൧. കസിഭാരദ്വാജസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൭. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ മഗധേസൂതി ഏവംനാമകേ ജനപദേ. ദക്ഖിണാഗിരിസ്മിന്തി രാജഗഹം പരിവാരേത്വാ ഠിതസ്സ ഗിരിനോ ദക്ഖിണഭാഗേ ജനപദോ അത്ഥി, തസ്മിം ജനപദേ, തത്ഥ വിഹാരസ്സാപി തദേവ നാമം. ഏകനാളായം ബ്രാഹ്മണഗാമേതി ഏകനാളാതി തസ്സ ഗാമസ്സ നാമം. ബ്രാഹ്മണാ പനേത്ഥ സമ്ബഹുലാ പടിവസന്തി, ബ്രാഹ്മണഭോഗോ ഏവ വാ സോ. തസ്മാ ‘‘ബ്രാഹ്മണഗാമോ’’തി വുച്ചതി.

തേന ഖോ പന സമയേനാതി യം സമയം ഭഗവാ മഗധരട്ഠേ ഏകനാളം ബ്രാഹ്മണഗാമം ഉപനിസ്സായ ദക്ഖിണഗിരിമഹാവിഹാരേ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഇന്ദ്രിയപരിപാകം ആഗമയമാനോ വിഹരതി, തേന സമയേന. കസിഭാരദ്വാജസ്സാതി സോ ബ്രാഹ്മണോ കസിം നിസ്സായ ജീവതി, ഭാരദ്വാജോതി ചസ്സ ഗോത്തം. പഞ്ചമത്താനീതി പഞ്ച പമാണാനി, അനൂനാനി അനധികാനി പഞ്ചനങ്ഗലസതാനീതി വുത്തം ഹോതി. പയുത്താനീതി യോജിതാനി, ബലീബദ്ദാനം ഖന്ധേസു ഠപേത്വാ യുഗേ യോത്തേഹി യോജിതാനീതി അത്ഥോ.

വപ്പകാലേതി വപ്പനകാലേ ബീജനിക്ഖേപസമയേ. തത്ഥ ദ്വേ വപ്പാനി കലലവപ്പഞ്ച പംസുവപ്പഞ്ച. പംസുവപ്പം ഇധ അധിപ്പേതം, തഞ്ച ഖോ പഠമദിവസേ മങ്ഗലവപ്പം. തത്ഥായം ഉപകരണസമ്പദാ – തീണി ബലിബദ്ദസഹസ്സാനി ഉപട്ഠാപിതാനി ഹോന്തി, സബ്ബേസം സുവണ്ണമയാനി സിങ്ഗാനി പടിമുക്കാനി, രജതമയാ ഖുരാ, സബ്ബേ സേതമാലാഹി ചേവ ഗന്ധപഞ്ചങ്ഗുലീഹി ച അലങ്കതാ പരിപുണ്ണപഞ്ചങ്ഗാ സബ്ബലക്ഖണസമ്പന്നാ, ഏകച്ചേ കാളാ അഞ്ജനവണ്ണാ, ഏകച്ചേ സേതാ ഫലികവണ്ണാ, ഏകച്ചേ രത്താ പവാളവണ്ണാ, ഏകച്ചേ കമ്മാസാ മസാരഗല്ലവണ്ണാ. ഏവം പഞ്ചസതാ കസ്സകാ സബ്ബേ അഹതസേതവത്ഥാ ഗന്ധമാലാലങ്കതാ ദക്ഖിണഅംസകൂടേസു പതിട്ഠിതപുപ്ഫചുമ്ബടകാ ഹരിതാലമനോസിലാലഞ്ജനുജ്ജലഗത്താ ദസ ദസ നങ്ഗലാ ഏകേകഗുമ്ബാ ഹുത്വാ ഗച്ഛന്തി. നങ്ഗലാനം സീസഞ്ച യുഗഞ്ച പതോദാ ച സുവണ്ണഖചിതാ. പഠമനങ്ഗലേ അട്ഠ ബലീബദ്ദാ യുത്താ, സേസേസു ചത്താരോ ചത്താരോ, അവസേസാ കിലന്തപരിവത്തനത്ഥം ആനീതാ. ഏകേകഗുമ്ബേ ഏകേകബീജസകടം ഏകേകോ കസതി, ഏകേകോ വപ്പതി.

ബ്രാഹ്മണോ പന പഗേവ മസ്സുകമ്മം കാരാപേത്വാ ന്ഹായിത്വാ സുഗന്ധഗന്ധേഹി വിലിത്തോ പഞ്ചസതഗ്ഘനകം വത്ഥം നിവാസേത്വാ സഹസ്സഗ്ഘനകം ഏകംസം കരിത്വാ ഏകേകിസ്സാ അങ്ഗുലിയാ ദ്വേ ദ്വേതി വീസതി അങ്ഗുലിമുദ്ദികായോ കണ്ണേസു സീഹകുണ്ഡലാനി സീസേ ബ്രഹ്മവേഠനം പടിമുഞ്ചിത്വാ സുവണ്ണമാലം കണ്ഠേ കത്വാ ബ്രാഹ്മണഗണപരിവുതോ കമ്മന്തം വോസാസതി. അഥസ്സ ബ്രാഹ്മണീ അനേകസതഭാജനേസു പായാസം പചാപേത്വാ മഹാസകടേസു ആരോപേത്വാ ഗന്ധോദകേന ന്ഹായിത്വാ സബ്ബാലങ്കാരവിഭൂസിതാ ബ്രാഹ്മണീഗണപരിവുതാ കമ്മന്തം അഗമാസി. ഗേഹമ്പിസ്സ ഹരിതുപലിത്തം വിപ്പകിണ്ണലാജം പുണ്ണഘടകദലിധജപടാകാഹി അലങ്കതം ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി സുകതബലികമ്മം, ഖേത്തഞ്ച തേസു തേസു ഠാനേസു സമുസ്സിതദ്ധജപടാകം അഹോസി. പരിജനകമ്മകാരേഹി സദ്ധിം ഓസടപരിസാ അഡ്ഢതേയ്യസഹസ്സാ അഹോസി, സബ്ബേ അഹതവത്ഥാ, സബ്ബേസം പായാസഭോജനമേവ പടിയത്തം.

അഥ ബ്രാഹ്മണോ സുവണ്ണപാതിം ധോവാപേത്വാ പായാസസ്സ പൂരേത്വാ സപ്പിമധുഫാണിതേഹി അഭിസങ്ഖരിത്വാ നങ്ഗലബലികമ്മം കാരാപേസി. ബ്രാഹ്മണീ പഞ്ചന്നം കസ്സകസതാനം സുവണ്ണരജതകംസതമ്ബലോഹമയാനി ഭാജനാനി ദാപേത്വാ സുവണ്ണകടച്ഛും ഗഹേത്വാ പായാസേന പരിവിസന്തീ ഗച്ഛതി. ബ്രാഹ്മണോ പന ബലികമ്മം കാരേത്വാ രത്തബന്ധികായോ ഉപാഹനായോ ആരോഹിത്വാ രത്തസുവണ്ണദണ്ഡകം ഗഹേത്വാ, ‘‘ഇധ പായാസം ദേഥ, ഇധ സപ്പിം ദേഥ, ഇധ സക്ഖരം ദേഥാ’’തി വോസാസമാനോ വിചരതി. അയം താവ കമ്മന്തേ പവത്തി.

