമ, സേസധനമ്പി നോ ദേഥാ’’തി യാചിംസു. ബ്രാഹ്മണോ പുന ഏകേകസ്സ സതസഹസ്സം സതസഹസ്സം ദത്വാ അത്തനോ നിവത്ഥപാരുപനമത്തം ഠപേത്വാ സബ്ബം ഉപഭോഗപരിഭോഗം ചത്താരോ കോട്ഠാസേ കത്വാ നിയ്യാദേസി. തം ജേട്ഠപുത്തോ കതിപാഹം ഉപട്ഠഹി.

അഥ നം ഏകദിവസം ന്ഹത്വാ ആഗച്ഛന്തം ദ്വാരകോട്ഠകേ ഠത്വാ സുണ്ഹാ ഏവമാഹ – ‘‘കിം തയാ ജേട്ഠപുത്തസ്സ സതം വാ സഹസ്സം വാ അതിരേകം ദിന്നമത്ഥി? നനു സബ്ബേസം ദ്വേ ദ്വേ സതസഹസ്സാനി ദിന്നാനി, കിം സേസപുത്താനം ഘരസ്സ മഗ്ഗം ന ജാനാസീ’’തി? സോ ‘‘നസ്സ വസലീ’’തി കുജ്ഝിത്വാ അഞ്ഞസ്സ ഘരം അഗമാസി, തതോപി കതിപാഹച്ചയേന ഇമിനാവ ഉപായേന പലാപിതോ അഞ്ഞസ്സാതി ഏവം ഏകഘരേപി പവേസനം അലഭമാനോ പണ്ഡരങ്ഗപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഭിക്ഖായ ചരന്തോ കാലാനമച്ചയേന ജരാജിണ്ണോ ദുബ്ഭോജനദുക്ഖസേയ്യാഹി മിലാതസരീരോ ഭിക്ഖാചാരതോ ആഗമ്മ, പീഠകായ നിപന്നോ നിദ്ദം ഓക്കമിത്വാ വുട്ഠായ നിസിന്നോ അത്താനം ഓലോകേത്വാ പുത്തേസു പതിട്ഠം അപസ്സന്തോ ചിന്തേസി – ‘‘സമണോ കിര ഗോതമോ അബ്ഭാകുടികോ ഉത്താനമുഖോ സുഖസമ്ഭാസോ പടിസന്ഥാരകുസലോ, സക്കാ സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമിത്വാ പടിസന്ഥാരം ലഭിതു’’ന്തി നിവാസനപാവുരണം സണ്ഠപേത്വാ ഭിക്ഖാഭാജനമാദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി.

ദാരേഹി സംപുച്ഛ ഘരാ നിക്ഖാമേന്തീതി സബ്ബം മമ സന്തകം ഗഹേത്വാ മയ്ഹം നിദ്ധനഭാവം ഞത്വാ അത്തനോ ഭരിയാഹി സദ്ധിം മന്തയിത്വാ മം ഘരാ നിക്കഡ്ഢാപേന്തി.

നന്ദിസ്സന്തി നന്ദിജാതോ തുട്ഠോ പമുദിതോ അഹോസിം. ഭവമിച്ഛിസന്തി വുഡ്ഢിം പത്ഥയിം. സാവ വാരേന്തി സൂകരന്തി യഥാ സുനഖാ വഗ്ഗവഗ്ഗാ ഹുത്വാ ഭുസ്സന്താ ഭുസ്സന്താ സൂകരം വാരേന്തി, പുനപ്പുനം മഹാരവം രവാപേന്തി, ഏവം ദാരേഹി സദ്ധിം മം ബഹും വത്വാ വിരവന്തം പലാപേന്തീതി അത്ഥോ.

അസന്താതി അസപ്പുരിസാ. ജമ്മാതി ലാമകാ. ഭാസരേതി ഭാസന്തി. പുത്തരൂപേനാതി പുത്തവേസേന. വയോഗതന്തി തയോ വയേ ഗതം അതിക്കന്തം പച്ഛിമവയേ ഠിതം മം. ജഹന്തീതി പരിച്ചജന്തി.

