൧. ചൂളഗോസിങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൩൨൫. ഏവം മേ സുതന്തി ചൂളഗോസിങ്ഗസുത്തം. തത്ഥ നാതികേ വിഹരതീതി നാതികാ നാമ ഏകം തളാകം നിസ്സായ ദ്വിന്നം ചൂളപിതിമഹാപിതിപുത്താനം ദ്വേ ഗാമാ, തേസു ഏകസ്മിം ഗാമേ. ഗിഞ്ജകാവസഥേതി ഇട്ഠകാമയേ ആവസഥേ. ഏകസ്മിം കിര സമയേ ഭഗവാ മഹാജനസങ്ഗഹം കരോന്തോ വജ്ജിരട്ഠേ ചാരികം ചരമാനോ നാതികം അനുപ്പത്തോ. നാതികവാസിനോ മനുസ്സാ ഭഗവതോ മഹാദാനം ദത്വാ ധമ്മകഥം സുത്വാ പസന്നഹദയാ, ‘‘സത്ഥു വസനട്ഠാനം കരിസ്സാമാ’’തി മന്തേത്വാ ഇട്ഠകാഹേവ ഭിത്തിസോപാനത്ഥമ്ഭേ വാളരൂപാദീനി ദസ്സേന്തോ പാസാദം കത്വാ സുധായ ലിമ്പിത്വാ മാലാകമ്മലതാകമ്മാദീനി നിട്ഠാപേത്വാ ഭുമ്മത്ഥരണമഞ്ചപീഠാദീനി പഞ്ഞപേത്വാ സത്ഥു നിയ്യാതേസും. അപരാപരം പനേത്ഥ മനുസ്സാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനമണ്ഡപചങ്കമാദീനി കാരയിംസു. ഇതി സോ വിഹാരോ മഹാ അഹോസി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഗിഞ്ജകാവസഥേ’’തി.

ഗോസിങ്ഗസാലവനദായേതി തത്ഥ ഏകസ്സ ജേട്ഠകരുക്ഖസ്സ ഖന്ധതോ ഗോസിങ്ഗസണ്ഠാനം ഹുത്വാ വിടപം ഉട്ഠഹി, തം രുക്ഖം ഉപാദായ സബ്ബമ്പി തം വനം ഗോസിങ്ഗസാലവനന്തി സങ്ഖം ഗതം. ദായോതി അവിസേസേന അരഞ്ഞസ്സേതം നാമം. തസ്മാ ഗോസിങ്ഗസാലവനദായേതി ഗോസിങ്ഗസാലവനഅരഞ്ഞേതി അത്ഥോ. വിഹരന്തീതി സാമഗ്ഗിരസം അനുഭവമാനാ വിഹരന്തി. ഇമേസഞ്ഹി കുലപുത്താനം ഉപരിപണ്ണാസകേ പുഥുജ്ജനകാലോ കഥിതോ, ഇധ ഖീണാസവകാലോ. തദാ ഹി തേ ലദ്ധസ്സാദാ ലദ്ധപതിട്ഠാ അധിഗതപടിസമ്ഭിദാ ഖീണാസവാ ഹുത്വാ സാമഗ്ഗിരസം അനുഭവമാനാ തത്ഥ വിഹരിംസു. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

യേന ഗോസിങ്ഗസാലവനദായോ തേനുപസങ്കമീതി ധമ്മസേനാപതിമഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരേസു വാ അസീതിമഹാസാവകേസു വാ, അന്തമസോ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികആനന്ദത്ഥേരമ്പി കഞ്ചി അനാമന്തേത്വാ സയമേവ പത്തചീവരം ആദായ അനീകാ നിസ്സടോ ഹത്ഥീ വിയ, യൂഥാ നിസ്സടോ കാളസീഹോ വിയ, വാതച്ഛിന്നോ വലാഹകോ വിയ ഏകകോവ ഉപസങ്കമി. കസ്മാ പനേത്ഥ ഭഗവാ സയം അഗമാസീതി? തയോ കുലപുത്താ സാമഗ്ഗിരസം അനുഭവന്താ വിഹരന്തി, തേസം പഗ്ഗണ്ഹനതോ, പച്ഛിമജനതം അനുകമ്പനതോ ധമ്മഗരുഭാവതോ ച. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘അഹം ഇമേ കുലപുത്തേ പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഉക്കംസിത്വാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ധമ്മം നേസം ദേസേസ്സാമീ’’തി. ഏവം താവ പഗ്ഗണ്ഹനതോ അഗമാസി. അപരമ്പിസ്സ അഹോസി – ‘‘അനാഗതേ കുലപുത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സമഗ്ഗവാസം വസന്താനം സന്തികം സയം ഗന്ത്വാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ധമ്മം കഥേത്വാ തയോ കുലപുത്തേ പഗ്ഗണ്ഹി, കോ നാമ സമഗ്ഗവാസം ന വസേയ്യാതി സമഗ്ഗവാസം വസിതബ്ബം മഞ്ഞമാനാ ഖിപ്പമേവ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തീ’’തി. ഏവം പച്ഛിമജനതം അനുകമ്പനതോപി അഗമാസി. ബുദ്ധാ ച നാമ ധമ്മഗരുനോ ഹോന്തി, സോ ച നേസം ധമ്മഗരുഭാവോ രഥവിനീതേ ആവികതോവ. ഇതി ഇമസ്മാ ധമ്മഗരുഭാവതോപി ധമ്മം പഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീതി അഗമാസി.

