൬. പാസരാസിസുത്തവണ്ണനാ

൨൭൨. ഏവം മേ സുതന്തി പാസരാസിസുത്തം. തത്ഥ സാധു മയം, ആവുസോതി ആയാചന്താ ഭണന്തി. ഏതേ കിര പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ ജനപദവാസിനോ ‘‘ദസബലം പസ്സിസ്സാമാ’’തി സാവത്ഥിം അനുപ്പത്താ. സത്ഥുദസ്സനം പന ഏതേഹി ലദ്ധം, ധമ്മിം കഥം ന താവ സുണന്തി. തേ സത്ഥുഗാരവേന ‘‘അമ്ഹാകം, ഭന്തേ, ധമ്മകഥം കഥേഥാ’’തി വത്തും ന സക്കോന്തി. ബുദ്ധാ ഹി ഗരൂ ഹോന്തി, ഏകചാരികോ സീഹോ മിഗരാജാ വിയ, പഭിന്നകുഞ്ജരോ വിയ, ഫണകതആസീവിസോ വിയ, മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ വിയ ച ദുരാസദാ വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ആസീവിസോ യഥാ ഘോരോ, മിഗരാജാവ കേസരീ;

നാഗോവ കുഞ്ജരോ ദന്തീ, ഏവം ബുദ്ധാ ദുരാസദാ’’തി.

ഏവം ദുരാസദം സത്ഥാരം തേ ഭിക്ഖൂ സയം യാചിതും അസക്കോന്താ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം യാചമാനാ ‘‘സാധു മയം, ആവുസോ’’തി ആഹംസു.

അപ്പേവ നാമാതി അപി നാമ ലഭേയ്യാഥ. കസ്മാ പന ഥേരോ തേ ഭിക്ഖൂ ‘‘രമ്മകസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അസ്സമം ഉപസങ്കമേയ്യാഥാ’’തി ആഹ? പാകടകിരിയതായ. ദസബലസ്സ ഹി കിരിയാ ഥേരസ്സ പാകടാ ഹോതി; ജാനാതി ഥേരോ, ‘‘അജ്ജ സത്ഥാ ജേതവനേ വസിത്വാ പുബ്ബാരാമേ ദിവാവിഹാരം കരിസ്സതി; അജ്ജ പുബ്ബാരാമേ വസിത്വാ ജേതവനേ ദിവാവിഹാരം കരിസ്സതി; അജ്ജ ഏകകോവ പിണ്ഡായ പവിസിസ്സതി; അജ്ജ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ഇമസ്മിം കാലേ ജനപദചാരികം നിക്ഖമിസ്സതീ’’തി. കിം പനസ്സ ഏവം ജാനനത്ഥം ചേതോപരിയഞാണം അത്ഥീതി? നത്ഥി. അനുമാനബുദ്ധിയാ പന കതകിരിയായ നയഗ്ഗാഹേന ജാനാതി. യഞ്ഹി ദിവസം ഭഗവാ ജേതവനേ വസിത്വാ പുബ്ബാരാമേ ദിവാവിഹാരം കാതുകാമോ ഹോതി, തദാ സേനാസനപരിക്ഖാരഭണ്ഡാനം പടിസാമനാകാരം ദസ്സേതി, ഥേരോ സമ്മജ്ജനിസങ്കാരഛഡ്ഡനകാദീനി പടിസാമേതി. പുബ്ബാരാമേ വസിത്വാ ജേതവനം ദിവാവിഹാരായ ആഗമനകാലേപി ഏസേവ നയോ.

യദാ പന ഏകകോ പിണ്ഡായ പവിസിതുകാമോ ഹോതി, തദാ പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസീദതി. ഥേരോ ‘‘അജ്ജ ഭഗവാ ബോധനേയ്യബന്ധവം ദിസ്വാ നിസിന്നോ’’തി തായ സഞ്ഞായ ഞത്വാ ‘‘അജ്ജ, ആവുസോ, ഭഗവാ ഏകകോ പവിസിതുകാമോ, തുമ്ഹേ ഭിക്ഖാചാരസജ്ജാ ഹോഥാ’’തി ഭിക്ഖൂനം സഞ്ഞം ദേതി. യദാ പന ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ പവിസിതുകാമോ ഹോതി, തദാ ഗന്ധകുടിദ്വാരം ഉപഡ്ഢപിദഹിതം കത്വാ ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസീദതി, ഥേരോ തായ സഞ്ഞായ ഞത്വാ പത്തചീവരഗ്ഗഹണത്ഥായ ഭിക്ഖൂനം സഞ്ഞം ദേതി. യദാ ജനപദചാരികം നിക്ഖമിതുകാമോ ഹോതി, തദാ ഏകം ദ്വേ ആലോപേ അതിരേകം ഭുഞ്ജതി, സബ്ബകാലം ചങ്കമനഞ്ചാരുയ്ഹ അപരാപരം ചങ്കമതി, ഥേരോ തായ സഞ്ഞായ ഞത്വാ ‘‘ഭഗവാ, ആവുസോ, ജനപദചാരികം ചരിതുകാമോ, തുമ്ഹാകം കത്തബ്ബം കരോഥാ’’തി ഭിക്ഖൂനം സഞ്ഞം ദേതി.

ഭഗവാ പഠമബോധിയം വീസതി വസ്സാനി അനിബദ്ധവാസോ അഹോസി, പച്ഛാ പഞ്ചവീസതി വസ്സാനി അബ്ബോകിണ്ണം സാവത്ഥിംയേവ ഉപനിസ്സായ വസന്തോ ഏകദിവസേ ദ്വേ ഠാനാനി പരിഭുഞ്ജതി. ജേതവനേ രത്തിം വസിത്വാ പുനദിവസേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ദക്ഖിണദ്വാരേന സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ പാചീനദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ പുബ്ബാരാമേ ദിവാവിഹാരം കരോതി. പുബ്ബാരാമേ രത്തിം വസിത്വാ പുനദിവസേ പാചീനദ്വാരേന സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ ദക്ഖിണദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ജേതവനേ ദിവാവിഹാരം കരോതി. കസ്മാ? ദ്വിന്നം കുലാനം അനുകമ്പായ. മനുസ്സത്തഭാവേ ഠിതേന ഹി അനാഥപിണ്ഡികേന വിയ അഞ്ഞേന കേനചി, മാതുഗാമത്തഭാവേ ഠിതായ ച വിസാഖായ വിയ അഞ്ഞായ ഇത്ഥിയാ തഥാഗതം ഉദ്ദിസ്സ ധനപരിച്ചാഗോ കതോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ഭഗവാ തേസം അനുകമ്പായ ഏകദിവസേ ഇമാനി ദ്വേ ഠാനാനി പരിഭുഞ്ജതി. തസ്മിം പന ദിവസേ ജേതവനേ വസി, തസ്മാ ഥേരോ – ‘‘അജ്ജ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ സായന്ഹകാലേ ഗത്താനി പരിസിഞ്ചനത്ഥായ പുബ്ബകോട്ഠകം ഗമിസ്സതി; അഥാഹം ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ ഠിതം ഭഗവന്തം യാചിത്വാ രമ്മകസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അസ്സമം ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമി. ഏവമിമേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ ലഭിസ്സന്തി ധമ്മകഥം സവനായാ’’തി ചിന്തേത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹ.

മിഗാരമാതുപാസാദോതി വിസാഖായ പാസാദോ. സാ ഹി മിഗാരേന സേട്ഠിനാ മാതുട്ഠാനേ ഠപിതത്താ മിഗാരമാതാതി വുച്ചതി. പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി തസ്മിം കിര പാസാദേ ദ്വിന്നം മഹാസാവകാനം സിരിഗബ്ഭാനം മജ്ഝേ ഭഗവതോ സിരിഗബ്ഭോ അഹോസി. ഥേരോ ദ്വാരം വിവരിത്വാ അന്തോഗബ്ഭം സമ്മജ്ജിത്വാ മാലാകചവരം നീഹരിത്വാ മഞ്ചപീഠം പഞ്ഞപേത്വാ സത്ഥു സഞ്ഞം അദാസി. സത്ഥാ സിരിഗബ്ഭം പവിസിത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സതോ സമ്പജാനോ സീഹസേയ്യം ഉപഗമ്മ ദരഥം പടിപ്പസ്സമ്ഭേത്വാ ഉട്ഠായ ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസീദിത്വാ സായന്ഹസമയേ തതോ വുട്ഠാസി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ’’തി.

പരിസിഞ്ചിതുന്തി യോ ഹി ചുണ്ണമത്തികാദീഹി ഗത്താനി ഉബ്ബട്ടേന്തോ മല്ലകമുട്ഠാദീഹി വാ ഘംസന്തോ ന്ഹായതി, സോ ന്ഹായതീതി വുച്ചതി. യോ തഥാ അകത്വാ പകതിയാവ ന്ഹായതി, സോ പരിസിഞ്ചതീതി വുച്ചതി. ഭഗവതോപി സരീരേ തഥാ ഹരിതബ്ബം രജോജല്ലം നാമ ന ഉപലിമ്പതി, ഉതുഗ്ഗഹണത്ഥം പന ഭഗവാ കേവലം ഉദകം ഓതരതി. തേനാഹ – ‘‘ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതു’’ന്തി. പുബ്ബകോട്ഠകോതി പാചീനകോട്ഠകോ.