നിബ്ഭോഗോതി നിപ്പരിഭോഗോ. ഖാദനാ അപനീയതീതി അസ്സോ ഹി യാവദേവ തരുണോ ഹോതി ജവസമ്പന്നോ, താവസ്സ നാനാരസം ഖാദനം ദദന്തി, ജിണ്ണം നിബ്ഭോഗം തതോ അപനേന്തി, അന്തിമവയേ തം വത്തം ന ലഭതി, ഗാവീഹി സദ്ധിം അടവിയം സുക്ഖതിണാനി ഖാദന്തോ ചരതി. യഥാ സോ അസ്സോ, ഏവം ജിണ്ണകാലേ വിലുത്തസബ്ബധനത്താ നിബ്ഭോഗോ മാദിസോപി ബാലകാനം പിതാ ഥേരോ പരഘരേസു ഭിക്ഖതി.

യഞ്ചേതി നിപാതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യേ മമ പുത്താ അനസ്സവാ അപ്പതിസ്സാ അവസവത്തിനോ, തേഹി ദണ്ഡോവ കിര സേയ്യോ സുന്ദരതരോതി. ഇദാനിസ്സ സേയ്യഭാവം ദസ്സേതും ചണ്ഡമ്പി ഗോണന്തിആദി വുത്തം.

പുരേ ഹോതീതി അഗ്ഗതോ ഹോതി, തം പുരതോ കത്വാ ഗന്തും സുഖം ഹോതീതി അത്ഥോ. ഗാധമേധതീതി ഉദകം ഓതരണകാലേ ഗമ്ഭീരേ ഉദകേ പതിട്ഠം ലഭതി.

പരിയാപുണിത്വാതി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ വാ വാചുഗ്ഗതാ കത്വാ. സന്നിസിന്നേസൂതി തഥാരൂപേ ബ്രാഹ്മണാനം സമാഗമദിവസേ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതേസു പുത്തേസു തം സഭം ഓഗാഹേത്വാ ബ്രാഹ്മണാനം മജ്ഝേ മഹാരഹേ ആസനേ നിസിന്നേസു. അഭാസീതി ‘അയം മേ കാലോ’തി സഭായ മജ്ഝേ പവിസിത്വാ ഹത്ഥം ഉക്ഖിപിത്വാ, ‘‘ഭോ അഹം തുമ്ഹാകം ഗാഥാ ഭാസിതുകാമോ, ഭാസിതേ സുണിസ്സഥാ’’തി വത്വാ – ‘‘ഭാസ, ബ്രാഹ്മണ, സുണോമാ’’തി വുത്തോ ഠിതകോവ അഭാസി. ‘‘തേന ച സമയേന മനുസ്സാനം വത്തം ഹോതി യോ മാതാപിതൂനം സന്തകം ഖാദന്തോ മാതാപിതരോ ന പോസേതി, സോ മാരേതബ്ബോ’’തി. തസ്മാ തേ ബ്രാഹ്മണപുത്താ പിതുപാദേസു നിപതിത്വാ ‘‘ജീവിതം നോ താത, ദേഹീ’’തി യാചിംസു. സോ പിതുഹദയസ്സ പുത്താനം മുദുത്താ ‘‘മാ മേ, ഭോ, ബാലകേ വിനാസയിത്ഥ, പോസിസ്സന്തി മ’’ന്തി ആഹ.

അഥസ്സ പുത്തേ മനുസ്സാ ആഹംസു – ‘‘സചേ, ഭോ, അജ്ജ പട്ഠായ പിതരം ന സമ്മാ പടിജഗ്ഗിസ്സഥ, ഘാതേസ്സാമ വോ’’തി. തേ ഭീതാ ഘരം നേത്വാ പടിജഗ്ഗിംസു. തം ദസ്സേതും അഥ ഖോ നം ബ്രാഹ്മണമഹാസാലന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ നേത്വാതി പീഠേ നിസീദാപേത്വാ സയം ഉക്ഖിപിത്വാ നയിംസു. ന്ഹാപേത്വാതി സരീരം തേലേന അബ്ഭഞ്ജിത്വാ ഉബ്ബട്ടേത്വാ ഗന്ധചുണ്ണാദീഹി ന്ഹാപേസും. ബ്രാഹ്മണിയോപി പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘അജ്ജ പട്ഠായ അമ്ഹാകം പിതരം സമ്മാ പടിജഗ്ഗഥ. സചേ പമാദം ആപജ്ജിസ്സഥ, ഘരതോ വോ നിക്കഡ്ഢിസ്സാമാ’’തി വത്വാ, പണീതഭോജനം ഭോജേസും.