ദായപാലോതി അരഞ്ഞപാലോ. സോ തം അരഞ്ഞം യഥാ ഇച്ഛിതിച്ഛിതപ്പദേസേന മനുസ്സാ പവിസിത്വാ തത്ഥ പുപ്ഫം വാ ഫലം വാ നിയ്യാസം വാ ദബ്ബസമ്ഭാരം വാ ന ഹരന്തി, ഏവം വതിയാ പരിക്ഖിത്തസ്സ തസ്സ അരഞ്ഞസ്സ യോജിതേ ദ്വാരേ നിസീദിത്വാ തം അരഞ്ഞം രക്ഖതി, പാലേതി. തസ്മാ ‘‘ദായപാലോ’’തി വുത്തോ. അത്തകാമരൂപാതി അത്തനോ ഹിതം കാമയമാനസഭാവാ ഹുത്വാ വിഹരന്തി. യോ ഹി ഇമസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിത്വാപി വേജ്ജകമ്മദൂതകമ്മപഹിണഗമനാദീനം വസേന ഏകവീസതിഅനേസനാഹി ജീവികം കപ്പേതി, അയം ന അത്തകാമരൂപോ നാമ. യോ പന ഇമസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഏകവീസതിഅനേസനം പഹായ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേ പതിട്ഠായ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സപ്പായധുതങ്ഗം അധിട്ഠായ അട്ഠതിംസായ ആരമ്മണേസു ചിത്തരുചിയം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഗാമന്തം പഹായ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കുരുമാനോ വിഹരതി, അയം അത്തകാമോ നാമ. തേപി തയോ കുലപുത്താ ഏവരൂപാ അഹേസും. തേന വുത്തം – ‘‘അത്തകാമരൂപാ വിഹരന്തീ’’തി.

മാ തേസം അഫാസുമകാസീതി തേസം മാ അഫാസുകം അകാസീതി ഭഗവന്തം വാരേസി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘ഇമേ കുലപുത്താ സമഗ്ഗാ വിഹരന്തി, ഏകച്ചസ്സ ച ഗതട്ഠാനേ ഭണ്ഡനകലഹവിവാദാ വത്തന്തി, തിഖിണസിങ്ഗോ ചണ്ഡഗോണോ വിയ ഓവിജ്ഝന്തോ വിചരതി, അഥേകമഗ്ഗേന ദ്വിന്നം ഗമനം ന ഹോതി, കദാചി അയമ്പി ഏവം കരോന്തോ ഇമേസം കുലപുത്താനം സമഗ്ഗവാസം ഭിന്ദേയ്യ. പാസാദികോ ച പനേസ സുവണ്ണവണ്ണോ സുരസഗിദ്ധോ മഞ്ഞേ, ഗതകാലതോ പട്ഠായ പണീതദായകാനം അത്തനോ ഉപട്ഠാകാനഞ്ച വണ്ണകഥനാദീഹി ഇമേസം കുലപുത്താനം അപ്പമാദവിഹാരം ഭിന്ദേയ്യ. വസനട്ഠാനാനി ചാപി ഏതേസം കുലപുത്താനം നിബദ്ധാനി പരിച്ഛിന്നാനി തിസ്സോ ച പണ്ണസാലാ തയോ ചങ്കമാ തീണി ദിവാട്ഠാനാനി തീണി മഞ്ചപീഠാനി. അയം പന സമണോ മഹാകായോ വുഡ്ഢതരോ മഞ്ഞേ ഭവിസ്സതി. സോ അകാലേ ഇമേ കുലപുത്തേ സേനാസനാ വുട്ഠാപേസ്സതി. ഏവം സബ്ബഥാപി ഏതേസം അഫാസു ഭവിസ്സതീ’’തി. തം അനിച്ഛന്തോ, ‘‘മാ തേസം അഫാസുകമകാസീ’’തി ഭഗവന്തം വാരേസി.

കിം പനേസ ജാനന്തോ വാരേസി, അജാനന്തോതി? അജാനന്തോ. കിഞ്ചാപി ഹി തഥാഗതസ്സ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ ദസസഹസ്സചക്കവാളകമ്പനാദീനി പാടിഹാരിയാനി പവത്തിംസു, അരഞ്ഞവാസിനോ പന ദുബ്ബലമനുസ്സാ സകമ്മപ്പസുതാ താനി സല്ലക്ഖേതും ന സക്കോന്തി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ച നാമ യദാ അനേകഭിക്ഖുസഹസ്സപരിവാരോ ബ്യാമപ്പഭായ അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനേഹി ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണസിരിയാ ച ബുദ്ധാനുഭാവം ദസ്സേന്തോ വിചരതി, തദാ കോ ഏസോതി അപുച്ഛിത്വാവ ജാനിതബ്ബോ ഹോതി. തദാ പന ഭഗവാ സബ്ബമ്പി തം ബുദ്ധാനുഭാവം ചീവരഗബ്ഭേന പടിച്ഛാദേത്വാ വലാഹകഗബ്ഭേന പടിച്ഛന്നോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ സയമേവ പത്തചീവരമാദായ അഞ്ഞാതകവേസേന അഗമാസി. ഇതി നം അജാനന്തോവ ദായപാലോ നിവാരേസി.