സാവത്ഥിയം കിര വിഹാരോ കദാചി മഹാ ഹോതി കദാചി ഖുദ്ദകോ. തഥാ ഹി സോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ യോജനികോ അഹോസി, സിഖിസ്സ തിഗാവുതോ, വേസ്സഭുസ്സ അഡ്ഢയോജനികോ, കകുസന്ധസ്സ ഗാവുതപ്പമാണോ, കോണാഗമനസ്സ അഡ്ഢഗാവുതപ്പമാണോ, കസ്സപസ്സ വീസതിഉസഭപ്പമാണോ, അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ അട്ഠകരീസപ്പമാണോ ജാതോ. തമ്പി നഗരം തസ്സ വിഹാരസ്സ കദാചി പാചീനതോ ഹോതി, കദാചി ദക്ഖിണതോ, കദാചി പച്ഛിമതോ, കദാചി ഉത്തരതോ. ജേതവനേ ഗന്ധകുടിയം പന ചതുന്നം മഞ്ചപാദാനം പതിട്ഠിതട്ഠാനം അചലമേവ.

ചത്താരി ഹി അചലചേതിയട്ഠാനാനി നാമ മഹാബോധിപല്ലങ്കട്ഠാനം ഇസിപതനേ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനട്ഠാനം സങ്കസ്സനഗരദ്വാരേ ദേവോരോഹണകാലേ സോപാനസ്സ പതിട്ഠട്ഠാനം മഞ്ചപാദട്ഠാനന്തി. അയം പന പുബ്ബകോട്ഠകോ കസ്സപദസബലസ്സ വീസതിഉസഭവിഹാരകാലേ പാചീനദ്വാരേ കോട്ഠകോ അഹോസി. സോ ഇദാനിപി പുബ്ബകോട്ഠകോത്വേവ പഞ്ഞായതി. കസ്സപദസബലസ്സ കാലേ അചിരവതീ നഗരം പരിക്ഖിപിത്വാ സന്ദമാനാ പുബ്ബകോട്ഠകം പത്വാ ഉദകേന ഭിന്ദിത്വാ മഹന്തം ഉദകരഹദം മാപേസി സമതിത്ഥം അനുപുബ്ബഗമ്ഭീരം. തത്ഥ ഏകം രഞ്ഞോ ന്ഹാനതിത്ഥം, ഏകം നാഗരാനം, ഏകം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ, ഏകം ബുദ്ധാനന്തി ഏവം പാടിയേക്കാനി ന്ഹാനതിത്ഥാനി ഹോന്തി രമണീയാനി വിപ്പകിണ്ണരജതപട്ടസദിസവാലികാനി. ഇതി ഭഗവാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിം യേന അയം ഏവരൂപോ പുബ്ബകോട്ഠകോ തേനുപസങ്കമി ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതും. അഥായസ്മാ ആനന്ദോ ഉദകസാടികം ഉപനേസി. ഭഗവാ രത്തദുപട്ടം അപനേത്വാ ഉദകസാടികം നിവാസേസി. ഥേരോ ദുപട്ടേന സദ്ധിം മഹാചീവരം അത്തനോ ഹത്ഥഗതമകാസി. ഭഗവാ ഉദകം ഓതരി. സഹോതരണേനേവസ്സ ഉദകേ മച്ഛകച്ഛപാ സബ്ബേ സുവണ്ണവണ്ണാ അഹേസും. യന്തനാലികാഹി സുവണ്ണരസധാരാനിസിഞ്ചമാനകാലോ വിയ സുവണ്ണപടപസാരണകാലോ വിയ ച അഹോസി. അഥ ഭഗവതോ ന്ഹാനവത്തം ദസ്സേത്വാ ന്ഹത്വാ പച്ചുത്തിണ്ണസ്സ ഥേരോ രത്തദുപട്ടം ഉപനേസി. ഭഗവാ തം നിവാസേത്വാ വിജ്ജുലതാസദിസം കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ മഹാചീവരം അന്തന്തേന സംഹരിത്വാ പദുമഗബ്ഭസദിസം കത്വാ ഉപനീതം ദ്വീസു കണ്ണേസു ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി. തേന വുത്തം – ‘‘പുബ്ബകോട്ഠകേ ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ ഏകചീവരോ അട്ഠാസീ’’തി.

ഏവം ഠിതസ്സ പന ഭഗവതോ സരീരം വികസിതകമലുപ്പലസരം സബ്ബപാലിഫുല്ലം പാരിച്ഛത്തകം താരാമരീചിവികസിതം ച ഗഗനതലം സിരിയാ അവഹസമാനം വിയ വിരോചിത്ഥ. ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖേപവിലാസിനീ ചസ്സ ദ്വത്തിംസവരലക്ഖണമാലാ ഗന്ഥേത്വാ ഠപിതാ ദ്വത്തിംസചന്ദമാലാ വിയ, ദ്വത്തിംസസൂരിയമാലാ വിയ, പടിപാടിയാ ഠപിതാ ദ്വത്തിംസചക്കവത്തി ദ്വത്തിംസദേവരാജാ ദ്വത്തിംസമഹാബ്രഹ്മാനോ വിയ ച അതിവിയ വിരോചിത്ഥ, വണ്ണഭൂമിനാമേസാ. ഏവരൂപേസു ഠാനേസു ബുദ്ധാനം സരീരവണ്ണം വാ ഗുണവണ്ണം വാ ചുണ്ണിയപദേഹി വാ ഗാഥാഹി വാ അത്ഥഞ്ച ഉപമായോ ച കാരണാനി ച ആഹരിത്വാ പടിബലേന ധമ്മകഥികേന പൂരേത്വാ കഥേതും വട്ടതീതി ഏവരൂപേസു ഠാനേസു ധമ്മകഥികസ്സ ഥാമോ വേദിതബ്ബോ.

൨൭൩. ഗത്താനി പുബ്ബാപയമാനോതി പകതിഭാവം ഗമയമാനോ നിരുദകാനി കുരുമാനോ, സുക്ഖാപയമാനോതി അത്ഥോ. സോദകേന ഗത്തേന ചീവരം പാരുപന്തസ്സ ഹി ചീവരേ കണ്ണികാ ഉട്ഠഹന്തി, പരിക്ഖാരഭണ്ഡം ദുസ്സതി. ബുദ്ധാനം പന സരീരേ രജോജല്ലം ന ഉപലിമ്പതി; പദുമപത്തേ പക്ഖിത്തഉദകബിന്ദു വിയ ഉദകം വിനിവത്തേത്വാ ഗച്ഛതി, ഏവം സന്തേപി സിക്ഖാഗാരവതായ ഭഗവാ, ‘‘പബ്ബജിതവത്തം നാമേത’’ന്തി മഹാചീവരം ഉഭോസു കണ്ണേസു ഗഹേത്വാ പുരതോ കായം പടിച്ഛാദേത്വാ അട്ഠാസി. തസ്മിം ഖണേ ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘ഭഗവാ മഹാചീവരം പാരുപിത്വാ മിഗാരമാതുപാസാദം ആരബ്ഭ ഗമനാഭിഹാരതോ പട്ഠായ ദുന്നിവത്തിയോ ഭവിസ്സതി; ബുദ്ധാനഞ്ഹി അധിപ്പായകോപനം നാമ ഏകചാരികസീഹസ്സ ഗഹണത്ഥം ഹത്ഥപ്പസാരണം വിയ; പഭിന്നവരവാരണസ്സ സോണ്ഡായ പരാമസനം വിയ; ഉഗ്ഗതേജസ്സ ആസീവിസസ്സ ഗീവായ ഗഹണം വിയ ച ഭാരിയം ഹോതി. ഇധേവ രമ്മകസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അസ്സമസ്സ വണ്ണം കഥേത്വാ തത്ഥ ഗമനത്ഥായ ഭഗവന്തം യാചിസ്സാമീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ…പേ… അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി.

തത്ഥ അനുകമ്പം ഉപാദായാതി ഭഗവതോ സമ്മുഖാ ധമ്മിം കഥം സോസ്സാമാതി തം അസ്സമം ഗതാനം പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം അനുകമ്പം പടിച്ച, തേസു കാരുഞ്ഞം കത്വാതി അത്ഥോ. ധമ്മിയാ കഥായാതി ദസസു പാരമിതാസു അഞ്ഞതരായ പാരമിയാ ചേവ മഹാഭിനിക്ഖമനസ്സ ച വണ്ണം കഥയമാനാ സന്നിസിന്നാ ഹോന്തി. ആഗമയമാനോതി ഓലോകയമാനോ. അഹം ബുദ്ധോതി സഹസാ അപ്പവിസിത്വാ യാവ സാ കഥാ നിട്ഠാതി, താവ അട്ഠാസീതി അത്ഥോ. അഗ്ഗളം ആകോടേസീതി അഗ്ഗനഖേന കവാടേ സഞ്ഞം അദാസി. വിവരിംസൂതി സോതം ഓദഹിത്വാവ നിസിന്നത്താ തങ്ഖണംയേവ ആഗന്ത്വാ വിവരിംസു.