വിഹാരേ പന യത്ഥ യത്ഥ ബുദ്ധാ വസന്തി, തത്ഥ തത്ഥ നേസം ദേവസികം പഞ്ച കിച്ചാനി ഭവന്തി, സേയ്യഥിദം – പുരേഭത്തകിച്ചം പച്ഛാഭത്തകിച്ചം പുരിമയാമകിച്ചം മജ്ഝിമയാമകിച്ചം പച്ഛിമയാമകിച്ചന്തി.

തത്രിദം പുരേഭത്തകിച്ചം – ഭഗവാ ഹി പാതോവ ഉട്ഠായ ഉപട്ഠാകാനുഗ്ഗഹത്ഥം സരീരഫാസുകത്ഥഞ്ച മുഖധോവനാദിപരികമ്മം കത്വാ യാവ ഭിക്ഖാചാരവേലാ, താവ വിവിത്താസനേ വീതിനാമേത്വാ ഭിക്ഖാചാരവേലായ നിവാസേത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ചീവരം പാരുപിത്വാ പത്തമാദായ കദാചി ഏകകോ കദാചി ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ഗാമം വാ നിഗമം വാ പിണ്ഡായ പവിസതി കദാചി പകതിയാ, കദാചി അനേകേഹി പാടിഹാരിയേഹി വത്തമാനേഹി. സേയ്യഥിദം – പിണ്ഡായ പവിസതോ ലോകനാഥസ്സ പുരതോ പുരതോ ഗന്ത്വാ മുദുഗതിയോ വാതാ പഥവിം സോധേന്തി, വലാഹകാ ഉദകഫുസിതാനി മുഞ്ചന്താ മഗ്ഗേ രേണും വൂപസമേത്വാ ഉപരി വിതാനം ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി, അപരേ വാതാ പുപ്ഫാനി ഉപഹരിത്വാ മഗ്ഗേ ഓകിരന്തി. ഉന്നതാ ഭൂമിപ്പദേസാ ഓനമന്തി, ഓനതാ ഉന്നമന്തി. പാദനിക്ഖേപസമയേ സമാവ ഭൂമി ഹോതി, സുഖസമ്ഫസ്സാനി പദുമപുപ്ഫാനി വാ പാദേ സമ്പടിച്ഛന്തി. ഇന്ദഖീലസ്സ അന്തോ ഠപിതമത്തേ ദക്ഖിണപാദേ സരീരാ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ നിക്ഖമിത്വാ സുവണ്ണരസസിഞ്ചനാനി വിയ ചിത്രപടപരിക്ഖിത്താനി വിയ ച പാസാദകൂടാഗാരാദീനി കരോന്തിയോ ഇതോ ചിതോ ച വിധാവന്തി. ഹത്ഥിഅസ്സവിഹങ്ഗാദയോ സകസകട്ഠാനേസു ഠിതായേവ മധുരേനാകാരേന സദ്ദം കരോന്തി, തഥാ ഭേരിവീണാദീനി തൂരിയാനി മനുസ്സാനഞ്ച കായൂപഗാനി ആഭരണാനി. തേന സഞ്ഞാണേന മനുസ്സാ ജാനന്തി ‘‘അജ്ജ ഭഗവാ ഇധ പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ’’തി. തേ സുനിവത്ഥാ സുപാരുതാ ഗന്ധപുപ്ഫാദീനി ആദായ ഘരാ നിക്ഖമിത്വാ അന്തരവീഥിം പടിപജ്ജിത്വാ ഭഗവന്തം ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി സക്കച്ചം പൂജേത്വാ വന്ദിത്വാ – ‘‘അമ്ഹാകം, ഭന്തേ, ദസ ഭിക്ഖൂ, അമ്ഹാകം വീസതി, അമ്ഹാകം ഭിക്ഖുസതം ദേഥാ’’തി യാചിത്വാ ഭഗവതോപി പത്തം ഗഹേത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ സക്കച്ചം പിണ്ഡപാതേന പടിമാനേന്തി.

ഭഗവാ കതഭത്തകിച്ചോ തേസം സന്താനാനി ഓലോകേത്വാ തഥാ ധമ്മം ദേസേതി, യഥാ കേചി സരണഗമനേ പതിട്ഠഹന്തി, കേചി പഞ്ചസു സീലേസു, കേചി സോതാപത്തിസകദാഗാമിഅനാഗാമിഫലാനം അഞ്ഞതരസ്മിം, കേചി പബ്ബജിത്വാ അഗ്ഗഫലേ അരഹത്തേതി. ഏവം മഹാജനം അനുഗ്ഗഹേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം ഗച്ഛതി. തത്ഥ ഗന്ധമണ്ഡലമാളേ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസീദതി ഭിക്ഖൂനം ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനം ആഗമയമാനോ. തതോ ഭിക്ഖൂനം ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ഉപട്ഠാകോ ഭഗവതോ നിവേദേതി. അഥ ഭഗവാ ഗന്ധകുടിം പവിസതി. ഇദം താവ പുരേഭത്തകിച്ചം.

അഥ ഭഗവാ ഏവം കതപുരേഭത്തകിച്ചോ ഗന്ധകുടിയാ ഉപട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ പാദപീഠേ ഠത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഓവദതി – ‘‘ഭിക്ഖവേ, അപ്പമാദേന സമ്പാദേഥ, ദുല്ലഭോ ബുദ്ധുപ്പാദോ ലോകസ്മിം, ദുല്ലഭോ മനുസ്സത്തപടിലാഭോ, ദുല്ലഭാ സദ്ധാസമ്പത്തി, ദുല്ലഭാ പബ്ബജ്ജാ, ദുല്ലഭം സദ്ധമ്മസ്സവന’’ന്തി. തത്ഥ കേചി ഭഗവന്തം കമ്മട്ഠാനം പുച്ഛന്തി. ഭഗവാ തേസം അത്തനോ ചരിയാനുരൂപം കമ്മട്ഠാനം ദേതി. തതോ സബ്ബേപി ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാനി ഗച്ഛന്തി, കേചി അരഞ്ഞം, കേചി രുക്ഖമൂലം, കേചി പബ്ബതാദീനം അഞ്ഞതരം, കേചി ചാതുമഹാരാജികഭവനം…പേ… കേചി വസവത്തിഭവനന്തി. തതോ ഭഗവാ ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ സചേ ആകങ്ഖതി, ദക്ഖിണേന പസ്സേന സതോ സമ്പജാനോ മുഹുത്തം സീഹസേയ്യം കപ്പേതി. അഥ സമസ്സാസിതകായോ ഉട്ഠഹിത്വാ ദുതിയഭാഗേ ലോകം വോലോകേതി. തതിയഭാഗേ യം ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരതി, തത്ഥ മഹാജനോ പുരേഭത്തം ദാനം ദത്വാ പച്ഛാഭത്തം സുനിവത്ഥോ സുപാരുതോ ഗന്ധപുപ്ഫാദീനി ആദായ വിഹാരേ സന്നിപതതി. തതോ ഭഗവാ സമ്പത്തപരിസായ അനുരൂപേന പാടിഹാരിയേന ഗന്ത്വാ ധമ്മസഭായം പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസജ്ജ ധമ്മം ദേസേതി കാലയുത്തം സമയയുത്തം. അഥ കാലം വിദിത്വാ പരിസം ഉയ്യോജേതി, മനുസ്സാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പക്കമന്തി. ഇദം പച്ഛാഭത്തകിച്ചം.