ഏതദവോചാതി ഥേരോ കിര മാ സമണാതി ദായപാലസ്സ കഥം സുത്വാവ ചിന്തേസി – ‘‘മയം തയോ ജനാ ഇധ വിഹരാമ, അഞ്ഞേ പബ്ബജിതാ നാമ നത്ഥി, അയഞ്ച ദായപാലോ പബ്ബജിതേന വിയ സദ്ധിം കഥേതി, കോ നു ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ദിവാട്ഠാനതോ വുട്ഠായ ദ്വാരേ ഠത്വാ മഗ്ഗം ഓലോകേന്തോ ഭഗവന്തം അദ്ദസ. ഭഗവാപി ഥേരസ്സ സഹ ദസ്സനേനേവ സരീരോഭാസം മുഞ്ചി, അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനവിരാജിതാ ബ്യാമപ്പഭാ പസാരിതസുവണ്ണപടോ വിയ വിരോചിത്ഥ. ഥേരോ, ‘‘അയം ദായപാലോ ഫണകതം ആസിവിസം ഗീവായ ഗഹേതും ഹത്ഥം പസാരേന്തോ വിയ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലേന സദ്ധിം കഥേന്തോവ ന ജാനാതി, അഞ്ഞതരഭിക്ഖുനാ വിയ സദ്ധിം കഥേതീ’’തി നിവാരേന്തോ ഏതം, ‘‘മാ, ആവുസോ ദായപാലാ’’തിആദിവചനം അവോച.

തേനുപസങ്കമീതി കസ്മാ ഭഗവതോ പച്ചുഗ്ഗമനം അകത്വാ ഉപസങ്കമി? ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘മയം തയോ ജനാ സമഗ്ഗവാസം വസാമ, സചാഹം ഏകകോവ പച്ചുഗ്ഗമനം കരിസ്സാമി, സമഗ്ഗവാസോ നാമ ന ഭവിസ്സതീ’’തി പിയമിത്തേ ഗഹേത്വാവ പച്ചുഗ്ഗമനം കരിസ്സാമി. യഥാ ച ഭഗവാ മയ്ഹം പിയോ, ഏവം സഹായാനമ്പി മേ പിയോതി, തേഹി സദ്ധിം പച്ചുഗ്ഗമനം കാതുകാമോ സയം അകത്വാവ ഉപസങ്കമി. കേചി പന തേസം ഥേരാനം പണ്ണസാലദ്വാരേ ചങ്കമനകോടിയാ ഭഗവതോ ആഗമനമഗ്ഗോ ഹോതി, തസ്മാ ഥേരോ തേസം സഞ്ഞം ദദമാനോവ ഗതോതി. അഭിക്കമഥാതി ഇതോ ആഗച്ഛഥ. പാദേ പക്ഖാലേസീതി വികസിതപദുമസന്നിഭേഹി ജാലഹത്ഥേഹി മണിവണ്ണം ഉദകം ഗഹേത്വാ സുവണ്ണവണ്ണേസു പിട്ഠിപാദേസു ഉദകമഭിസിഞ്ചിത്വാ പാദേന പാദം ഘംസന്തോ പക്ഖാലേസി. ബുദ്ധാനം കായേ രജോജല്ലം നാമ ന ഉപലിമ്പതി, കസ്മാ പക്ഖാലേസീതി? സരീരസ്സ ഉതുഗ്ഗഹണത്ഥം, തേസഞ്ച ചിത്തസമ്പഹംസനത്ഥം. അമ്ഹേഹി അഭിഹടേന ഉദകേന ഭഗവാ പാദേ പക്ഖാലേസി, പരിഭോഗം അകാസീതി തേസം ഭിക്ഖൂനം ബലവസോമനസ്സവസേന ചിത്തം പീണിതം ഹോതി, തസ്മാ പക്ഖാലേസി. ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഭഗവാ ഏതദവോചാതി സോ കിര തേസം വുഡ്ഢതരോ.