പഞ്ഞത്തേ ആസനേതി ബുദ്ധകാലേ കിര യത്ഥ യത്ഥ ഏകോപി ഭിക്ഖു വിഹരതി, സബ്ബത്ഥ ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞത്തമേവ ഹോതി. കസ്മാ? ഭഗവാ കിര അത്തനോ സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഫാസുകട്ഠാനേ വിഹരന്തേ മനസി കരോതി ‘‘അസുകോ മയ്ഹം സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഗതോ, സക്ഖിസ്സതി നു ഖോ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും നോ വാ’’തി. അഥ നം പസ്സതി കമ്മട്ഠാനം വിസ്സജ്ജേത്വാ അകുസലവിതക്കേ വിതക്കയമാനം, തതോ ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ മാദിസസ്സ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വിഹരന്തം ഇമം കുലപുത്തം അകുസലവിതക്കാ അഭിഭവിത്വാ അനമതഗ്ഗേ വട്ടദുക്ഖേ സംസാരേസ്സന്തീ’’തി തസ്സ അനുഗ്ഗഹത്ഥം തത്ഥേവ അത്താനം ദസ്സേത്വാ തം കുലപുത്തം ഓവദിത്വാ ആകാസം ഉപ്പതിത്വാ പുന അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ ഗച്ഛതി. അഥേവം ഓവദിയമാനാ തേ ഭിക്ഖൂ ചിന്തയിംസു – ‘‘സത്ഥാ അമ്ഹാകം മനം ജാനിത്വാ ആഗന്ത്വാ അമ്ഹാകം സമീപേ ഠിതംയേവ അത്താനം ദസ്സേതി; തസ്മിം ഖണേ, ‘ഭന്തേ, ഇധ നിസീദഥ, ഇധ നിസീദഥാ’തി ആസനപരിയേസനം നാമ ഭാരോ’’തി. തേ ആസനം പഞ്ഞപേത്വാവ വിഹരന്തി. യസ്സ പീഠം അത്ഥി, സോ തം പഞ്ഞപേതി. യസ്സ നത്ഥി, സോ മഞ്ചം വാ ഫലകം വാ കട്ഠം വാ പാസാണം വാ വാലികപുഞ്ജം വാ പഞ്ഞപേതി. തം അലഭമാനാ പുരാണപണ്ണാനിപി സങ്കഡ്ഢിത്വാ തത്ഥ പംസുകൂലം പത്ഥരിത്വാ ഠപേന്തി. ഇധ പന പകതിപഞ്ഞത്തമേവ ആസനം അഹോസി, തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദീ’’തി.

കായ നുത്ഥാതി കതമായ നു കഥായ സന്നിസിന്നാ ഭവഥാതി അത്ഥോ. ‘‘കായ നേത്ഥാ’’തിപി പാളി, തസ്സാ കതമായ നു ഏത്ഥാതി അത്ഥോ. ‘‘കായ നോത്ഥാ’’തിപി പാളി, തസ്സാപി പുരിമോയേവ അത്ഥോ. അന്തരാ കഥാതി കമ്മട്ഠാനമനസികാരഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീനം അന്തരാ അഞ്ഞാ ഏകാ കഥാ. വിപ്പകതാതി മമ ആഗമനപച്ചയാ അപരിനിട്ഠിതാ സിഖം അപ്പത്താ. അഥ ഭഗവാ അനുപ്പത്തോതി അഥ ഏതസ്മിം കാലേ ഭഗവാ ആഗതോ. ധമ്മീ വാ കഥാതി ദസകഥാവത്ഥുനിസ്സിതാ വാ ധമ്മീ കഥാ. അരിയോ വാ തുണ്ഹീഭാവോതി ഏത്ഥ പന ദുതിയജ്ഝാനമ്പി അരിയോ തുണ്ഹീഭാവോ മൂലകമ്മട്ഠാനമ്പി. തസ്മാ തം ഝാനം അപ്പേത്വാ നിസിന്നോപി, മൂലകമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ നിസിന്നോപി ഭിക്ഖു അരിയേന തുണ്ഹീഭാവേന നിസിന്നോതി വേദിതബ്ബോ.

൨൭൪. ദ്വേമാ, ഭിക്ഖവേ, പരിയേസനാതി കോ അനുസന്ധി? തേ ഭിക്ഖൂ സമ്മുഖാ ധമ്മിം കഥം സോസ്സാമാതി ഥേരസ്സ ഭാരം അകംസു, ഥേരോ തേസം അസ്സമഗമനമകാസി. തേ തത്ഥ നിസീദിത്വാ അതിരച്ഛാനകഥികാ ഹുത്വാ ധമ്മിയാ കഥായ നിസീദിംസു. അഥ ഭഗവാ ‘‘അയം തുമ്ഹാകം പരിയേസനാ അരിയപരിയേസനാ നാമാ’’തി ദസ്സേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, അനരിയപരിയേസനാതി ഏത്ഥ യഥാ മഗ്ഗകുസലോ പുരിസോ പഠമം വജ്ജേതബ്ബം അപായമഗ്ഗം ദസ്സേന്തോ ‘‘വാമം മുഞ്ചിത്വാ ദക്ഖിണം ഗണ്ഹാ’’തി വദതി. ഏവം ഭഗവാ ദേസനാകുസലതായ പഠമം വജ്ജേതബ്ബം അനരിയപരിയേസനം ആചിക്ഖിത്വാ പച്ഛാ ഇതരം ആചിക്ഖിസ്സാമീതി ഉദ്ദേസാനുക്കമം ഭിന്ദിത്വാ ഏവമാഹ. ജാതിധമ്മോതി ജായനസഭാവോ. ജരാധമ്മോതി ജീരണസഭാവോ. ബ്യാധിധമ്മോതി ബ്യാധിസഭാവോ. മരണധമ്മോതി മരണസഭാവോ. സോകധമ്മോതി സോചനകസഭാവോ. സംകിലേസധമ്മോതി സംകിലിസ്സനസഭാവോ.

പുത്തഭരിയന്തി പുത്താ ച ഭരിയാ ച. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ജാതരൂപരജതന്തി ഏത്ഥ പന ജാതരൂപന്തി സുവണ്ണം. രജതന്തി യംകിഞ്ചി വോഹാരൂപഗം ലോഹമാസകാദി. ജാതിധമ്മാ ഹേതേ, ഭിക്ഖവേ, ഉപധയോതി ഏതേ പഞ്ചകാമഗുണൂപധയോ നാമ ഹോന്തി, തേ സബ്ബേപി ജാതിധമ്മാതി ദസ്സേതി. ബ്യാധിധമ്മവാരാദീസു ജാതരൂപരജതം ന ഗഹിതം, ന ഹേതസ്സ സീസരോഗാദയോ ബ്യാധയോ നാമ ഹോന്തി, ന സത്താനം വിയ ചുതിസങ്ഖാതം മരണം, ന സോകോ ഉപ്പജ്ജതി. അയാദീഹി പന സംകിലേസേഹി സംകിലിസ്സതീതി സംകിലേസധമ്മവാരേ ഗഹിതം. തഥാ ഉതുസമുട്ഠാനത്താ ജാതിധമ്മവാരേ. മലം ഗഹേത്വാ ജീരണതോ ജരാധമ്മവാരേ ച.

൨൭൫. അയം , ഭിക്ഖവേ, അരിയാ പരിയേസനാതി, ഭിക്ഖവേ, അയം നിദ്ദോസതായപി അരിയേഹി പരിയേസിതബ്ബതായപി അരിയപരിയേസനാതി വേദിതബ്ബാ.

൨൭൬. അഹമ്പി സുദം, ഭിക്ഖവേതി കസ്മാ ആരഭി? മൂലതോ പട്ഠായ മഹാഭിനിക്ഖമനം ദസ്സേതും. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘ഭിക്ഖവേ, അഹമ്പി പുബ്ബേ അനരിയപരിയേസനം പരിയേസിം. സ്വാഹം തം പഹായ അരിയപരിയേസനം പരിയേസിത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ. പഞ്ചവഗ്ഗിയാപി അനരിയപരിയേസനം പരിയേസിംസു. തേ തം പഹായ അരിയപരിയേസനം പരിയേസിത്വാ ഖീണാസവഭൂമിം പത്താ. തുമ്ഹേപി മമ ചേവ പഞ്ചവഗ്ഗിയാനഞ്ച മഗ്ഗം ആരുള്ഹാ. അരിയപരിയേസനാ തുമ്ഹാകം പരിയേസനാ’’തി മൂലതോ പട്ഠായ അത്തനോ മഹാഭിനിക്ഖമനം ദസ്സേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി.

൨൭൭. തത്ഥ ദഹരോവ സമാനോതി തരുണോവ സമാനോ. സുസുകാളകേസോതി സുട്ഠു കാളകേസോ, അഞ്ജനവണ്ണകേസോവ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ഭദ്രേനാതി ഭദ്ദകേന. പഠമേന വയസാതി തിണ്ണം വയാനം പഠമവയേന. അകാമകാനന്തി അനിച്ഛമാനാനം, അനാദരത്ഥേ സാമിവചനം. അസ്സൂനി മുഖേ ഏതേസന്തി അസ്സുമുഖാ; തേസം അസ്സുമുഖാനം, അസ്സുകിലിന്നമുഖാനന്തി അത്ഥോ. രുദന്താനന്തി കന്ദിത്വാ രോദമാനാനം. കിം കുസലഗവേസീതി കിം കുസലന്തി ഗവേസമാനോ. അനുത്തരം സന്തിവരപദന്തി ഉത്തമം സന്തിസങ്ഖാതം വരപദം, നിബ്ബാനം പരിയേസമാനോതി അത്ഥോ. യേന ആളാരോ കാലാമോതി ഏത്ഥ ആളാരോതി തസ്സ നാമം, ദീഘപിങ്ഗലോ കിരേസോ. തേനസ്സ ആളാരോതി നാമം അഹോസി. കാലാമോതി ഗോത്തം. വിഹരതായസ്മാതി വിഹരതു ആയസ്മാ. യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോതി യസ്മിം ധമ്മേ പണ്ഡിതോ പുരിസോ. സകം ആചരിയകന്തി അത്തനോ ആചരിയസമയം. ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാതി പടിലഭിത്വാ വിഹരേയ്യ. ഏത്താവതാ തേന ഓകാസോ കതോ ഹോതി. തം ധമ്മന്തി തം തേസം സമയം തന്തിം. പരിയാപുണിന്തി സുത്വാവ ഉഗ്ഗണ്ഹിം.