സോ ഏവം നിട്ഠിതപച്ഛാഭത്തകിച്ചോ സചേ ഗത്താനി ഓസിഞ്ചിതുകാമോ ഹോതി, ബുദ്ധാസനാ വുട്ഠായ ന്ഹാനകോട്ഠകം പവിസിത്വാ ഉപട്ഠാകേന പടിയാദിതഉദകേന ഗത്താനി ഉതും ഗാഹാപേതി. ഉപട്ഠാകോപി ബുദ്ധാസനം ആനേത്വാ പപ്ഫോടേത്വാ ഗന്ധകുടിപരിവേണേ പഞ്ഞാപേതി. ഭഗവാ സുരത്തദുപട്ടം നിവാസേത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ഉത്തരാസങ്ഗം കത്വാ തത്ഥ ആഗന്ത്വാ നിസീദതി ഏകകോവ മുഹുത്തം പടിസല്ലീനോ. അഥ ഭിക്ഖൂ തതോ തതോ ആഗമ്മ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തി. തത്ഥ ഏകച്ചേ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, ഏകച്ചേ കമ്മട്ഠാനം, ഏകച്ചേ ധമ്മസ്സവനം യാചന്തി. ഭഗവാ തേസം അധിപ്പായം സമ്പാദേന്തോ പുരിമയാമം വീതിനാമേതി. ഇദം പുരിമയാമകിച്ചം.

പുരിമയാമകിച്ചപരിയോസാനേ പന ഭിക്ഖൂസു ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പക്കമന്തേസു സകലദസസഹസ്സിലോകധാതുദേവതായോ ഓകാസം ലഭമാനാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി യഥാഭിസങ്ഖതം അന്തമസോ ചതുരക്ഖരമ്പി. ഭഗവാ താസം താസം ദേവതാനം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തോ മജ്ഝിമയാമം വീതിനാമേതി. ഇദം മജ്ഝിമയാമകിച്ചം.

പച്ഛിമയാമം പന തയോ കോട്ഠാസേ കത്വാ പുരേഭത്തതോ പട്ഠായ നിസജ്ജാപീളിതസ്സ സരീരസ്സ കിലാസുഭാവമോചനത്ഥം ഏകം കോട്ഠാസം ചങ്കമേന വീതിനാമേതി. ദുതിയകോട്ഠാസേ ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സതോ സമ്പജാനോ സീഹസേയ്യം കപ്പേതി. തതിയകോട്ഠാസേ പച്ചുട്ഠായ നിസീദിത്വാ പുരിമബുദ്ധാനം സന്തികേ ദാനസീലാദിവസേന കതാധികാരപുഗ്ഗലദസ്സനത്ഥം ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം ഓലോകേതി. ഇദം പച്ഛിമയാമകിച്ചം.

തദാപി ഏവം ഓലോകേന്തോ കസിഭാരദ്വാജം ബ്രാഹ്മണം അരഹത്തസ്സ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നം ദിസ്വാ – ‘‘തത്ഥ മയി ഗതേ കഥാ പവത്തിസ്സതി, കഥാവസാനേ ധമ്മദേസനം സുത്വാ ഏസോ ബ്രാഹ്മണോ സപുത്തദാരോ തീസു സരണേസു പതിട്ഠായ അസീതികോടിധനം മമ സാസനേ വിപ്പകിരിത്വാ അപരഭാഗേ നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ കഥം സമുട്ഠാപേത്വാ ധമ്മം ദേസേസി. ഏതമത്ഥം ദസ്സേതും അഥ ഖോ ഭഗവാതിആദി വുത്തം.

തത്ഥ പുബ്ബണ്ഹസമയന്തി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, പുബ്ബണ്ഹസമയേതി അത്ഥോ. നിവാസേത്വാതി പരിദഹിത്വാ. വിഹാരചീവരപരിവത്തനവസേനേതം വുത്തം. പത്തചീവരമാദായാതി പത്തം ഹത്ഥേഹി, ചീവരം കായേന ആദിയിത്വാ, സമ്പടിച്ഛിത്വാ ധാരേത്വാതി അത്ഥോ. ഭഗവതോ കിര പിണ്ഡായ പവിസിതുകാമസ്സ ഭമരോ വിയ വികസിതപദുമദ്വയമജ്ഝം, ഇന്ദനീലമണിവണ്ണസേലമയപത്തോ ഹത്ഥദ്വയമജ്ഝം ആഗച്ഛതി. തം ഏവമാഗതം പത്തം ഹത്ഥേഹി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ചീവരഞ്ച പരിമണ്ഡലം പാരുതം കായേന ധാരേത്വാതി വുത്തം ഹോതി. തേനുപസങ്കമീതി യേന മഗ്ഗേന കമ്മന്തോ ഗന്തബ്ബോ, തേന ഏകകോവ ഉപസങ്കമി. കസ്മാ പന നം ഭിക്ഖൂ നാനുബന്ധിംസൂതി? യദാ ഹി ഭഗവാ ഏകകോവ കത്ഥചി ഗന്തുകാമോ ഹോതി, യാവ ഭിക്ഖാചാരവേലാ ദ്വാരം പിദഹിത്വാ അന്തോഗന്ധകുടിയം നിസീദതി. ഭിക്ഖൂ തായ സഞ്ഞായ ജാനന്തി ‘‘അജ്ജ ഭഗവാ ഏകകോവ പിണ്ഡായ ചരിതുകാമോ, അദ്ധാ കഞ്ചി ഏവ വിനേതബ്ബപുഗ്ഗലം അദ്ദസാ’’തി. തേ അത്തനോ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ ഗന്ധകുടിം പദക്ഖിണം കത്വാ വന്ദിത്വാ ഭിക്ഖാചാരം ഗച്ഛന്തി. തദാ ച ഭഗവാ ഏവമകാസി, തസ്മാ ഭിക്ഖൂ നാനുബന്ധിംസൂതി.