൩൨൬. തസ്സ സങ്ഗഹേ കതേ സേസാനം കതോവ ഹോതീതി ഥേരഞ്ഞേവ ഏതം കച്ചി വോ അനുരുദ്ധാതിആദിവചനം അവോച. തത്ഥ കച്ചീതി പുച്ഛനത്ഥേ നിപാതോ. വോതി സാമിവചനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കച്ചി അനുരുദ്ധാ തുമ്ഹാകം ഖമനീയം, ഇരിയാപഥോ വോ ഖമതി? കച്ചി യാപനീയം, കച്ചി വോ ജീവിതം യാപേതി ഘടിയതി? കച്ചി പിണ്ഡകേന ന കിലമഥ, കച്ചി തുമ്ഹാകം സുലഭപിണ്ഡം, സമ്പത്തേ വോ ദിസ്വാ മനുസ്സാ ഉളുങ്കയാഗും വാ കടച്ഛുഭിക്ഖം വാ ദാതബ്ബം മഞ്ഞന്തീതി ഭിക്ഖാചാരവത്തം പുച്ഛതി. കസ്മാ? പച്ചയേന അകിലമന്തേന ഹി സക്കാ സമണധമ്മോ കാതും, വത്തമേവ വാ ഏതം പബ്ബജിതാനം. അഥ തേന പടിവചനേ ദിന്നേ, ‘‘അനുരുദ്ധാ, തുമ്ഹേ രാജപബ്ബജിതാ മഹാപുഞ്ഞാ, മനുസ്സാ തുമ്ഹാകം അരഞ്ഞേ വസന്താനം അദത്വാ കസ്സ അഞ്ഞസ്സ ദാതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തി, തുമ്ഹേ പന ഏതം ഭുഞ്ജിത്വാ കിം നു ഖോ മിഗപോതകാ വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞം സങ്ഘട്ടേന്താ വിഹരഥ, ഉദാഹു സാമഗ്ഗിഭാവോ വോ അത്ഥീ’’തി സാമഗ്ഗിരസം പുച്ഛന്തോ, കച്ചി പന വോ, അനുരുദ്ധാ, സമഗ്ഗാതിആദിമാഹ.

തത്ഥ ഖീരോദകീഭൂതാതി യഥാ ഖീരഞ്ച ഉദകഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസന്ദതി, വിസും ന ഹോതി, ഏകത്തം വിയ ഉപേതി, കച്ചി ഏവം സാമഗ്ഗിവസേന ഏകത്തൂപഗതചിത്തുപ്പാദാ വിഹരഥാതി പുച്ഛതി. പിയചക്ഖൂഹീതി മേത്തചിത്തം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ ഓലോകനചക്ഖൂനി പിയചക്ഖൂനി നാമ. കച്ചി തഥാരൂപേഹി ചക്ഖൂഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്പസ്സന്താ വിഹരഥാതി പുച്ഛതി. തഗ്ഘാതി ഏകംസത്ഥേ നിപാതോ. ഏകംസേന മയം, ഭന്തേതി വുത്തം ഹോതി. യഥാ കഥം പനാതി ഏത്ഥ യഥാതി നിപാതമത്തം. കഥന്തി കാരണപുച്ഛാ. കഥം പന തുമ്ഹേ ഏവം വിഹരഥ, കേന കാരണേന വിഹരഥ, തം മേ കാരണം ബ്രൂഥാതി വുത്തം ഹോതി. മേത്തം കായകമ്മന്തി മേത്തചിത്തവസേന പവത്തം കായകമ്മം. ആവി ചേവ രഹോ ചാതി സമ്മുഖാ ചേവ പരമ്മുഖാ ച. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ സമ്മുഖാ കായവചീകമ്മാനി സഹവാസേ ലബ്ഭന്തി, ഇതരാനി വിപ്പവാസേ. മനോകമ്മം സബ്ബത്ഥ ലബ്ഭതി. യഞ്ഹി സഹവസന്തേസു ഏകേന മഞ്ചപീഠം വാ ദാരുഭണ്ഡം വാ മത്തികാഭണ്ഡം വാ ബഹി ദുന്നിക്ഖിത്തം ഹോതി, തം ദിസ്വാ കേനിദം വളഞ്ജിതന്തി അവഞ്ഞം അകത്വാ അത്തനാ ദുന്നിക്ഖിത്തം വിയ ഗഹേത്വാ പടിസാമേന്തസ്സ പടിജഗ്ഗിതബ്ബയുത്തം വാ പന ഠാനം പടിജഗ്ഗന്തസ്സ സമ്മുഖാ മേത്തം കായകമ്മം നാമ ഹോതി. ഏകസ്മിം പക്കന്തേ തേന ദുന്നിക്ഖിത്തം സേനാസനപരിക്ഖാരം തഥേവ നിക്ഖിപന്തസ്സ പടിജഗ്ഗിതബ്ബയുത്തട്ഠാനം വാ പന പടിജഗ്ഗന്തസ്സ പരമ്മുഖാ മേത്തം കായകമ്മം നാമ ഹോതി. സഹവസന്തസ്സ പന തേഹി സദ്ധിം മധുരം സമ്മോദനീയം കഥം പടിസന്ഥാരകഥം സാരണീയകഥം ധമ്മീകഥം സരഭഞ്ഞം സാകച്ഛം പഞ്ഹപുച്ഛനം പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനന്തി ഏവമാദികരണേ സമ്മുഖാ മേത്തം വചീകമ്മം നാമ ഹോതി. ഥേരേസു പന പക്കന്തേസു മയ്ഹം പിയസഹായോ നന്ദിയത്ഥേരോ കിമിലത്ഥേരോ ഏവം സീലസമ്പന്നോ, ഏവം ആചാരസമ്പന്നോതിആദിഗുണകഥനം പരമ്മുഖാ മേത്തം വചീകമ്മം നാമ ഹോതി. മയ്ഹം പിയമിത്തോ നന്ദിയത്ഥേരോ കിമിലത്ഥേരോ അവേരോ ഹോതു, അബ്യാപജ്ജോ സുഖീ ഹോതൂതി ഏവം സമന്നാഹരതോ പന സമ്മുഖാപി പരമ്മുഖാപി മേത്തം മനോകമ്മം ഹോതിയേവ.