ഓട്ഠപഹതമത്തേനാതി തേന വുത്തസ്സ പടിഗ്ഗഹണത്ഥം ഓട്ഠപഹരണമത്തേന; അപരാപരം കത്വാ ഓട്ഠസഞ്ചരണമത്തകേനാതി അത്ഥോ. ലപിതലാപനമത്തേനാതി തേന ലപിതസ്സ പടിലാപനമത്തകേന. ഞാണവാദന്തി ജാനാമീതി വാദം. ഥേരവാദന്തി ഥിരഭാവവാദം, ഥേരോ അഹമേത്ഥാതി ഏതം വചനം. അഹഞ്ചേവ അഞ്ഞേ ചാതി ന കേവലം അഹം, അഞ്ഞേപി ബഹൂ ഏവം വദന്തി. കേവലം സദ്ധാമത്തകേനാതി പഞ്ഞായ അസച്ഛികത്വാ സുദ്ധേന സദ്ധാമത്തകേനേവ. ബോധിസത്തോ കിര വാചായ ധമ്മം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോയേവ, ‘‘ന കാലാമസ്സ വാചായ പരിയത്തിമത്തമേവ അസ്മിം ധമ്മേ, അദ്ധാ ഏസ സത്തന്നം സമാപത്തീനം ലാഭീ’’തി അഞ്ഞാസി, തേനസ്സ ഏതദഹോസി.

ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം പവേദേസീതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനപരിയോസാനാ സത്ത സമാപത്തിയോ മം ജാനാപേസി. സദ്ധാതി ഇമാസം സത്തന്നം സമാപത്തീനം നിബ്ബത്തനത്ഥായ സദ്ധാ. വീരിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. പദഹേയ്യന്തി പയോഗം കരേയ്യം. നചിരസ്സേവ തം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസിന്തി ബോധിസത്തോ കിര വീരിയം പഗ്ഗഹേത്വാ കതിപാഹഞ്ഞേവ സത്ത സുവണ്ണനിസ്സേണിയോ പസാരേന്തോ വിയ സത്ത സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേസി; തസ്മാ ഏവമാഹ.

ലാഭാ നോ, ആവുസോതി അനുസൂയകോ കിരേസ കാലാമോ. തസ്മാ ‘‘അയം അധുനാഗതോ, കിന്തി കത്വാ ഇമം ധമ്മം നിബ്ബത്തേസീ’’തി ഉസൂയം അകത്വാ പസന്നോ പസാദം പവേദേന്തോ ഏവമാഹ. ഉഭോവ സന്താ ഇമം ഗണം പരിഹരാമാതി ‘‘മഹാ അയം ഗണോ, ദ്വേപി ജനാ പരിഹരാമാ’’തി വത്വാ ഗണസ്സ സഞ്ഞം അദാസി, ‘‘അഹമ്പി സത്തന്നം സമാപത്തീനം ലാഭീ, മഹാപുരിസോപി സത്തന്നമേവ, ഏത്തകാ ജനാ മഹാപുരിസസ്സ സന്തികേ പരികമ്മം ഉഗ്ഗണ്ഹഥ, ഏത്തകാ മയ്ഹ’’ന്തി മജ്ഝേ ഭിന്ദിത്വാ അദാസി. ഉളാരായാതി ഉത്തമായ. പൂജായാതി കാലാമസ്സ കിര ഉപട്ഠാകാ ഇത്ഥിയോപി പുരിസാപി ഗന്ധമാലാദീനി ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛന്തി. കാലാമോ – ‘‘ഗച്ഛഥ, മഹാപുരിസം പൂജേഥാ’’തി വദതി. തേ തം പൂജേത്വാ യം അവസിട്ഠം ഹോതി, തേന കാലാമം പൂജേന്തി. മഹഗ്ഘാനി മഞ്ചപീഠാനി ആഹരന്തി; താനിപി മഹാപുരിസസ്സ ദാപേത്വാ യദി അവസിട്ഠം ഹോതി, അത്തനാ ഗണ്ഹാതി. ഗതഗതട്ഠാനേ വരസേനാസനം ബോധിസത്തസ്സ ജഗ്ഗാപേത്വാ സേസകം അത്തനാ ഗണ്ഹാതി. ഏവം ഉളാരായ പൂജായ പൂജേസി. നായം ധമ്മോ നിബ്ബിദായാതിആദീസു അയം സത്തസമാപത്തിധമ്മോ നേവ വട്ടേ നിബ്ബിന്ദനത്ഥായ, ന വിരജ്ജനത്ഥായ, ന രാഗാദിനിരോധത്ഥായ, ന ഉപസമത്ഥായ, ന അഭിഞ്ഞേയ്യധമ്മം അഭിജാനനത്ഥായ, ന ചതുമഗ്ഗസമ്ബോധായ, ന നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയായ സംവത്തതീതി അത്ഥോ.

യാവദേവ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപപത്തിയാതി യാവ സട്ഠികപ്പസഹസ്സായുപരിമാണേ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനഭവേ ഉപപത്തി, താവദേവ സംവത്തതി, ന തതോ ഉദ്ധം. ഏവമയം പുനരാവത്തനധമ്മോയേവ; യഞ്ച ഠാനം പാപേതി, തം ജാതിജരാമരണേഹി അപരിമുത്തമേവ മച്ചുപാസപരിക്ഖിത്തമേവാതി. തതോ പട്ഠായ ച പന മഹാസത്തോ യഥാ നാമ ഛാതജ്ഝത്തപുരിസോ മനുഞ്ഞഭോജനം ലഭിത്വാ സമ്പിയായമാനോപി ഭുഞ്ജിത്വാ പിത്തവസേന വാ സേമ്ഹവസേന വാ മക്ഖികാവസേന വാ ഛഡ്ഡേത്വാ പുന ഏകം പിണ്ഡമ്പി ഭുഞ്ജിസ്സാമീതി മനം ന ഉപ്പാദേതി; ഏവമേവ ഇമാ സത്ത സമാപത്തിയോ മഹന്തേന ഉസ്സാഹേന നിബ്ബത്തേത്വാപി, താസു ഇമം പുനരാവത്തികാദിഭേദം ആദീനവം ദിസ്വാ, പുന ഇമം ധമ്മം ആവജ്ജിസ്സാമി വാ സമാപജ്ജിസ്സാമി വാ അധിട്ഠഹിസ്സാമി വാ വുട്ഠഹിസ്സാമി വാ പച്ചവേക്ഖിസ്സാമി വാതി ചിത്തമേവ ന ഉപ്പാദേസി. അനലങ്കരിത്വാതി അലം ഇമിനാ, അലം ഇമിനാതി പുനപ്പുനം അലങ്കരിത്വാ. നിബ്ബിജ്ജാതി നിബ്ബിന്ദിത്വാ. അപക്കമിന്തി അഗമാസിം.

൨൭൮. ന ഖോ രാമോ ഇമം ധമ്മന്തി ഇധാപി ബോധിസത്തോ തം ധമ്മം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോയേവ അഞ്ഞാസി – ‘‘നായം അട്ഠസമാപത്തിധമ്മോ ഉദകസ്സ വാചായ ഉഗ്ഗഹിതമത്തോവ, അദ്ധാ പനേസ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ’’തി. തേനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ന ഖോ രാമോ…പേ… ജാനം പസ്സം വിഹാസീ’’തി. സേസമേത്ഥ പുരിമവാരേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൨൭൯. യേന ഉരുവേലാ സേനാനിഗമോതി ഏത്ഥ ഉരുവേലാതി മഹാവേലാ, മഹാവാലികരാസീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഉരൂതി വാലികാ വുച്ചതി; വേലാതി മരിയാദാ, വേലാതിക്കമനഹേതു ആഹടാ ഉരു ഉരുവേലാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അതീതേ കിര അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ ദസസഹസ്സാ കുലപുത്താ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ തസ്മിം പദേസേ വിഹരന്താ ഏകദിവസം സന്നിപതിത്വാ കതികവത്തം അകംസു – ‘‘കായകമ്മവചീകമ്മാനി നാമ പരേസമ്പി പാകടാനി ഹോന്തി, മനോകമ്മം പന അപാകടം. തസ്മാ യോ കാമവിതക്കം വാ ബ്യാപാദവിതക്കം വാ വിഹിംസാവിതക്കം വാ വിതക്കേതി, തസ്സ അഞ്ഞോ ചോദകോ നാമ നത്ഥി; സോ അത്തനാവ അത്താനം ചോദേത്വാ പത്തപുടേന വാലികം ആഹരിത്വാ ഇമസ്മിം ഠാനേ ആകിരതു, ഇദമസ്സ ദണ്ഡകമ്മ’’ന്തി. തതോ പട്ഠായ യോ താദിസം വിതക്കം വിതക്കേതി, സോ തത്ഥ പത്തപുടേന വാലികം ആകിരതി, ഏവം തത്ഥ അനുക്കമേന മഹാവാലികരാസി ജാതോ. തതോ തം പച്ഛിമാ ജനതാ പരിക്ഖിപിത്വാ ചേതിയട്ഠാനമകാസി; തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ഉരുവേലാതി മഹാവേലാ, മഹാവാലികരാസീതി അത്ഥോ’’തി. തമേവ സന്ധായ വുത്തം – ‘‘അഥ വാ ഉരൂതി വാലികാ വുച്ചതി, വേലാതി മരിയാദാ. വേലാതിക്കമനഹേതു ആഹടാ ഉരു ഉരുവേലാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി.