പരിവേസനാ വത്തതീതി തേസം സുവണ്ണഭാജനാദീനി ഗഹേത്വാ നിസിന്നാനം പഞ്ചസതാനം കസ്സകാനം പരിവിസനാ വിപ്പകതാ ഹോതി. ഏകമന്തം അട്ഠാസീതി യത്ഥ ഠിതം ബ്രാഹ്മണോ പസ്സതി, തഥാരൂപേ ദസ്സനൂപചാരേ കഥാസവനഫാസുകേ ഉച്ചട്ഠാനേ അട്ഠാസി. ഠത്വാ ച രജതസുവണ്ണരസപിഞ്ജരം ചന്ദിമസൂരിയാനം പഭം അതിരോചമാനം സമന്തതോ സരീരപ്പഭം മുഞ്ചി, യായ അജ്ഝോത്ഥടത്താ ബ്രാഹ്മണസ്സ കമ്മന്തസാലാഭിത്തിരുക്ഖകസിതമത്തികപിണ്ഡാദയോ സുവണ്ണമയാ വിയ അഹേസും. അഥ മനുസ്സാ ഭുഞ്ജന്താ ച കസന്താ ച സബ്ബകിച്ചാനി പഹായ അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനപരിവാരം ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണപടിമണ്ഡിതം സരീരം ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖേപവിഭൂസിതം ബാഹുയുഗലം ജങ്ഗമം വിയ പദുമസരം, രസ്മിജാലസമുജ്ജലിതതാരാഗണമിവ ഗഗനതലം, വിജ്ജുലതാവിനദ്ധമിവ ച കനകസിഖരം സിരിയാ ജലമാനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഏകമന്തം ഠിതം ദിസ്വാ ഹത്ഥപാദേ ധോവിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ സമ്പരിവാരേത്വാ അട്ഠംസു. ഏവം തേഹി സമ്പരിവാരിതം അദ്ദസാ ഖോ കസിഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം പിണ്ഡായ ഠിതം, ദിസ്വാന ഭഗവന്തം ഏതദവോച – അഹം ഖോ, സമണ, കസാമി ച വപാമി ചാതി.

കസ്മാ പനായം ഏവമാഹ, കിം സമന്തപാസാദികേ പസാദനീയേ ഉത്തമദമഥസമഥമനുപ്പത്തേപി തഥാഗതേ അപ്പസാദേന, ഉദാഹു അഡ്ഢതിയാനം ജനസഹസ്സാനം പായാസം പടിയാദേത്വാപി കടച്ഛുഭിക്ഖായ മച്ഛേരേനാതി? ഉഭയഥാപി നോ, ഭഗവതോ പനസ്സ ദസ്സനേന അതിത്തം നിക്ഖിത്തകമ്മന്തം ജനം ദിസ്വാ ‘‘കമ്മഭങ്ഗം മേ കാതും ആഗതോ’’തി അനത്തമനതാ അഹോസി, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഭഗവതോ ച ലക്ഖണസമ്പത്തിം ദിസ്വാ – ‘‘സചായം കമ്മന്തേ അപ്പയോജയിസ്സ, സകലജമ്ബുദീപേ മനുസ്സാനം സീസേ ചൂളാമണി വിയ അഭവിസ്സ, കോ നാമസ്സ അത്ഥോ ന സമ്പജ്ജിസ്സതി, ഏവമേവം അലസതായ കമ്മന്തേ അപ്പയോജേത്വാ വപ്പമങ്ഗലാദീസു പിണ്ഡായ ചരതീ’’തിപിസ്സ അനത്തമനതാ അഹോസി. തേനാഹ – ‘‘അഹം ഖോ, സമണ, കസാമി ച വപാമി ച, കസിത്വാ ച വപിത്വാ ച ഭുഞ്ജാമീ’’തി.

അയം കിരസ്സ അധിപ്പായോ – മയ്ഹമ്പി താവ കമ്മന്താ ന ബ്യാപജ്ജന്തി, ന ചമ്ഹി യഥാ ത്വം ഏവം ലക്ഖണസമ്പന്നോ, ത്വമ്പി കസിത്വാ ച വപിത്വാ ച ഭുഞ്ജസ്സു, കോ തേ അത്ഥോ ന സമ്പജ്ജേയ്യ ഏവം ലക്ഖണസമ്പന്നസ്സാതി. അപിചായം അസ്സോസി – ‘‘സക്യരാജകുലേ കിര കുമാരോ ഉപ്പന്നോ, സോ ചക്കവത്തിരജ്ജം പഹായ പബ്ബജിതോ’’തി. തസ്മാ ഇദാനി ‘‘അയം സോ’’തി ഞത്വാ ‘‘ചക്കവത്തിരജ്ജം പഹായ കിലന്തോസീ’’തി ഉപാരമ്ഭം ആരോപേന്തോ ഏവമാഹ. അപിച തിക്ഖപഞ്ഞോ ഏസ ബ്രാഹ്മണോ, ന ഭഗവന്തം അപസാദേന്തോ ഭണതി, ഭഗവതോ പന രൂപസമ്പത്തിം ദിസ്വാ പുഞ്ഞസമ്പത്തിം സമ്ഭാവയമാനോ കഥാപവത്തനത്ഥമ്പി ഏവമാഹ. അഥ ഭഗവാ വേനേയ്യവസേന സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗകസ്സകവപ്പകഭാവം അത്തനോ ദസ്സേന്തോ അഹമ്പി ഖോ ബ്രാഹ്മണോതിആദിമാഹ.

അഥ ബ്രാഹ്മണോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം സമണോ’’ ‘അഹമ്പി കസാമി ച വപാമി ചാ’തി ഭണതി. ന ചസ്സ ഓളാരികാനി യുഗനങ്ഗലാദീനി കസിഭണ്ഡാനി പസ്സാമി, കിം നു ഖോ മുസാ ഭണതീ’’തി? ഭഗവന്തം പാദതലതോ പട്ഠായ യാവ കേസഗ്ഗാ ഓലോകയമാനോ, അങ്ഗവിജ്ജായ കതാധികാരത്താ ദ്വത്തിംസവരലക്ഖണസമ്പത്തിമസ്സ ഞത്വാ, ‘‘അട്ഠാനമേതം യം ഏവരൂപോ മുസാ ഭണേയ്യാ’’തി സഞ്ജാതബഹുമാനോ ഭഗവതി സമണവാദം പഹായ ഗോത്തേന ഭഗവന്തം സമുദാചരമാനോ ന ഖോ പന മയം പസ്സാമ ഭോതോ ഗോതമസ്സാതിആദിമാഹ. ഭഗവാ പന യസ്മാ പുബ്ബധമ്മസഭാഗതായ കഥനം നാമ ബുദ്ധാനം ആനുഭാവോ, തസ്മാ ബുദ്ധാനുഭാവം ദീപേന്തോ സദ്ധാ ബീജന്തിആദിമാഹ.

കാ പനേത്ഥ പുബ്ബധമ്മസഭാഗതാ? നനു ബ്രാഹ്മണേന ഭഗവാ നങ്ഗലാദികസിസമ്ഭാരസമായോഗം പുട്ഠോ അപുച്ഛിതസ്സ ബീജസ്സ സഭാഗതായ ആഹ ‘‘സദ്ധാ ബീജ’’ന്തി, ഏവഞ്ച സതി കഥാപി അനനുസന്ധികാ ഹോതി? ന ഹി ബുദ്ധാനം അനനുസന്ധികകഥാ നാമ അത്ഥി, നപി പുബ്ബധമ്മസ്സ അസഭാഗതായ കഥേന്തി. ഏവം പനേത്ഥ അനുസന്ധി വേദിതബ്ബാ – ബ്രാഹ്മണേന ഹി ഭഗവാ യുഗനങ്ഗലാദികസിസമ്ഭാരവസേന കസിം പുച്ഛിതോ. സോ തസ്സ അനുകമ്പായ ‘‘ഇദം അപുച്ഛിത’’ന്തി അപരിഹാപേത്വാ സമൂലം സഉപകാരം സസമ്ഭാരം സഫലം കസിം പഞ്ഞാപേതും മൂലതോ പട്ഠായ ദസ്സേന്തോ ‘‘സദ്ധാ ബീജ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ബീജം കസിയാ മൂലം, തസ്മിം സതി കത്തബ്ബതോ, അസതി അകത്തബ്ബതോ, തപ്പമാണേന ച കത്തബ്ബതോ. ബീജേ ഹി സതി കസിം കരോന്തി, ന അസതി. ബീജപ്പമാണേന ച കുസലാ കസ്സകാ ഖേത്തം കസന്തി, ന ഊനം ‘‘മാ നോ സസ്സം പരിഹായീ’’തി, ന അധികം ‘‘മാ നോ മോഘോ വായാമോ അഹോസീ’’തി. യസ്മാ ച ബീജമേവ മൂലം, തസ്മാ ഭഗവാ മൂലതോ പട്ഠായ കസിസമ്ഭാരം ദസ്സേന്തോ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ കസിയാ പുബ്ബധമ്മസ്സ ബീജസ്സ സഭാഗതായ അത്തനോ കസിയാ പുബ്ബധമ്മം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സദ്ധാ ബീജ’’ന്തി. ഏവമേത്ഥ പുബ്ബധമ്മസഭാഗതാപി വേദിതബ്ബാ.