നാനാ ഹി ഖോ നോ, ഭന്തേ, കായാതി കായഞ്ഹി പിട്ഠം വിയ മത്തികാ വിയ ച ഓമദ്ദിത്വാ ഏകതോ കാതും ന സക്കാ. ഏകഞ്ച പന മഞ്ഞേ ചിത്തന്തി ചിത്തം പന നോ ഹിതട്ഠേന നിരന്തരട്ഠേന അവിഗ്ഗഹട്ഠേന സമഗ്ഗട്ഠേന ഏകമേവാതി ദസ്സേതി. കഥം പനേതം സകം ചിത്തം നിക്ഖിപിത്വാ ഇതരേസം ചിത്തവസേന വത്തിംസൂതി? ഏകസ്സ പത്തേ മലം ഉട്ഠഹതി, ഏകസ്സ ചീവരം കിലിട്ഠം ഹോതി, ഏകസ്സ പരിഭണ്ഡകമ്മം ഹോതി. തത്ഥ യസ്സ പത്തേ മലം ഉട്ഠിതം, തേന മമാവുസോ, പത്തേ മലം ഉട്ഠിതം പചിതും വട്ടതീതി വുത്തേ ഇതരേ മയ്ഹം ചീവരം കിലിട്ഠം ധോവിതബ്ബം, മയ്ഹം പരിഭണ്ഡം കാതബ്ബന്തി അവത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ദാരൂനി ആഹരിത്വാ ഛിന്ദിത്വാ പത്തകടാഹേ പരിഭണ്ഡം കത്വാ തതോ പരം ചീവരം വാ ധോവന്തി, പരിഭണ്ഡം വാ കരോന്തി. മമാവുസോ, ചീവരം കിലിട്ഠം ധോവിതും വട്ടതി, മമ പണ്ണസാലാ ഉക്ലാപാ പരിഭണ്ഡം കാതും വട്ടതീതി പഠമതരം ആരോചിതേപി ഏസേവ നയോ.

൩൨൭. സാധു സാധു, അനുരുദ്ധാതി ഭഗവാ ഹേട്ഠാ ന ച മയം, ഭന്തേ, പിണ്ഡകേന കിലമിമ്ഹാതി വുത്തേ ന സാധുകാരമദാസി. കസ്മാ? അയഞ്ഹി കബളീകാരോ ആഹാരോ നാമ ഇമേസം സത്താനം അപായലോകേപി ദേവമനുസ്സലോകേപി ആചിണ്ണസമാചിണ്ണോവ. അയം പന ലോകസന്നിവാസോ യേഭുയ്യേന വിവാദപക്ഖന്ദോ, അപായലോകേ ദേവമനുസ്സലോകേപി ഇമേ സത്താ പടിവിരുദ്ധാ ഏവ, ഏതേസം സാമഗ്ഗികാലോ ദുല്ലഭോ, കദാചിദേവ ഹോതീതി സമഗ്ഗവാസസ്സ ദുല്ലഭത്താ ഇധ ഭഗവാ സാധുകാരമദാസി. ഇദാനി തേസം അപ്പമാദലക്ഖണം പുച്ഛന്തോ കച്ചി പന വോ, അനുരുദ്ധാതിആദിമാഹ. തത്ഥ വോതി നിപാതമത്തം പച്ചത്തവചനം വാ, കച്ചി തുമ്ഹേതി അത്ഥോ. അമ്ഹാകന്തി അമ്ഹേസു തീസു ജനേസു. പിണ്ഡായ പടിക്കമതീതി ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ചാഗച്ഛതി. അവക്കാരപാതിന്തി അതിരേകപിണ്ഡപാതം അപനേത്വാ ഠപനത്ഥായ ഏകം സമുഗ്ഗപാതിം ധോവിത്വാ ഠപേതി.