സേനാനിഗമോതി സേനായ നിഗമോ. പഠമകപ്പികാനം കിര തസ്മിം ഠാനേ സേനാനിവേസോ അഹോസി; തസ്മാ സോ പദേസോ സേനാനിഗമോതി വുച്ചതി. ‘‘സേനാനി-ഗാമോ’’തിപി പാഠോ. സേനാനീ നാമ സുജാതായ പിതാ, തസ്സ ഗാമോതി അത്ഥോ. തദവസരിന്തി തത്ഥ ഓസരിം. രമണീയം ഭൂമിഭാഗന്തി സുപുപ്ഫിതനാനപ്പകാരജലജഥലജപുപ്ഫവിചിത്തം മനോരമ്മം ഭൂമിഭാഗം. പാസാദികഞ്ച വനസണ്ഡന്തി മോരപിഞ്ഛകലാപസദിസം പസാദജനനവനസണ്ഡഞ്ച അദ്ദസം. നദിഞ്ച സന്ദന്തിന്തി സന്ദമാനഞ്ച മണിക്ഖന്ധസദിസം വിമലനീലസീതലസലിലം നേരഞ്ജരം നദിം അദ്ദസം. സേതകന്തി പരിസുദ്ധം നിക്കദ്ദമം. സുപതിത്ഥന്തി അനുപുബ്ബഗമ്ഭീരേഹി സുന്ദരേഹി തിത്ഥേഹി ഉപേതം. രമണീയന്തി രജതപട്ടസദിസം വിപ്പകിണ്ണവാലികം പഹൂതമച്ഛകച്ഛപം അഭിരാമദസ്സനം. സമന്താ ച ഗോചരഗാമന്തി തസ്സ പദേസസ്സ സമന്താ അവിദൂരേ ഗമനാഗമനസമ്പന്നം സമ്പത്തപബ്ബജിതാനം സുലഭപിണ്ഡം ഗോചരഗാമഞ്ച അദ്ദസം. അലം വതാതി സമത്ഥം വത. തത്ഥേവ നിസീദിന്തി ബോധിപല്ലങ്കേ നിസജ്ജം സന്ധായാഹ. ഉപരിസുത്തസ്മിഞ്ഹി തത്ഥേവാതി ദുക്കരകാരികട്ഠാനം അധിപ്പേതം, ഇധ പന ബോധിപല്ലങ്കോ. തേനാഹ – ‘‘തത്ഥേവ നിസീദി’’ന്തി. അലമിദം പധാനായാതി ഇദം ഠാനം പധാനത്ഥായ സമത്ഥന്തി ഏവം ചിന്തേത്വാ നിസീദിന്തി അത്ഥോ.

൨൮൦. അജ്ഝഗമന്തി അധിഗച്ഛിം പടിലഭിം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനന്തി സബ്ബധമ്മദസ്സനസമത്ഥഞ്ച മേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ഉദപാദി. അകുപ്പാ മേ വിമുത്തീതി മയ്ഹം അരഹത്തഫലവിമുത്തി അകുപ്പതായ ച അകുപ്പാരമ്മണതായ ച അകുപ്പാ, സാ ഹി രാഗാദീഹി ന കുപ്പതീതി അകുപ്പതായപി അകുപ്പാ, അകുപ്പം നിബ്ബാനമസ്സാരമ്മണന്തിപി അകുപ്പാ. അയമന്തിമാ ജാതീതി അയം സബ്ബപച്ഛിമാ ജാതി. നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോതി ഇദാനി മേ പുന പടിസന്ധി നാമ നത്ഥീതി ഏവം പച്ചവേക്ഖണഞാണമ്പി മേ ഉപ്പന്നന്തി ദസ്സേതി.

൨൮൧. അധിഗതോതി പടിവിദ്ധോ. ധമ്മോതി ചതുസച്ചധമ്മോ. ഗമ്ഭീരോതി ഉത്താനഭാവപടിക്ഖേപവചനമേതം. ദുദ്ദസോതി ഗമ്ഭീരത്താവ ദുദ്ദസോ ദുക്ഖേന ദട്ഠബ്ബോ, ന സക്കാ സുഖേന ദട്ഠും. ദുദ്ദസത്താവ ദുരനുബോധോ, ദുക്ഖേന അവബുജ്ഝിതബ്ബോ, ന സക്കാ സുഖേന അവബുജ്ഝിതും. സന്തോതി നിബ്ബുതോ. പണീതോതി അതപ്പകോ. ഇദം ദ്വയം ലോകുത്തരമേവ സന്ധായ വുത്തം. അതക്കാവചരോതി തക്കേന അവചരിതബ്ബോ ഓഗാഹിതബ്ബോ ന ഹോതി, ഞാണേനേവ അവചരിതബ്ബോ. നിപുണോതി സണ്ഹോ. പണ്ഡിതവേദനീയോതി സമ്മാപടിപദം പടിപന്നേഹി പണ്ഡിതേഹി വേദിതബ്ബോ. ആലയരാമാതി സത്താ പഞ്ചസു കാമഗുണേസു അല്ലീയന്തി. തസ്മാ തേ ആലയാതി വുച്ചന്തി. അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതാനി ആലയന്തി, തസ്മാ ആലയാതി വുച്ചന്തി. തേഹി ആലയേഹി രമന്തീതി ആലയരാമാ. ആലയേസു രതാതി ആലയരതാ. ആലയേസു സുട്ഠു മുദിതാതി ആലയസമ്മുദിതാ. യഥേവ ഹി സുസജ്ജിതം പുപ്ഫഫലഭരിതരുക്ഖാദിസമ്പന്നം ഉയ്യാനം പവിട്ഠോ രാജാ തായ തായ സമ്പത്തിയാ രമതി, സമ്മുദിതോ ആമോദിതപമോദിതോ ഹോതി, ന ഉക്കണ്ഠതി, സായമ്പി നിക്ഖമിതും ന ഇച്ഛതി; ഏവമിമേഹിപി കാമാലയതണ്ഹാലയേഹി സത്താ രമന്തി, സംസാരവട്ടേ സമ്മുദിതാ അനുക്കണ്ഠിതാ വസന്തി. തേന നേസം ഭഗവാ ദുവിധമ്പി ആലയം ഉയ്യാനഭൂമിം വിയ ദസ്സേന്തോ ‘‘ആലയരാമാ’’തിആദിമാഹ.

യദിദന്തി നിപാതോ, തസ്സ ഠാനം സന്ധായ ‘‘യം ഇദ’’ന്തി, പടിച്ചസമുപ്പാദം സന്ധായ ‘‘യോ അയ’’ന്തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പാദോതി ഇമേസം പച്ചയാ ഇദപ്പച്ചയാ; ഇദപ്പച്ചയാ ഏവ ഇദപ്പച്ചയതാ; ഇദപ്പച്ചയതാ ച സാ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ചാതി ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പാദോ. സങ്ഖാരാദിപച്ചയാനമേതം അധിവചനം. സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതിആദി സബ്ബം നിബ്ബാനമേവ. യസ്മാ ഹി തം ആഗമ്മ സബ്ബസങ്ഖാരവിപ്ഫന്ദിതാനി സമ്മന്തി വൂപസമ്മന്തി, തസ്മാ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതി വുച്ചതി. യസ്മാ ച തം ആഗമ്മ സബ്ബേ ഉപധയോ പടിനിസ്സട്ഠാ ഹോന്തി, സബ്ബാ തണ്ഹാ ഖീയന്തി, സബ്ബേ കിലേസരാഗാ വിരജ്ജന്തി, സബ്ബം ദുക്ഖം നിരുജ്ഝതി; തസ്മാ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹാക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോതി വുച്ചതി. സാ പനേസാ തണ്ഹാ ഭവേന ഭവം, ഫലേന വാ സദ്ധിം കമ്മം വിനതി സംസിബ്ബതീതി കത്വാ വാനന്തി വുച്ചതി, തതോ നിക്ഖന്തം വാനതോതി നിബ്ബാനം. സോ മമസ്സ കിലമഥോതി യാ അജാനന്താനം ദേസനാ നാമ, സോ മമ കിലമഥോ അസ്സ, സാ മമ വിഹേസാ അസ്സാതി അത്ഥോ. കായകിലമഥോ ചേവ കായവിഹേസാ ച അസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. ചിത്തേ പന ഉഭയമ്പേതം ബുദ്ധാനം നത്ഥി. അപിസ്സൂതി അനുബ്രൂഹനത്ഥേ നിപാതോ, സോ ‘‘ന കേവലം ഏതദഹോസി, ഇമാപി ഗാഥാ പടിഭംസൂ’’തി ദീപേതി. മന്തി മമ. അനച്ഛരിയാതി അനുഅച്ഛരിയാ. പടിഭംസൂതി പടിഭാനസങ്ഖാതസ്സ ഞാണസ്സ ഗോചരാ അഹേസും; പരിവിതക്കയിതബ്ബതം പാപുണിംസു.

കിച്ഛേനാതി ദുക്ഖേന, ന ദുക്ഖായ പടിപദായ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ചത്താരോപി മഗ്ഗാ സുഖപ്പടിപദാവ ഹോന്തി. പാരമീപൂരണകാലേ പന സരാഗസദോസസമോഹസ്സേവ സതോ ആഗതാഗതാനം യാചകാനം, അലങ്കതപ്പടിയത്തം സീസം കന്തിത്വാ, ഗലലോഹിതം നീഹരിത്വാ, സുഅഞ്ജിതാനി അക്ഖീനി ഉപ്പാടേത്വാ, കുലവംസപ്പദീപം പുത്തം മനാപചാരിനിം ഭരിയന്തി ഏവമാദീനി ദേന്തസ്സ, അഞ്ഞാനി ച ഖന്തിവാദിസദിസേസു അത്തഭാവേസു ഛേജ്ജഭേജ്ജാദീനി പാപുണന്തസ്സ ആഗമനിയപടിപദം സന്ധായേതം വുത്തം. ഹലന്തി ഏത്ഥ ഹ-കാരോ നിപാതമത്തോ, അലന്തി അത്ഥോ. പകാസിതുന്തി ദേസിതും, ഏവം കിച്ഛേന അധിഗതസ്സ ധമ്മസ്സ അലം ദേസിതും, പരിയത്തം ദേസിതും, കോ അത്ഥോ ദേസിതേനാതി വുത്തം ഹോതി. രാഗദോസപരേതേഹീതി രാഗദോസപരിഫുട്ഠേഹി രാഗദോസാനുഗതേഹി വാ.