പുച്ഛിതംയേവ വത്വാ അപുച്ഛിതം പച്ഛാ കിം ന വുത്തന്തി ചേ? തസ്സ ഉപകാരഭാവതോ ച ധമ്മസമ്ബന്ധസമത്ഥഭാവതോ ച. അയം ഹി ബ്രാഹ്മണോ പഞ്ഞവാ, മിച്ഛാദിട്ഠികുലേ പന ജാതത്താ സദ്ധാരഹിതോ, സദ്ധാരഹിതോ ച പഞ്ഞവാ പരേസം സദ്ധായ അത്തനോ അവിസയേ അപടിപജ്ജമാനോ വിസേസം നാധിഗച്ഛതി, കിലേസകാലുസ്സിയപരാമട്ഠാപി ചസ്സ ദുബ്ബലാ സദ്ധാ ബലവതിയാ പഞ്ഞായ സഹസാ വത്തമാനാ അത്ഥസിദ്ധിം ന കരോതി ഹത്ഥിനാ സദ്ധിം ഏകധുരേ യുത്തോ ഗോണോ വിയ. ഇതിസ്സ സദ്ധാ ഉപകാരികാതി തം ബ്രാഹ്മണം സദ്ധായ പതിട്ഠാപേന്തേന പച്ഛാപി വത്തബ്ബോ അയമത്ഥോ ദേസനാകുസലതായ പുബ്ബേ വുത്തോ. ബീജസ്സ ച ഉപകാരികാ വുട്ഠി, സാ തദനന്തരംയേവ വുച്ചമാനാ സമത്ഥാ ഹോതി. ഏവം ധമ്മസമ്ബന്ധസമത്ഥഭാവതോ പച്ഛാപി വത്തബ്ബോ അയമത്ഥോ, അഞ്ഞോ ച ഏവരൂപോ ഈസായോത്താദി പുബ്ബേ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ സമ്പസാദലക്ഖണാ സദ്ധാ, ഓകപ്പനലക്ഖണാ വാ. ബീജന്തി പഞ്ചവിധം ബീജം മൂലബീജം ഖന്ധബീജം ഫലുബീജം അഗ്ഗബീജം ബീജബീജമേവ പഞ്ചമന്തി. തം സബ്ബമ്പി വിരുഹണട്ഠേന ബീജന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

തത്ഥ യഥാ ബ്രാഹ്മണസ്സ കസിയാ മൂലഭൂതം ബീജം ദ്വേ കിച്ചാനി കരോതി, ഹേട്ഠാ മൂലേന പതിട്ഠാതി, ഉപരി അങ്കുരം ഉട്ഠാപേതി, ഏവം ഭഗവതോ കസിയാ മൂലഭൂതാ സദ്ധാ ഹേട്ഠാ സീലമൂലേന പതിട്ഠാതി, ഉപരി സമഥവിപസ്സനങ്കുരം ഉട്ഠാപേതി. യഥാ ച തം മൂലേന പഥവിരസം ആപോരസം ഗഹേത്വാ നാളേന ധഞ്ഞപരിപാകഗഹണത്ഥം വഡ്ഢതി, ഏവമയം സീലമൂലേന സമഥവിപസ്സനാരസം ഗഹേത്വാ അരിയമഗ്ഗനാളേന അരിയഫലധഞ്ഞപരിപാകഗഹണത്ഥം വഡ്ഢതി. യഥാ ച തം സുഭൂമിയം പതിട്ഠഹിത്വാ മൂലങ്കുരപണ്ണനാളകണ്ഡപസവേഹി വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം പത്വാ ഖീരം ജനേത്വാ അനേകസാലിഫലഭരിതം സാലിസീസം നിപ്ഫാദേതി, ഏവമേസാ ചിത്തസന്താനേ പതിട്ഠഹിത്വാ ഛഹി വിസുദ്ധീഹി വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം പത്വാ ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിഖീരം ജനേത്വാ അനേകപടിസമ്ഭിദാഭിഞ്ഞാഭരിതം അരഹത്തഫലം നിപ്ഫാദേതി. തേന വുത്തം ‘‘സദ്ധാ ബീജ’’ന്തി.

കസ്മാ പന അഞ്ഞേസു പരോപഞ്ഞാസായ കുസലധമ്മേസു ഏകതോ ഉപ്പജ്ജമാനേസു സദ്ധാവ ‘‘ബീജ’’ന്തി വുത്താതി ചേ? ബീജകിച്ചകരണതോ. യഥാ ഹി തേസു വിഞ്ഞാണംയേവ വിജാനനകിച്ചം കരോതി, ഏവം സദ്ധാ ബീജകിച്ചം. സാ ച സബ്ബകുസലാനം മൂലഭൂതാ. യഥാഹ – ‘‘സദ്ധാജാതോ ഉപസങ്കമതി, ഉപസങ്കമന്തോ പയിരുപാസതി…പേ… പഞ്ഞായ ച നം അതിവിജ്ഝ പസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൨.൧൮൩).

അകുസലധമ്മേ ചേവ കായഞ്ച തപതീതി തപോ. ഇന്ദ്രിയസംവരവീരിയധുതങ്ഗദുക്കരകാരികാനം ഏതം അധിവചനം, ഇധ പന ഇന്ദ്രിയസംവരോ അധിപ്പേതോ. വുട്ഠീതി വസ്സവുട്ഠി വാതവുട്ഠീതിആദി അനേകവിധാ, ഇധ വസ്സവുട്ഠി അധിപ്പേതാ. യഥാ ഹി ബ്രാഹ്മണസ്സ വസ്സവുട്ഠിസമനുഗ്ഗഹിതം ബീജം ബീജമൂലകഞ്ച സസ്സം വിരുഹതി ന മിലായതി നിപ്ഫത്തിം ഗച്ഛതി, ഏവം ഭഗവതോ ഇന്ദ്രിയസംവരസമനുഗ്ഗഹിതാ സദ്ധാ, സദ്ധാമൂലാ ച സീലാദയോ ധമ്മാ വിരുഹന്തി, ന മിലായന്തി നിപ്ഫത്തിം ഗച്ഛന്തി. തേനാഹ ‘‘തപോ വുട്ഠീ’’തി.