യോ പച്ഛാതി തേ കിര ഥേരാ ന ഏകതോവ ഭിക്ഖാചാരം പവിസന്തി, ഫലസമാപത്തിരതാ ഹേതേ. പാതോവ സരീരപ്പടിജഗ്ഗനം കത്വാ വത്തപ്പടിപത്തിം പൂരേത്വാ സേനാസനം പവിസിത്വാ കാലപരിച്ഛേദം കത്വാ ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസീദന്തി. തേസു യോ പഠമതരം നിസിന്നോ അത്തനോ കാലപരിച്ഛേദവസേന പഠമതരം ഉട്ഠാതി; സോ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പടിനിവത്തോ ഭത്തകിച്ചട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ ജാനാതി – ‘‘ദ്വേ ഭിക്ഖൂ പച്ഛാ, അഹം പഠമതരം ആഗതോ’’തി. അഥ പത്തം പിദഹിത്വാ ആസനപഞ്ഞാപനാദീനി കത്വാ യദി പത്തേ പടിവിസമത്തമേവ ഹോതി, നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജതി. യദി അതിരേകം ഹോതി, അവക്കാരപാതിയം പക്ഖിപിത്വാ പാതിം പിധായ ഭുഞ്ജതി. കതഭത്തകിച്ചോ പത്തം ധോവിത്വാ വോദകം കത്വാ ഥവികായ ഓസാപേത്വാ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനം പവിസതി. ദുതിയോപി ആഗന്ത്വാവ ജാനാതി – ‘‘ഏകോ പഠമം ആഗതോ, ഏകോ പച്ഛതോ’’തി. സോ സചേ പത്തേ ഭത്തം പമാണമേവ ഹോതി, ഭുഞ്ജതി. സചേ മന്ദം, അവക്കാരപാതിതോ ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജതി. സചേ അതിരേകം ഹോതി, അവക്കാരപാതിയം പക്ഖിപിത്വാ പമാണമേവ ഭുഞ്ജിത്വാ പുരിമത്ഥേരോ വിയ വസനട്ഠാനം പവിസതി. തതിയോപി ആഗന്ത്വാവ ജാനാതി – ‘‘ദ്വേ പഠമം ആഗതാ, അഹം പച്ഛതോ’’തി. സോപി ദുതിയത്ഥേരോ വിയ ഭുഞ്ജിത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ പത്തം ധോവിത്വാ വോദകം കത്വാ ഥവികായ ഓസാപേത്വാ ആസനാനി ഉക്ഖിപിത്വാ പടിസാമേതി; പാനീയഘടേ വാ പരിഭോജനീയഘടേ വാ അവസേസം ഉദകം ഛഡ്ഡേത്വാ ഘടേ നികുജ്ജിത്വാ അവക്കാരപാതിയം സചേ അവസേസഭത്തം ഹോതി, തം വുത്തനയേന ജഹിത്വാ പാതിം ധോവിത്വാ പടിസാമേതി; ഭത്തഗ്ഗം സമ്മജ്ജതി. തതോ കചവരം ഛഡ്ഡേത്വാ സമ്മജ്ജനിം ഉക്ഖിപിത്വാ ഉപചികാഹി മുത്തട്ഠാനേ ഠപേത്വാ പത്തചീവരമാദായ വസനട്ഠാനം പവിസതി. ഇദം ഥേരാനം ബഹിവിഹാരേ അരഞ്ഞേ ഭത്തകിച്ചകരണട്ഠാനേ ഭോജനസാലായം വത്തം. ഇദം സന്ധായ, ‘‘യോ പച്ഛാ’’തിആദി വുത്തം.

യോ പസ്സതീതിആദി പന നേസം അന്തോവിഹാരേ വത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ വച്ചഘടന്തി ആചമനകുമ്ഭിം. രിത്തന്തി രിത്തകം. തുച്ഛന്തി തസ്സേവ വേവചനം. അവിസയ്ഹന്തി ഉക്ഖിപിതും അസക്കുണേയ്യം, അതിഭാരിയം. ഹത്ഥവികാരേനാതി ഹത്ഥസഞ്ഞായ. തേ കിര പാനീയഘടാദീസു യംകിഞ്ചി തുച്ഛകം ഗഹേത്വാ പോക്ഖരണിം ഗന്ത്വാ അന്തോ ച ബഹി ച ധോവിത്വാ ഉദകം പരിസ്സാവേത്വാ തീരേ ഠപേത്വാ അഞ്ഞം ഭിക്ഖും ഹത്ഥവികാരേന ആമന്തേന്തി, ഓദിസ്സ വാ അനോദിസ്സ വാ സദ്ദം ന കരോന്തി. കസ്മാ ഓദിസ്സ സദ്ദം ന കരോന്തി? തം ഭിക്ഖും സദ്ദോ ബാധേയ്യാതി. കസ്മാ അനോദിസ്സ സദ്ദം ന കരോന്തി? അനോദിസ്സ സദ്ദേ ദിന്നേ, ‘‘അഹം പുരേ, അഹം പുരേ’’തി ദ്വേപി നിക്ഖമേയ്യും, തതോ ദ്വീഹി കത്തബ്ബകമ്മേ തതിയസ്സ കമ്മച്ഛേദോ ഭവേയ്യ. സംയതപദസദ്ദോ പന ഹുത്വാ അപരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദിവാട്ഠാനസന്തികം ഗന്ത്വാ തേന ദിട്ഠഭാവം ഞത്വാ ഹത്ഥസഞ്ഞം കരോതി, തായ സഞ്ഞായ ഇതരോ ആഗച്ഛതി, തതോ ദ്വേ ജനാ ഹത്ഥേന ഹത്ഥം സംസിബ്ബന്താ ദ്വീസു ഹത്ഥേസു ഠപേത്വാ ഉപട്ഠപേന്തി. തം സന്ധായാഹ – ‘‘ഹത്ഥവികാരേന ദുതിയം ആമന്തേത്വാ ഹത്ഥവിലങ്ഘകേന ഉപട്ഠപേമാ’’തി.