പടിസോതഗാമിന്തി നിച്ചാദീനം പടിസോതം അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ അസുഭന്തി ഏവം ഗതം ചതുസച്ചധമ്മം. രാഗരത്താതി കാമരാഗേന ഭവരാഗേന ദിട്ഠിരാഗേന ച രത്താ. ന ദക്ഖന്തീതി അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ അസുഭന്തി ഇമിനാ സഭാവേന ന പസ്സിസ്സന്തി, തേ അപസ്സന്തേ കോ സക്ഖിസ്സതി ഏവം ഗാഹാപേതും. തമോഖന്ധേന ആവുടാതി അവിജ്ജാരാസിനാ അജ്ഝോത്ഥതാ.

൨൮൨. അപ്പോസ്സുക്കതായാതി നിരുസ്സുക്കഭാവേന, അദേസേതുകാമതായാതി അത്ഥോ. കസ്മാ പനസ്സ ഏവം ചിത്തം നമി, നനു ഏസ മുത്തോ മോചേസ്സാമി, തിണ്ണോ താരേസ്സാമി.

‘‘കിം മേ അഞ്ഞാതവേസേന, ധമ്മം സച്ഛികതേനിധ;

സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണിത്വാ, താരയിസ്സം സദേവക’’ന്തി. (ബു. വം. ൨.൫൬) –

പത്ഥനം കത്വാ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോതി. സച്ചമേതം, തദേവം പച്ചവേക്ഖണാനുഭാവേന പനസ്സ ഏവം ചിത്തം നമി. തസ്സ ഹി സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ സത്താനം കിലേസഗഹനതം, ധമ്മസ്സ ച ഗമ്ഭീരതം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ സത്താനം കിലേസഗഹനതാ ച ധമ്മഗമ്ഭീരതാ ച സബ്ബാകാരേന പാകടാ ജാതാ. അഥസ്സ ‘‘ഇമേ സത്താ കഞ്ജികപുണ്ണാ ലാബു വിയ, തക്കഭരിതാ ചാടി വിയ, വസാതേലപീതപിലോതികാ വിയ, അഞ്ജനമക്ഖിതഹത്ഥോ വിയ ച കിലേസഭരിതാ അതിസംകിലിട്ഠാ രാഗരത്താ ദോസദുട്ഠാ മോഹമൂള്ഹാ, തേ കിം നാമ പടിവിജ്ഝിസ്സന്തീ’’തി ചിന്തയതോ കിലേസഗഹനപച്ചവേക്ഖണാനുഭാവേനാപി ഏവം ചിത്തം നമി.

‘‘അയഞ്ച ധമ്മോ പഥവീസന്ധാരകഉദകക്ഖന്ധോ വിയ ഗമ്ഭീരോ, പബ്ബതേന പടിച്ഛാദേത്വാ ഠപിതോ സാസപോ വിയ ദുദ്ദസോ, സതധാ ഭിന്നസ്സ വാലസ്സ കോടിയാ കോടിപടിപാദനം വിയ ദുരനുബോധോ. നനു മയാ ഹി ഇമം ധമ്മം പടിവിജ്ഝിതും വായമന്തേന അദിന്നം ദാനം നാമ നത്ഥി, അരക്ഖിതം സീലം നാമ നത്ഥി, അപരിപൂരിതാ കാചി പാരമീ നാമ നത്ഥി? തസ്സ മേ നിരുസ്സാഹം വിയ മാരബലം വിധമന്തസ്സാപി പഥവീ ന കമ്പിത്ഥ, പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്തസ്സാപി ന കമ്പിത്ഥ, മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖും സോധേന്തസ്സാപി ന കമ്പിത്ഥ, പച്ഛിമയാമേ പന പടിച്ചസമുപ്പാദം പടിവിജ്ഝന്തസ്സേവ മേ ദസസഹസ്സിലോകധാതു കമ്പിത്ഥ. ഇതി മാദിസേനാപി തിക്ഖഞാണേന കിച്ഛേനേവായം ധമ്മോ പടിവിദ്ധോ, തം ലോകിയമഹാജനാ കഥം പടിവിജ്ഝിസ്സന്തീ’’തി ധമ്മഗമ്ഭീരതാപച്ചവേക്ഖണാനുഭാവേനാപി ഏവം ചിത്തം നമീതി വേദിതബ്ബം.

അപിച ബ്രഹ്മുനാ യാചിതേ ദേസേതുകാമതായപിസ്സ ഏവം ചിത്തം നമി. ജാനാതി ഹി ഭഗവാ – ‘‘മമ അപ്പോസ്സുക്കതായ ചിത്തേ നമമാനേ മം മഹാബ്രഹ്മാ ധമ്മദേസനം യാചിസ്സതി, ഇമേ ച സത്താ ബ്രഹ്മഗരുകാ, തേ ‘സത്ഥാ കിര ധമ്മം ന ദേസേതുകാമോ അഹോസി, അഥ നം മഹാബ്രഹ്മാ യാചിത്വാ ദേസാപേസി, സന്തോ വത, ഭോ, ധമ്മോ പണീതോ വത, ഭോ, ധമ്മോ’തി മഞ്ഞമാനാ സുസ്സൂസിസ്സന്തീ’’തി. ഇദമ്പിസ്സ കാരണം പടിച്ച അപ്പോസ്സുക്കതായ ചിത്തം നമി, നോ ധമ്മദേസനായാതി വേദിതബ്ബം.

സഹമ്പതിസ്സാതി സോ കിര കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ സഹകോ നാമ ഥേരോ പഠമജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം കപ്പായുകബ്രഹ്മാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ. തത്ര നം സഹമ്പതിബ്രഹ്മാതി പടിസഞ്ജാനന്തി, തം സന്ധായാഹ – ‘‘ബ്രഹ്മുനോ സഹമ്പതിസ്സാ’’തി. നസ്സതി വത, ഭോതി സോ കിര ഇമം സദ്ദം തഥാ നിച്ഛാരേസി, യഥാ ദസസഹസ്സിലോകധാതുബ്രഹ്മാനോ സുത്വാ സബ്ബേ സന്നിപതിംസു. യത്ര ഹി നാമാതി യസ്മിം നാമ ലോകേ. പുരതോ പാതുരഹോസീതി തേഹി ദസഹി ബ്രഹ്മസഹസ്സേഹി സദ്ധിം പാതുരഹോസി. അപ്പരജക്ഖജാതികാതി പഞ്ഞാമയേ അക്ഖിമ്ഹി അപ്പം പരിത്തം രാഗദോസമോഹരജം ഏതേസം, ഏവംസഭാവാതി അപ്പരജക്ഖജാതികാ. അസ്സവനതാതി അസ്സവനതായ. ഭവിസ്സന്തീതി പുരിമബുദ്ധേസു ദസപുഞ്ഞകിരിയവസേന കതാധികാരാ പരിപാകഗതപദുമാനി വിയ സൂരിയരസ്മിസമ്ഫസ്സം, ധമ്മദേസനംയേവ ആകങ്ഖമാനാ ചതുപ്പദികഗാഥാവസാനേ അരിയഭൂമിം ഓക്കമനാരഹാ ന ഏകോ, ന ദ്വേ, അനേകസതസഹസ്സാ ധമ്മസ്സ അഞ്ഞാതാരോ ഭവിസ്സന്തീതി ദസ്സേതി.

പാതുരഹോസീതി പാതുഭവി. സമലേഹി ചിന്തിതോതി സമലേഹി ഛഹി സത്ഥാരേഹി ചിന്തിതോ. തേ ഹി പുരേതരം ഉപ്പജ്ജിത്വാ സകലജമ്ബുദീപേ കണ്ടകേ പത്ഥരമാനാ വിയ, വിസം സിഞ്ചമാനാ വിയ ച സമലം മിച്ഛാദിട്ഠിധമ്മം ദേസയിംസു. അപാപുരേതന്തി വിവര ഏതം. അമതസ്സ ദ്വാരന്തി അമതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ദ്വാരഭൂതം അരിയമഗ്ഗം. സുണന്തു ധമ്മം വിമലേനാനുബുദ്ധന്തി ഇമേ സത്താ രാഗാദിമലാനം അഭാവതോ വിമലേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന അനുബുദ്ധം ചതുസച്ചധമ്മം സുണന്തു താവ ഭഗവാതി യാചതി.