പഞ്ഞാ മേതി ഏത്ഥ വുത്തോ മേ-സദ്ദോ പുരിമപദേസുപി യോജേതബ്ബോ ‘‘സദ്ധാ മേ ബീജം, തപോ മേ വുട്ഠീ’’തി തേന കിം ദീപേതി? യഥാ, ബ്രാഹ്മണ, തയാ വപിതേ ഖേത്തേ സചേ വുട്ഠി അത്ഥി, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ അത്ഥി, ഉദകമ്പി താവ ദാതബ്ബം ഹോതി. തഥാ മയാ ഹിരിഈസേ പഞ്ഞായുഗനങ്ഗലേ മനോയോത്തേന ഏകാബദ്ധേ കതേ വീരിയബലീബദ്ദേ യോജേത്വാ സതിപാചനേന വിജ്ഝിത്വാ അത്തനോ ചിത്തസന്താനഖേത്തമ്ഹി സദ്ധാബീജേ വപിതേ വുട്ഠിയാ അഭാവോ നാമ നത്ഥി, അയം പന മേ നിച്ചകാലം ഇന്ദ്രിയസംവരതപോ വുട്ഠീതി.

പഞ്ഞാതി കാമാവചരാദിഭേദതോ അനേകവിധാ. ഇധ പന സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞാ അധിപ്പേതാ. യുഗനങ്ഗലന്തി യുഗഞ്ച നങ്ഗലഞ്ച യുഗനങ്ഗലം. യഥാ ഹി ബ്രാഹ്മണസ്സ യുഗനങ്ഗലം, ഏവം ഭഗവതോ ദുവിധാപി വിപസ്സനാ പഞ്ഞാ ച. തത്ഥ യഥാ യുഗം ഈസായ ഉപനിസ്സയം ഹോതി, പുരതോ ച ഈസാബദ്ധം ഹോതി, യോത്താനം നിസ്സയം ഹോതി, ബലീബദ്ദാനം ഏകതോ ഗമനം ധാരേതി, ഏവം പഞ്ഞാ ഹിരിപ്പമുഖാനം ധമ്മാനം ഉപനിസ്സയാ ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘പഞ്ഞുത്തരാ സബ്ബേ കുസലാ ധമ്മാ’’തി (അ. നി. ൮.൮൩; ൧൦.൫൮) ച, ‘‘പഞ്ഞാ ഹി സേട്ഠാ കുസലാ വദന്തി, നക്ഖത്തരാജാരിവ താരകാന’’ന്തി (ജാ. ൨.൧൭.൮൧) ച. കുസലാനം ധമ്മാനം പുബ്ബങ്ഗമട്ഠേന പുരതോ ച ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘സീലം സിരീ ചാപി സതഞ്ച ധമ്മോ, അന്വായികാ പഞ്ഞവതോ ഭവന്തീ’’തി ഹിരിവിപ്പയോഗേന അനുപ്പത്തിതോ പന ഈസാബദ്ധോ ഹോതി. മനോസങ്ഖാതസ്സ സമാധിയോത്തസ്സ നിസ്സയപച്ചയതോ യോത്താനം നിസ്സയോ ഹോതി. അച്ചാരദ്ധാതിലീനഭാവപടിസേധനതോ വീരിയബലീബദ്ദാനം ഏകതോ ഗമനം ധാരേതി, യഥാ ച നങ്ഗലം ഫാലയുത്തം കസനകാലേ പഥവിഘനം ഭിന്ദതി, മൂലസന്താനകാനി പദാലേതി, ഏവം സതിയുത്താ പഞ്ഞാ വിപസ്സനാകാലേ ധമ്മാനം സന്തതിസമൂഹകിച്ചാരമ്മണഘനം ഭിന്ദതി, സബ്ബകിലേസമൂലസന്താനകാനി പദാലേതി. സാ ച ഖോ ലോകുത്തരാവ, ഇതരാ പന ലോകികാപി സിയാ. തേനാഹ ‘‘പഞ്ഞാ മേ യുഗനങ്ഗല’’ന്തി.

ഹിരീയതി പാപകേഹി ധമ്മേഹീതി ഹിരീ. തഗ്ഗഹണേന തായ അവിപ്പയുത്തം ഓത്തപ്പമ്പി ഗഹിതമേവ ഹോതി. ഈസാതി യുഗനങ്ഗലസന്ധാരികാ രുക്ഖലട്ഠി. യഥാ ഹി ബ്രാഹ്മണസ്സ ഈസാ യുഗനങ്ഗലം ധാരേതി, ഏവം ഭഗവതോപി ഹിരീ ലോകിയലോകുത്തരപഞ്ഞാസങ്ഖാതം യുഗനങ്ഗലം ധാരേതി ഹിരിഅഭാവേ പഞ്ഞായ അഭാവതോ. യഥാ ച ഈസാപടിബദ്ധയുഗനങ്ഗലം കിച്ചകരം ഹോതി അചലം അസിഥിലം, ഏവം ഹിരിപടിബദ്ധാ ച പഞ്ഞാ കിച്ചകാരീ ഹോതി അചലാ അസിഥിലാ അബ്ബോകിണ്ണാ അഹിരികേന. തേനാഹ ‘‘ഹിരീ ഈസാ’’തി. മുനാതീതി മനോ, ചിത്തസ്സേതം നാമം. ഇധ പന മനോസീസേന തംസമ്പയുത്തോ സമാധി അധിപ്പേതോ. യോത്തന്തി രജ്ജുബന്ധനം. തം തിവിധം ഈസായ സഹ യുഗസ്സ ബന്ധനം, യുഗേന സഹ ബലീബദ്ദാനം ബന്ധനം, സാരഥിനാ സഹ ബലീബദ്ദാനം ഏകാബന്ധനന്തി. തത്ഥ യഥാ ബ്രാഹ്മണസ്സ യോത്തം ഈസായുഗബലീബദ്ദേ ഏകാബദ്ധേ കത്വാ സകകിച്ചേ പടിപാദേതി, ഏവം ഭഗവതോ സമാധി സബ്ബേവ തേ ഹിരിപഞ്ഞാവീരിയധമ്മേ ഏകാരമ്മണേ അവിക്ഖേപസഭാവേന ബന്ധിത്വാ സകകിച്ചേ പടിപാദേതി. തേനാഹ ‘‘മനോ യോത്ത’’ന്തി.