ബ്രാഹ്മണോ സുഭോജനഞ്ച സുഖസേയ്യഞ്ച ആഗമ്മ കതിപാഹച്ചയേന സഞ്ജാതബലോ പീണിതിന്ദ്രിയോ അത്തഭാവം ഓലോകേത്വാ, ‘‘അയം മേ സമ്പത്തി സമണം ഗോതമം നിസ്സായ ലദ്ധാ’’തി പണ്ണാകാരം ആദായ ഭഗവതോ സന്തികം അഗമാസി. തം ദസ്സേതും അഥ ഖോ സോതിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഏതദവോചാതി ദുസ്സയുഗം പാദമൂലേ ഠപേത്വാ ഏതം അവോച. സരണഗമനാവസാനേ ചാപി ഭഗവന്തം ഏവമാഹ – ‘‘ഭോ ഗോതമ, മയ്ഹം പുത്തേഹി ചത്താരി ധുരഭത്താനി ദിന്നാനി, തതോ അഹം ദ്വേ തുമ്ഹാകം ദമ്മി, ദ്വേ സയം പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി. കല്യാണം, ബ്രാഹ്മണ, പാടിയേക്കം പന മാ നിയ്യാദേഹി, അമ്ഹാകം രുച്ചനട്ഠാനമേവ ഗമിസ്സാമാതി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ഘരം ഗന്ത്വാ പുത്തേ ആമന്തേസി ‘‘താതാ, സമണോ ഗോതമോ മയ്ഹം സഹായോ, തസ്സ ദ്വേ ധുരഭത്താനി ദിന്നാനി, തുമ്ഹേ തസ്മിം സമ്പത്തേ മാ പമജ്ജഥാ’’തി. സാധു, താതാതി. പുനദിവസേ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയേ പത്തചീവരം ആദായ ജേട്ഠപുത്തസ്സ നിവേസനദ്വാരം ഗതോ. സോ സത്ഥാരം ദിസ്വാവ ഹത്ഥതോ പത്തം ഗഹേത്വാ ഘരം പവേസേത്വാ മഹാരഹേ പല്ലങ്കേ നിസീദാപേത്വാ പണീതഭോജനമദാസി. സത്ഥാ പുനദിവസേ ഇതരസ്സ, പുനദിവസേ ഇതരസ്സാതി പടിപാടിയാ സബ്ബേസം ഘരാനി അഗമാസി. സബ്ബേ തഥേവ സക്കാരം അകംസു.

അഥേകദിവസം ജേട്ഠപുത്തസ്സ ഘരേ മങ്ഗലം പച്ചുപട്ഠിതം. സോ പിതരം ആഹ – ‘‘താത, കസ്സ മങ്ഗലം ദേമാ’’തി. അമ്ഹേ അഞ്ഞം ന ജാനാമ? നനു സമണോ ഗോതമോ മയ്ഹം സഹായോതി? തേന ഹി തുമ്ഹേ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം സ്വാതനായ സമണം ഗോതമം നിമന്തേഥാതി. ബ്രാഹ്മണോ തഥാ അകാസി. ഭഗവാ അധിവാസേത്വാ പുനദിവസേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ തസ്സ ഗേഹദ്വാരം അഗമാസി. സോ ഹരിതുപലിത്തം സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതം ഗേഹം സത്ഥാരം പവേസേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പഞ്ഞത്താസനേസു നിസീദാപേത്വാ അപ്പോദകപായാസഞ്ചേവ ഖജ്ജകവികതിഞ്ച അദാസി. അന്തരഭത്തസ്മിംയേവ ബ്രാഹ്മണസ്സ ചത്താരോപി പുത്താ സത്ഥു സന്തികേ നിസീദിത്വാ ആഹംസു – ‘‘ഭോ ഗോതമ, മയം അമ്ഹാകം പിതരം പടിജഗ്ഗാമ നപ്പമജ്ജാമ, പസ്സഥസ്സ അത്തഭാവ’’ന്തി. സത്ഥാ ‘‘കല്യാണം വോ കതം, മാതാപിതുപോസകം നാമ പോരാണകപണ്ഡിതാനം ആചിണ്ണമേവാ’’തി വത്വാ മഹാനാഗജാതകം (ജാ. ൧.൧൧.൧ ആദയോ; ചരിയാ. ൨.൧ ആദയോ) നാമ കഥേത്വാ, ചത്താരി സച്ചാനി ദീപേത്വാ ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ ബ്രാഹ്മണോ സദ്ധിം ചതൂഹി പുത്തേഹി ചതൂഹി ച സുണ്ഹാഹി ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതോ. തതോ പട്ഠായ സത്ഥാ ന സബ്ബകാലം തേസം ഗേഹം അഗമാസീതി. ചതുത്ഥം.