സേലേ യഥാ പബ്ബതമുദ്ധനിട്ഠിതോതി സേലമയേ ഏകഗ്ഘനേ പബ്ബതമുദ്ധനി യഥാ ഠിതോവ. ന ഹി തസ്സ ഠിതസ്സ ദസ്സനത്ഥം ഗീവുക്ഖിപനപസാരണാദികിച്ചം അത്ഥി. തഥൂപമന്തി തപ്പടിഭാഗം സേലപബ്ബതൂപമം. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യഥാ സേലപബ്ബതമുദ്ധനി ഠിതോവ ചക്ഖുമാ പുരിസോ സമന്തതോ ജനതം പസ്സേയ്യ, തഥാ ത്വമ്പി, സുമേധ, സുന്ദരപഞ്ഞ-സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സമന്തചക്ഖു ഭഗവാ ധമ്മമയം പാസാദമാരുയ്ഹ സയം അപേതസോകോ സോകാവതിണ്ണം ജാതിജരാഭിഭൂതം ജനതം അവേക്ഖസ്സു ഉപധാരയ ഉപപരിക്ഖ. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ – യഥാ ഹി പബ്ബതപാദേ സമന്താ മഹന്തം ഖേത്തം കത്വാ തത്ഥ കേദാരപാളീസു കുടികായോ കത്വാ രത്തിം അഗ്ഗിം ജാലേയ്യും. ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതഞ്ച അന്ധകാരം അസ്സ, അഥ തസ്സ പബ്ബതസ്സ മത്ഥകേ ഠത്വാ ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ ഭൂമിം ഓലോകയതോ നേവ ഖേത്തം, ന കേദാരപാളിയോ, ന കുടിയോ, ന തത്ഥ സയിതമനുസ്സാ പഞ്ഞായേയ്യും. കുടികാസു പന അഗ്ഗിജാലാമത്തകമേവ പഞ്ഞായേയ്യ. ഏവം ധമ്മപാസാദം ആരുയ്ഹ സത്തനികായം ഓലോകയതോ തഥാഗതസ്സ, യേ തേ അകതകല്യാണാ സത്താ, തേ ഏകവിഹാരേ ദക്ഖിണജാണുപസ്സേ നിസിന്നാപി ബുദ്ധചക്ഖുസ്സ ആപാഥം നാഗച്ഛന്തി, രത്തിം ഖിത്താ സരാ വിയ ഹോന്തി. യേ പന കതകല്യാണാ വേനേയ്യപുഗ്ഗലാ, തേ ഏവസ്സ ദൂരേപി ഠിതാ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, സോ അഗ്ഗി വിയ ഹിമവന്തപബ്ബതോ വിയ ച. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ദൂരേ സന്തോ പകാസേന്തി, ഹിമവന്തോവ പബ്ബതോ;

അസന്തേത്ഥ ന ദിസ്സന്തി, രത്തിം ഖിത്താ യഥാ സരാ’’തി. (ധ. പ. ൩൦൪);

ഉട്ഠേഹീതി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനത്ഥം ചാരികചരണം യാചന്തോ ഭണതി. വീരാതിആദീസു ഭഗവാ വീരിയവന്തതായ വീരോ. ദേവപുത്തമച്ചുകിലേസമാരാനം വിജിതത്താ വിജിതസങ്ഗാമോ. ജാതികന്താരാദിനിത്ഥരണത്ഥായ വേനേയ്യസത്ഥവാഹനസമത്ഥതായ സത്ഥവാഹോ. കാമച്ഛന്ദഇണസ്സ അഭാവതോ അണണോതി വേദിതബ്ബോ.

൨൮൩. അജ്ഝേസനന്തി യാചനം. ബുദ്ധചക്ഖുനാതി ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണേന ച ആസയാനുസയഞാണേന ച. ഇമേസഞ്ഹി ദ്വിന്നം ഞാണാനം ബുദ്ധചക്ഖൂതി നാമം, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ സമന്തചക്ഖൂതി, തിണ്ണം മഗ്ഗഞാണാനം ധമ്മചക്ഖൂതി. അപ്പരജക്ഖേതിആദീസു യേസം വുത്തനയേനേവ പഞ്ഞാചക്ഖുമ്ഹി രാഗാദിരജം അപ്പം, തേ അപ്പരജക്ഖാ. യേസം തം മഹന്തം, തേ മഹാരജക്ഖാ. യേസം സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി തിക്ഖാനി, തേ തിക്ഖിന്ദ്രിയാ. യേസം താനി മുദൂനി, തേ മുദിന്ദ്രിയാ. യേസം തേയേവ സദ്ധാദയോ ആകാരാ സുന്ദരാ, തേ സ്വാകാരാ. യേ കഥിതകാരണം സല്ലക്ഖേന്തി, സുഖേന സക്കാ ഹോന്തി വിഞ്ഞാപേതും, തേ സുവിഞ്ഞാപയാ. യേ പരലോകഞ്ചേവ വജ്ജഞ്ച ഭയതോ പസ്സന്തി, തേ പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോ നാമ.

അയം പനേത്ഥ പാളി – ‘‘സദ്ധോ പുഗ്ഗലോ അപ്പരജക്ഖോ, അസ്സദ്ധോ പുഗ്ഗലോ മഹാരജക്ഖോ. ആരദ്ധവീരിയോ…, കുസിതോ…, ഉപട്ഠിതസ്സതി…, മുട്ഠസ്സതി…, സമാഹിതോ…, അസമാഹിതോ…, പഞ്ഞവാ…, ദുപ്പഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ മഹാരജക്ഖോ. തഥാ സദ്ധോ പുഗ്ഗലോ തിക്ഖിന്ദ്രിയോ…പേ… പഞ്ഞവാ പുഗ്ഗലോ പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവീ, ദുപ്പഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ ന പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവീ. ലോകോതി ഖന്ധലോകോ, ആയതനലോകോ, ധാതുലോകോ, സമ്പത്തിഭവലോകോ, സമ്പത്തിസമ്ഭവലോകോ, വിപത്തിഭവലോകോ, വിപത്തിസമ്ഭവലോകോ, ഏകോ ലോകോ സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ. ദ്വേ ലോകാ – നാമഞ്ച രൂപഞ്ച. തയോ ലോകാ – തിസ്സോ വേദനാ. ചത്താരോ ലോകാ – ചത്താരോ ആഹാരാ. പഞ്ച ലോകാ – പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. ഛ ലോകാ – ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി. സത്ത ലോകാ – സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ. അട്ഠ ലോകാ – അട്ഠ ലോകധമ്മാ. നവ ലോകാ – നവ സത്താവാസാ. ദസ ലോകാ – ദസായതനാനി. ദ്വാദസ ലോകാ – ദ്വാദസായതനാനി. അട്ഠാരസ ലോകാ – അട്ഠാരസ്സ ധാതുയോ. വജ്ജന്തി സബ്ബേ കിലേസാ വജ്ജാ, സബ്ബേ ദുച്ചരിതാ വജ്ജാ, സബ്ബേ അഭിസങ്ഖാരാ വജ്ജാ, സബ്ബേ ഭവഗാമികമ്മാ വജ്ജാ. ഇതി ഇമസ്മിഞ്ച ലോകേ ഇമസ്മിഞ്ച വജ്ജേ തിബ്ബാ ഭയസഞ്ഞാ പച്ചുപട്ഠിതാ ഹോതി, സേയ്യഥാപി ഉക്ഖിത്താസികേ വധകേ. ഇമേഹി പഞ്ഞാസായ ആകാരേഹി ഇമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ജാനാതി പസ്സതി അഞ്ഞാസി പടിവിജ്ഝി. ഇദം തഥാഗതസ്സ ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തേ ഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൧൧൨).

ഉപ്പലിനിയന്തി ഉപ്പലവനേ. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. അന്തോനിമുഗ്ഗപോസീനീതി യാനി അന്തോ നിമുഗ്ഗാനേവ പോസിയന്തി. ഉദകം അച്ചുഗ്ഗമ്മ ഠിതാനീതി ഉദകം അതിക്കമിത്വാ ഠിതാനി. തത്ഥ യാനി അച്ചുഗ്ഗമ്മ ഠിതാനി, താനി സൂരിയരസ്മിസമ്ഫസ്സം ആഗമയമാനാനി ഠിതാനി അജ്ജ പുപ്ഫനകാനി. യാനി സമോദകം ഠിതാനി, താനി സ്വേ പുപ്ഫനകാനി. യാനി ഉദകാനുഗ്ഗതാനി അന്തോനിമുഗ്ഗപോസീനി, താനി തതിയദിവസേ പുപ്ഫനകാനി. ഉദകാ പന അനുഗ്ഗതാനി അഞ്ഞാനിപി സരോഗഉപ്പലാദീനി നാമ അത്ഥി, യാനി നേവ പുപ്ഫിസ്സന്തി, മച്ഛകച്ഛപഭക്ഖാനേവ ഭവിസ്സന്തി. താനി പാളിം നാരുള്ഹാനി. ആഹരിത്വാ പന ദീപേതബ്ബാനീതി ദീപിതാനി.

യഥേവ ഹി താനി ചതുബ്ബിധാനി പുപ്ഫാനി, ഏവമേവ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ നേയ്യോ പദപരമോതി ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ. തത്ഥ ‘‘യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സഹ ഉദാഹടവേലായ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥേ വിഭജിയമാനേ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉദ്ദേസതോ പരിപുച്ഛതോ യോനിസോ മനസികരോതോ കല്യാണമിത്തേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ അനുപുബ്ബേന ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ നേയ്യോ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ബഹുമ്പി സുണതോ ബഹുമ്പി ഭണതോ ബഹുമ്പി ധാരയതോ ബഹുമ്പി വാചയതോ ന തായ ജാതിയാ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ പദപരമോ’’ (പു. പ. ൧൫൧). തത്ഥ ഭഗവാ ഉപ്പലവനാദിസദിസം ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഓലോകേന്തോ ‘‘അജ്ജ പുപ്ഫനകാനി വിയ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ, സ്വേ പുപ്ഫനകാനി വിയ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ, തതിയദിവസേ പുപ്ഫനകാനി വിയ നേയ്യോ, മച്ഛകച്ഛപഭക്ഖാനി പുപ്ഫാനി വിയ പദപരമോ’’തി അദ്ദസ. പസ്സന്തോ ച ‘‘ഏത്തകാ അപ്പരജക്ഖാ, ഏത്തകാ മഹാരജക്ഖാ, തത്രാപി ഏത്തകാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ’’തി ഏവം സബ്ബാകാരതോവ അദ്ദസ.