ചിരകതാദിമത്ഥം സരതീതി സതി. ഫാലേതീതി ഫാലോ. പാജേന്തി ഏതേനാതി പാജനം. തം ഇധ ‘‘പാചന’’ന്തി വുത്തം. പതോദസ്സേതം നാമം. ഫാലോ ച പാചനഞ്ച ഫാലപാചനം. യഥാ ഹി ബ്രാഹ്മണസ്സ ഫാലപാചനം, ഏവം ഭഗവതോ വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ മഗ്ഗസമ്പയുത്താ ച സതി. തത്ഥ യഥാ ഫാലോ നങ്ഗലം അനുരക്ഖതി, പുരതോ ചസ്സ ഗച്ഛതി, ഏവം സതി കുസലാകുസലാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്വേസമാനാ ആരമ്മണേ വാ ഉപട്ഠാപയമാനാ പഞ്ഞാനങ്ഗലം രക്ഖതി. തേനേവേസാ ‘‘സതാരക്ഖേന ചേതസാ വിഹരതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൧൦.൨൦) വിയ ആരക്ഖാതി വുത്താ. അപ്പമുസ്സനവസേന ചസ്സാ പുരതോ ഹോതി. സതിപരിചിതേ ഹി ധമ്മേ പഞ്ഞാ പജാനാതി, നോ പമുട്ഠേ. യഥാ ച പാചനം ബലീബദ്ദാനം വിജ്ഝനഭയം ദസ്സേന്തം സംസീദിതും ന ദേതി, ഉപ്പഥഗമനം വാരേതി, ഏവം സതി വീരിയബലീബദ്ദാനം അപായഭയം ദസ്സേന്തീ കോസജ്ജസംസീദനം ന ദേതി, കാമഗുണസങ്ഖാതേ അഗോചരേ ചാരം നിവാരേത്വാ കമ്മട്ഠാനേ നിയോജേന്തീ ഉപ്പഥഗമനം വാരേതി. തേനാഹ ‘‘സതി മേ ഫാലപാചന’’ന്തി.

കായഗുത്തോതി തിവിധേന കായസുചരിതേന ഗുത്തോ. വചീഗുത്തോതി ചതുബ്ബിധേന വചീസുചരിതേന ഗുത്തോ. ഏത്താവതാ പാതിമോക്ഖസംവരസീലം വുത്തം. ആഹാരേ ഉദരേ യതോതി ഏത്ഥ ആഹാരമുഖേന സബ്ബപച്ചയാനം ഗഹിതത്താ ചതുബ്ബിധേപി പച്ചയേ യതോ സംയതോ നിരുപക്കിലേസോതി അത്ഥോ. ഇമിനാ ആജീവപാരിസുദ്ധിസീലം വുത്തം. ഉദരേ യതോതി ഉദരേ യതോ സംയതോ മിതഭോജീ, ആഹാരേ മത്തഞ്ഞൂതി വുത്തം ഹോതി. ഇമിനാ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാമുഖേന പച്ചയപടിസേവനസീലം വുത്തം. തേന കിം ദീപേതി? യഥാ ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, ബീജം വപിത്വാ സസ്സപരിപാലനത്ഥം കണ്ടകവതിം വാ രുക്ഖവതിം വാ പാകാരപരിക്ഖേപം വാ കരോസി, തേന തേ ഗോമഹിംസമിഗഗണാ പവേസം അലഭന്താ സസ്സം ന വിലുമ്പന്തി, ഏവമഹമ്പി തം സദ്ധാബീജം വപിത്വാ നാനപ്പകാരകുസലസസ്സപരിപാലനത്ഥം കായവചീആഹാരഗുത്തിമയം തിവിധം പരിക്ഖേപം കരോമി, തേന മേ രാഗാദിഅകുസലധമ്മഗോമഹിംസമിഗഗണാ പവേസം അലഭന്താ നാനപ്പകാരകം കുസലസസ്സം ന വിലുമ്പന്തീതി.

സച്ചം കരോമി നിദ്ദാനന്തി ഏത്ഥ ദ്വീഹാകാരേഹി അവിസംവാദനം സച്ചം. നിദ്ദാനന്തി ഛേദനം ലുനനം ഉപ്പാടനം. കരണത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം വേദിതബ്ബം. അയം ഹേത്ഥ അത്ഥോ ‘‘സച്ചേന കരോമി നിദ്ദാന’’ന്തി. കിം വുത്തം ഹോതി – ‘‘യഥാ ത്വം ബാഹിരം കസിം കത്വാ സസ്സദൂസകാനം തിണാനം ഹത്ഥേന വാ അസിതേന വാ നിദ്ദാനം കരോസി, ഏവം അഹമ്പി അജ്ഝത്തികം കസിം കത്വാ കുസലസസ്സദൂസകാനം വിസംവാദനതിണാനം സച്ചേന നിദ്ദാനം കരോമീ’’തി. യഥാഭൂതഞാണം വാ ഏത്ഥ സച്ചന്തി വേദിതബ്ബം. തേന അത്തസഞ്ഞാദീനം തിണാനം നിദ്ദാനം കരോമീതി ദസ്സേതി. അഥ വാ നിദ്ദാനന്തി ഛേദകം ലാവകം ഉപ്പാടകന്തി അത്ഥോ. യഥാ ത്വം ദാസം വാ കമ്മകരം വാ നിദ്ദാനം കരോസി, ‘‘നിദ്ദേഹി തിണാനീ’’തി തിണാനം ഛേദകം ലാവകം ഉപ്പാടകം കരോസി, ഏവമഹം സച്ചം കരോമീതി ദസ്സേതി, അഥ വാ സച്ചന്തി ദിട്ഠിസച്ചം. തമഹം നിദ്ദാനം കരോമി, ഛിന്ദിതബ്ബം ലുനിതബ്ബം ഉപ്പാടേതബ്ബം കരോമീതി. ഇതി ഇമേസു ദ്വീസു വികപ്പേസു ഉപയോഗേനേവത്ഥോ യുജ്ജതി.

സോരച്ചം മേ പമോചനന്തി ഏത്ഥ യം തം ‘‘കായികോ അവീതിക്കമോ വാചസികോ അവീതിക്കമോ’’തി സീലമേവ ‘‘സോരച്ച’’ന്തി വുത്തം, ന തം അധിപ്പേതം. ‘‘കായഗുത്തോ’’തിആദിനാ ഹി തം വുത്തമേവ. അരഹത്തഫലം പന അധിപ്പേതം. തം ഹി സുന്ദരേ നിബ്ബാനേ രതത്താ ‘‘സോരച്ച’’ന്തി വുച്ചതി. പമോചനന്തി യോഗവിസ്സജ്ജനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ തവ പമോചനം പുനപി സായന്ഹേ വാ ദുതിയദിവസേ വാ അനാഗതസംവച്ഛരേ വാ യോജേതബ്ബതോ അപ്പമോചനമേവ ഹോതി, ന മമ ഏവം. ന ഹി മമ അന്തരാ മോചനം നാമ അത്ഥി. അഹം ഹി ദീപങ്കരദസബലകാലതോ പട്ഠായ പഞ്ഞാനങ്ഗലേ വീരിയബലീബദ്ദേ യോജേത്വാ കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി മഹാകസിം കസന്തോ താവ ന മുഞ്ചിം, യാവ ന സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝിം. യദാ ച മേ സബ്ബം തം കാലം ഖേപേത്വാ ബോധിമൂലേ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസിന്നസ്സ സബ്ബഗുണപരിവാരം അരഹത്തഫലം ഉദപാദി, തദാ മയാ തം സബ്ബുസ്സുക്കപടിപ്പസ്സദ്ധിയാ പമുത്തം, ന ദാനി പുന യോജേതബ്ബം ഭവിസ്സതീതി. ഏതമത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘സോരച്ചം മേ പമോചന’’ന്തി.