പഞ്ചാഹികം ഖോ പനാതി ചാതുദ്ദസേ പന്നരസേ അട്ഠമിയന്തി ഇദം താവ പകതിധമ്മസ്സവനമേവ, തം അഖണ്ഡം കത്വാ പഞ്ചമേ പഞ്ചമേ ദിവസേ ദ്വേ ഥേരാ നാതിവികാലേ ന്ഹായിത്വാ അനുരുദ്ധത്ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം ഗച്ഛന്തി. തത്ഥ തയോപി നിസീദിത്വാ തിണ്ണം പിടകാനം അഞ്ഞതരസ്മിം അഞ്ഞമഞ്ഞം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസ്സജ്ജേന്തി, തേസം ഏവം കരോന്താനംയേവ അരുണം ഉഗ്ഗച്ഛതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. ഏത്താവതാ ഥേരേന ഭഗവതാ അപ്പമാദലക്ഖണം പുച്ഛിതേന പമാദട്ഠാനേസുയേവ അപ്പമാദലക്ഖണം വിസ്സജ്ജിതം ഹോതി. അഞ്ഞേസഞ്ഹി ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖാചാരം പവിസനകാലോ, നിക്ഖമനകാലോ, നിവാസനപരിവത്തനം, ചീവരപാരുപനം, അന്തോഗാമേ പിണ്ഡായ ചരണം ധമ്മകഥനം, അനുമോദനം, ഗാമതോ നിക്ഖമിത്വാ ഭത്തകിച്ചകരണം, പത്തധോവനം, പത്തഓസാപനം, പത്തചീവരപടിസാമനന്തി പപഞ്ചകരണട്ഠാനാനി ഏതാനി. തസ്മാ ഥേരോ അമ്ഹാകം ഏത്തകം ഠാനം മുഞ്ചിത്വാ പമാദകാലോ നാമ നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ പമാദട്ഠാനേസുയേവ അപ്പമാദലക്ഖണം വിസ്സജ്ജേസി.

൩൨൮. അഥസ്സ ഭഗവാ സാധുകാരം ദത്വാ പഠമജ്ഝാനം പുച്ഛന്തോ പുന അത്ഥി പന വോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാതി മനുസ്സധമ്മതോ ഉത്തരി. അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോതി അരിയഭാവകരണസമത്ഥോ ഞാണവിസേസോ. കിഞ്ഹി നോ സിയാ, ഭന്തേതി കസ്മാ, ഭന്തേ, നാധിഗതോ ഭവിസ്സതി, അധിഗതോയേവാതി. യാവ ദേവാതി യാവ ഏവ.

൩൨൯. ഏവം പഠമജ്ഝാനാധിഗമേ ബ്യാകതേ ദുതിയജ്ഝാനാദീനി പുച്ഛന്തോ ഏതസ്സ പന വോതിആദിമാഹ. തത്ഥ സമതിക്കമായാതി സമതിക്കമത്ഥായ. പടിപ്പസ്സദ്ധിയാതി പടിപ്പസ്സദ്ധത്ഥായ. സേസം സബ്ബത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. പച്ഛിമപഞ്ഹേ പന ലോകുത്തരഞാണദസ്സനവസേന അധിഗതം നിരോധസമാപത്തിം പുച്ഛന്തോ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോതി ആഹ. ഥേരോപി പുച്ഛാനുരൂപേനേവ ബ്യാകാസി. തത്ഥ യസ്മാ വേദയിതസുഖതോ അവേദയിതസുഖം സന്തതരം പണീതതരം ഹോതി, തസ്മാ അഞ്ഞം ഫാസുവിഹാരം ഉത്തരിതരം വാ പണീതതരം വാ ന സമനുപസ്സാമാതി ആഹ.

൩൩൦. ധമ്മിയാ കഥായാതി സാമഗ്ഗിരസാനിസംസപ്പടിസംയുത്തായ ധമ്മിയാ കഥായ. സബ്ബേപി തേ ചതൂസു സച്ചേസു പരിനിട്ഠിതകിച്ചാ, തേന തേസം പടിവേധത്ഥായ കിഞ്ചി കഥേതബ്ബം നത്ഥി. സാമഗ്ഗിരസേന പന അയഞ്ച അയഞ്ച ആനിസംസോതി സാമഗ്ഗിരസാനിസംസമേവ നേസം ഭഗവാ കഥേസി. ഭഗവന്തം അനുസംയായിത്വാതി അനുഗന്ത്വാ. തേ കിര ഭഗവതോ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ ഥോകം അഗമംസു, അഥ ഭഗവാ വിഹാരസ്സ പരിവേണപരിയന്തം ഗതകാലേ, ‘‘ആഹരഥ മേ പത്തചീവരം, തുമ്ഹേ ഇധേവ തിട്ഠഥാ’’തി പക്കാമി. തതോ പടിനിവത്തിത്വാതി തതോ ഠിതട്ഠാനതോ നിവത്തിത്വാ. കിം നു ഖോ മയം ആയസ്മതോതി ഭഗവന്തം നിസ്സായ പബ്ബജ്ജാദീനി അധിഗന്ത്വാപി അത്തനോ ഗുണകഥായ അട്ടിയമാനാ അധിഗമപ്പിച്ഛതായ ആഹംസു. ഇമാസഞ്ച ഇമാസഞ്ചാതി പഠമജ്ഝാനാദീനം ലോകിയലോകുത്തരാനം. ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോതി അജ്ജ മേ ആയസ്മന്തോ ലോകിയസമാപത്തിയാ വീതിനാമേസും, അജ്ജ ലോകുത്തരായാതി ഏവം ചിത്തേന ചിത്തം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വിദിതം. ദേവതാപി മേതി, ഭന്തേ അനുരുദ്ധ, അജ്ജ അയ്യോ നന്ദിയത്ഥേരോ, അജ്ജ അയ്യോ കിമിലത്ഥേരോ ഇമായ ച ഇമായ ച സമാപത്തിയാ വീതിനാമേസീതി ഏവമാരോചേസുന്തി അത്ഥോ. പഞ്ഹാഭിപുട്ഠേനാതി തമ്പി മയാ സയം വിദിതന്തി വാ ദേവതാഹി ആരോചിതന്തി വാ ഏത്തകേനേവ മുഖം മേ സജ്ജന്തി കഥം സമുട്ഠാപേത്വാ അപുട്ഠേനേവ മേ ന കഥിതം. ഭഗവതാ പന പഞ്ഹാഭിപുട്ഠേന പഞ്ഹം അഭിപുച്ഛിതേന സതാ ബ്യാകതം, തത്ര മേ കിം ന രോചഥാതി ആഹ.

൩൩൧. ദീഘോതി ‘‘മണി മാണിവരോ ദീഘോ, അഥോ സേരീസകോ സഹാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൨൯൩) ഏവം ആഗതോ അട്ഠവീസതിയാ യക്ഖസേനാപതീനം അബ്ഭന്തരോ ഏകോ ദേവരാജാ. പരജനോതി തസ്സേവ യക്ഖസ്സ നാമം. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി സോ കിര വേസ്സവണേന പേസിതോ ഏതം ഠാനം ഗച്ഛന്തോ ഭഗവന്തം സയം പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ ഗിഞ്ജകാവസഥതോ ഗോസിങ്ഗസാലവനസ്സ അന്തരേ ദിസ്വാ ഭഗവാ അത്തനാ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ ഗോസിങ്ഗസാലവനേ തിണ്ണം കുലപുത്താനം സന്തികം ഗച്ഛതി. അജ്ജ മഹതീ ധമ്മദേസനാ ഭവിസ്സതി. മയാപി തസ്സാ ദേസനായ ഭാഗിനാ ഭവിതബ്ബന്തി അദിസ്സമാനേന കായേന സത്ഥു പദാനുപദികോ ഗന്ത്വാ അവിദൂരേ ഠത്വാ ധമ്മം സുത്വാ സത്ഥരി ഗച്ഛന്തേപി ന ഗതോ, – ‘‘ഇമേ ഥേരാ കിം കരിസ്സന്തീ’’തി ദസ്സനത്ഥം പന തത്ഥേവ ഠിതോ. അഥ തേ ദ്വേ ഥേരേ അനുരുദ്ധത്ഥേരം പലിവേഠേന്തേ ദിസ്വാ, – ‘‘ഇമേ ഥേരാ ഭഗവന്തം നിസ്സായ പബ്ബജ്ജാദയോ സബ്ബഗുണേ അധിഗന്ത്വാപി ഭഗവതോവ മച്ഛരായന്തി, ന സഹന്തി, അതിവിയ നിലീയന്തി പടിച്ഛാദേന്തി, ന ദാനി തേസം പടിച്ഛാദേതും ദസ്സാമി, പഥവിതോ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഏതേസം ഗുണേ പകാസേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി.

ലാഭാ വത, ഭന്തേതി യേ, ഭന്തേ, വജ്ജിരട്ഠവാസിനോ ഭഗവന്തഞ്ച ഇമേ ച തയോ കുലപുത്തേ പസ്സിതും ലഭന്തി, വന്ദിതും ലഭന്തി, ദേയ്യധമ്മം ദാതും ലഭന്തി, ധമ്മം സോതും ലഭന്തി, തേസം ലാഭാ, ഭന്തേ, വജ്ജീനന്തി അത്ഥോ. സദ്ദം സുത്വാതി സോ കിര അത്തനോ യക്ഖാനുഭാവേന മഹന്തം സദ്ദം കത്വാ സകലം വജ്ജിരട്ഠം അജ്ഝോത്ഥരന്തോ തം വാചം നിച്ഛാരേസി. തേന ചസ്സ തേസു രുക്ഖപബ്ബതാദീസു അധിവത്ഥാ ഭുമ്മാ ദേവതാ സദ്ദം അസ്സോസും. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘സദ്ദം സുത്വാ’’തി. അനുസ്സാവേസുന്തി മഹന്തം സദ്ദം സുത്വാ സാവേസും. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. യാവ ബ്രഹ്മലോകാതി യാവ അകനിട്ഠബ്രഹ്മലോകാ. തഞ്ചേപി കുലന്തി, ‘‘അമ്ഹാകം കുലതോ നിക്ഖമിത്വാ ഇമേ കുലപുത്താ പബ്ബജിതാ ഏവം സീലവന്തോ ഗുണവന്തോ ആചാരസമ്പന്നാ കല്യാണധമ്മാ’’തി ഏവം തഞ്ചേപി കുലം ഏതേ തയോ കുലപുത്തേ പസന്നചിത്തം അനുസ്സരേയ്യാതി ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇതി ഭഗവാ യഥാനുസന്ധിനാവ ദേസനം നിട്ഠപേസീതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ചൂളഗോസിങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.