വീരിയം മേ ധുരധോരയ്ഹന്തി ഏത്ഥ വീരിയന്തി കായികചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ. ധുരധോരയ്ഹന്തി ധുരായം ധോരയ്ഹം, ധുരാവഹന്തി അത്ഥോ. യഥാ ഹി ബ്രാഹ്മണസ്സ ധുരായം ധോരയ്ഹാകഡ്ഢിതം നങ്ഗലം ഭൂമിഘനം ഭിന്ദതി, മൂലസന്താനകാനി ച പദാലേതി, ഏവം ഭഗവതോ വീരിയാകഡ്ഢിതം പഞ്ഞാനങ്ഗലം യഥാ വുത്തം ഘനം ഭിന്ദതി, കിലേസസന്താനകാനി ച പദാലേതി. തേനാഹ ‘‘വീരിയം മേ ധുരധോരയ്ഹ’’ന്തി. അഥ വാ പുരിമധുരാവഹത്താ ധുരാ, മൂലധുരാവഹത്താ ധോരയ്ഹാ, ധുരാ ച ധോരയ്ഹാ ച ധുരധോരയ്ഹാ. ഇതി യഥാ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏകേകസ്മിം നങ്ഗലേ ചതുബലീബദ്ദപഭേദം ധുരധോരയ്ഹം വഹന്തം ഉപ്പന്നുപ്പന്നം തിണമൂലഘാതഞ്ചേവ സസ്സസമ്പത്തിഞ്ച സാധേതി, ഏവം ഭഗവതോ ചതുസമ്മപ്പധാനവീരിയഭേദം ധുരധോരയ്ഹം വഹന്തം ഉപ്പന്നുപ്പന്നം അകുസലഘാതഞ്ചേവ കുസലസമ്പത്തിഞ്ച സാധേതി. തേനാഹ ‘‘വീരിയം മേ ധുരധോരയ്ഹ’’ന്തി.

യോഗക്ഖേമാധിവാഹനന്തി ഏത്ഥ യോഗേഹി ഖേമത്താ നിബ്ബാനം യോഗക്ഖേമം നാമ, തം അധികിച്ച വാഹീയതി, അഭിമുഖം വാ വാഹീയതീതി അധിവാഹനം, യോഗക്ഖേമസ്സ അധിവാഹനം യോഗക്ഖേമാധിവാഹനന്തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ തവ ധുരധോരയ്ഹം പുരത്ഥിമാദീസു അഞ്ഞതരദിസാഭിമുഖം വാഹീയതി, തഥാ മമ ധുരധോരയ്ഹം നിബ്ബാനാഭിമുഖം വാഹീയതീതി. ഏവം വാഹീയമാനംവ ഗച്ഛതി അനിവത്തന്തം. യഥാ തവ നങ്ഗലം വഹന്തം ധുരധോരയ്ഹം ഖേത്തകോടിം പത്വാ പുന നിവത്തതി, ഏവം അനിവത്തന്തം ദീപങ്കരകാലതോ പട്ഠായ ഗച്ഛതേവ. യസ്മാ വാ തേന തേന മഗ്ഗേന പഹീനാ കിലേസാ ന പുനപ്പുനം പഹാതബ്ബാ ഹോന്തി, യഥാ തവ നങ്ഗലേന ഛിന്നാനി തിണാനി പുന അപരസ്മിം സമയേ ഛിന്ദിതബ്ബാനി ഹോന്തി, തസ്മാപി ഏവം പഠമമഗ്ഗവസേന ദിട്ഠേകട്ഠേ കിലേസേ, ദുതിയവസേന ഓളാരികേ, തതിയവസേന അണുസഹഗതേ, ചതുത്ഥവസേന സബ്ബകിലേസേ പജഹന്തം ഗച്ഛതി അനിവത്തന്തം. അഥ വാ ഗച്ഛതി അനിവത്തന്തി നിവത്തനരഹിതം ഹുത്വാ ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. തന്തി തം ധുരധോരയ്ഹം. ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം ഗച്ഛന്തഞ്ച യഥാ തവ ധുരധോരയ്ഹം ന തം ഠാനം ഗച്ഛതി, യത്ഥ ഗന്ത്വാ കസ്സകോ അസോകോ വിരജോ ഹുത്വാ ന സോചതി. ഏതം പന തം ഠാനം ഗച്ഛതി യത്ഥ ഗന്ത്വാ ന സോചതി. യത്ഥ സതിപാചനേന ഏതം വീരിയധുരധോരയ്ഹം ചോദേന്തോ ഗന്ത്വാ മാദിസോ കസ്സകോ അസോകോ വിരജോ ഹുത്വാ ന സോചതി, തം സബ്ബസോകസല്ലസമുഗ്ഘാതഭൂതം നിബ്ബാനം നാമ അസങ്ഖതം ഠാനം ഗച്ഛതീതി.

ഇദാനി നിഗമനം കരോന്തോ ഏവമേസാ കസീതി ഗാഥമാഹ. തസ്സായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യസ്സ, ബ്രാഹ്മണ, ഏസാ സദ്ധാബീജാ തപോവുട്ഠിയാ അനുഗ്ഗഹിതാ കസീ പഞ്ഞാമയം യുഗനങ്ഗലം ഹിരിമയഞ്ച ഈസം മനോമയേന യോത്തേന ഏകാബദ്ധം കത്വാ പഞ്ഞാനങ്ഗലേന സതിഫാലം ആകോടേത്വാ സതിപാചനം ഗഹേത്വാ കായവചീആഹാരഗുത്തിയാ ഗോപേത്വാ സച്ചം നിദ്ദാനം കത്വാ സോരച്ചപമോചനം വീരിയധുരധോരയ്ഹം യോഗക്ഖേമാഭിമുഖം അനിവത്തന്തം വാഹന്തേന കട്ഠാ കസീ കമ്മപരിയോസാനം ചതുബ്ബിധം സാമഞ്ഞഫലം പാപിതാ, സാ ഹോതി അമതപ്ഫലാ, സാ ഏസാ കസീ അമതപ്ഫലാ ഹോതി. അമതം വുച്ചതി നിബ്ബാനം, നിബ്ബാനാനിസംസാ ഹോതീതി അത്ഥോ. സാ ഖോ പനേസാ കസീ ന മമേവേകസ്സ അമതപ്ഫലാ ഹോതി, അഥ ഖോ യോ കോചി ഖത്തിയോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ വേസ്സോ വാ സുദ്ദോ വാ ഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ ഏതം കസിം കസതി, സോ സബ്ബോപി ഏതം കസിത്വാന സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീതി.

ഏവം ഭഗവാ ബ്രാഹ്മണസ്സ അരഹത്തനികൂടേന നിബ്ബാനപരിയോസാനം കത്വാ ദേസനം നിട്ഠാപേസി. തതോ ബ്രാഹ്മണോ ഗമ്ഭീരത്ഥം ദേസനം സുത്വാ – ‘‘മമ കസിഫലം ഭുഞ്ജിത്വാ പുനപി ദിവസേയേവ ഛാതോ ഹോതി, ഇമസ്സ പന കസീ അമതപ്ഫലാ, തസ്സ ഫലം ഭുഞ്ജിത്വാ സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി ഞത്വാ പസന്നോ പസന്നാകാരം കരോന്തോ ഭുഞ്ജതു ഭവം ഗോതമോതിആദിമാഹ. തം സബ്ബം തതോ പരഞ്ച വുത്തത്ഥമേവാതി. പഠമം.