തത്ഥ തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാ അത്ഥം സാധേതി. പദപരമാനം അനാഗതേ വാസനത്ഥായ ഹോതി. അഥ ഭഗവാ ഇമേസം ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം അത്ഥാവഹം ധമ്മദേസനം വിദിത്വാ ദേസേതുകമ്യതം ഉപ്പാദേത്വാ പുന സബ്ബേപി തീസു ഭവേസു സത്തേ ഭബ്ബാഭബ്ബവസേന ദ്വേ കോട്ഠാസേ അകാസി. യേ സന്ധായ വുത്തം – ‘‘കതമേ തേ സത്താ അഭബ്ബാ, യേ തേ സത്താ കമ്മാവരണേന സമന്നാഗതാ കിലേസാവരണേന സമന്നാഗതാ വിപാകാവരണേന സമന്നാഗതാ അസ്സദ്ധാ അച്ഛന്ദികാ ദുപ്പഞ്ഞാ അഭബ്ബാ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം, ഇമേ തേ സത്താ അഭബ്ബാ. കതമേ തേ സത്താ ഭബ്ബാ? യേ തേ സത്താ ന കമ്മാവരണേന…പേ… ഇമേ തേ സത്താ ഭബ്ബാ’’തി (വിഭ. ൮൨൭; പടി. മ. ൧.൧൧൫). തത്ഥ സബ്ബേപി അഭബ്ബപുഗ്ഗലേ പഹായ ഭബ്ബപുഗ്ഗലേയേവ ഞാണേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഏത്തകാ രാഗചരിതാ, ഏത്തകാ ദോസമോഹചരിതാ വിതക്കസദ്ധാബുദ്ധിചരിതാ’’തി ഛ കോട്ഠാസേ അകാസി; ഏവം കത്വാ ധമ്മം ദേസിസ്സാമീതി ചിന്തേസി.

പച്ചഭാസിന്തി പതിഅഭാസിം. അപാരുതാതി വിവടാ. അമതസ്സ ദ്വാരാതി അരിയമഗ്ഗോ. സോ ഹി അമതസങ്ഖാതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ദ്വാരം, സോ മയാ വിവരിത്വാ ഠപിതോതി ദസ്സേതി. പമുഞ്ചന്തു സദ്ധന്തി സബ്ബേ അത്തനോ സദ്ധം പമുഞ്ചന്തു, വിസ്സജ്ജേന്തു. പച്ഛിമപദദ്വയേ അയമത്ഥോ, അഹഞ്ഹി അത്തനോ പഗുണം സുപ്പവത്തിതമ്പി ഇമം പണീതം ഉത്തമം ധമ്മം കായവാചാകിലമഥസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ന ഭാസിം. ഇദാനി പന സബ്ബോ ജനോ സദ്ധാഭാജനം ഉപനേതു, പൂരേസ്സാമി നേസം സങ്കപ്പന്തി.

൨൮൪. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസീതി ഏതം അഹോസി – കസ്സ നു ഖോ അഹം പഠമം ധമ്മം ദേസേയ്യന്തി അയം ധമ്മദേസനാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ ഉദപാദീതി അത്ഥോ. കദാ പനേസ ഉദപാദീതി? ബുദ്ധഭൂതസ്സ അട്ഠമേ സത്താഹേ.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – ബോധിസത്തോ കിര മഹാഭിനിക്ഖമനദിവസേ വിവടം ഇത്ഥാഗാരം ദിസ്വാ സംവിഗ്ഗഹദയോ, ‘‘കണ്ഡകം ആഹരാ’’തി ഛന്നം ആമന്തേത്വാ ഛന്നസഹായോ അസ്സരാജപിട്ഠിഗതോ നഗരതോ നിക്ഖമിത്വാ കണ്ഡകനിവത്തനചേതിയട്ഠാനം നാമ ദസ്സേത്വാ തീണി രജ്ജാനി അതിക്കമ്മ അനോമാനദീതീരേ പബ്ബജിത്വാ അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പണ്ഡവപബ്ബതേ നിസിന്നോ മഗധിസ്സരേന രഞ്ഞാ നാമഗോത്തം പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഇമം രജ്ജം സമ്പടിച്ഛാഹീ’’തി വുത്തോ, ‘‘അലം മഹാരാജ, ന മയ്ഹം രജ്ജേന അത്ഥോ, അഹം രജ്ജം പഹായ ലോകഹിതത്ഥായ പധാനം അനുയുഞ്ജിത്വാ ലോകേ വിവടച്ഛദോ ഭവിസ്സാമീതി നിക്ഖന്തോ’’തി വത്വാ, ‘‘തേന ഹി ബുദ്ധോ ഹുത്വാ പഠമം മയ്ഹം വിജിതം ഓസരേയ്യാസീ’’തി പടിഞ്ഞം ഗഹിതോ കാലാമഞ്ച ഉദകഞ്ച ഉപസങ്കമിത്വാ തേസം ധമ്മദേസനായ സാരം അവിന്ദന്തോ തതോ പക്കമിത്വാ ഉരുവേളായ ഛബ്ബസ്സാനി ദുക്കരകാരികം കരോന്തോപി അമതം പടിവിജ്ഝിതും അസക്കോന്തോ ഓളാരികാഹാരപടിസേവനേന കായം സന്തപ്പേസി.

തദാ ച ഉരുവേലഗാമേ സുജാതാ നാമ കുടുമ്ബിയധീതാ ഏകസ്മിം നിഗ്രോധരുക്ഖേ പത്ഥനമകാസി – ‘‘സചാഹം സമാനജാതികം കുലഘരം ഗന്ത്വാ പഠമഗബ്ഭേ പുത്തം ലഭിസ്സാമി, ബലികമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി. തസ്സാ സാ പത്ഥനാ സമിജ്ഝി. സാ വിസാഖപുണ്ണമദിവസേ പാതോവ ബലികമ്മം കരിസ്സാമീതി രത്തിയാ പച്ചൂസസമയേ ഏവ പായസം പടിയാദേസി. തസ്മിം പായസേ പച്ചമാനേ മഹന്തമഹന്താ പുപ്ഫുളാ ഉട്ഠഹിത്വാ ദക്ഖിണാവട്ടാ ഹുത്വാ സഞ്ചരന്തി. ഏകഫുസിതമ്പി ബഹി ന ഗച്ഛതി. മഹാബ്രഹ്മാ ഛത്തം ധാരേസി. ചത്താരോ ലോകപാലാ ഖഗ്ഗഹത്ഥാ ആരക്ഖം ഗണ്ഹിംസു. സക്കോ അലാതാനി സമാനേന്തോ അഗ്ഗിം ജാലേസി. ദേവതാ ചതൂസു ദീപേസു ഓജം സംഹരിത്വാ തത്ഥ പക്ഖിപിംസു. ബോധിസത്തോ ഭിക്ഖാചാരകാലം ആഗമയമാനോ പാതോവ ഗന്ത്വാ രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. രുക്ഖമൂലേ സോധനത്ഥായ ഗതാ ധാതീ ആഗന്ത്വാ സുജാതായ ആരോചേസി – ‘‘ദേവതാ രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നാ’’തി. സുജാതാ, സബ്ബം പസാധനം പസാധേത്വാ സതസഹസ്സഗ്ഘനികേ സുവണ്ണഥാലേ പായസം വഡ്ഢേത്വാ അപരായ സുവണ്ണപാതിയാ പിദഹിത്വാ ഉക്ഖിപിത്വാ ഗതാ മഹാപുരിസം ദിസ്വാ സഹേവ പാതിയാ ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘യഥാ മയ്ഹം മനോരഥോ നിപ്ഫന്നോ, ഏവം തുമ്ഹാകമ്പി നിപ്ഫജ്ജതൂ’’തി വത്വാ പക്കാമി.

ബോധിസത്തോ നേരഞ്ജരായ തീരം ഗന്ത്വാ സുവണ്ണഥാലം തീരേ ഠപേത്വാ ന്ഹത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ ഏകൂനപണ്ണാസപിണ്ഡേ കരോന്തോ പായസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ ‘‘സചാഹം അജ്ജ ബുദ്ധോ ഭവാമി, ഥാലം പടിസോതം ഗച്ഛതൂ’’തി ഖിപി. ഥാലം പടിസോതം ഗന്ത്വാ ഥോകം ഠത്വാ കാലനാഗരാജസ്സ ഭവനം പവിസിത്വാ തിണ്ണം ബുദ്ധാനം ഥാലാനി ഉക്ഖിപിത്വാ അട്ഠാസി.

മഹാസത്തോ വനസണ്ഡേ ദിവാവിഹാരം കത്വാ സായന്ഹസമയേ സോത്തിയേന ദിന്നാ അട്ഠ തിണമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ ബോധിമണ്ഡം ആരുയ്ഹ ദക്ഖിണദിസാഭാഗേ അട്ഠാസി. സോ പദേസോ പദുമിനിപത്തേ ഉദകബിന്ദു വിയ അകമ്പിത്ഥ. മഹാസത്തോ, ‘‘അയം മമ ഗുണം ധാരേതും ന സക്കോതീ’’തി പച്ഛിമദിസാഭാഗം അഗമാസി, സോപി തഥേവ അകമ്പിത്ഥ. ഉത്തരദിസാഭാഗം അഗമാസി, സോപി തഥേവ അകമ്പിത്ഥ. പുരത്ഥിമദിസാഭാഗം അഗമാസി, തത്ഥ പല്ലങ്കപ്പമാണം ഠാനം സുനിഖാതഇന്ദഖിലോ വിയ നിച്ചലമഹോസി. മഹാസത്തോ ‘‘ഇദം ഠാനം സബ്ബബുദ്ധാനം കിലേസഭഞ്ജനവിദ്ധംസനട്ഠാന’’ന്തി താനി തിണാനി അഗ്ഗേ ഗഹേത്വാ ചാലേസി. താനി ചിത്തകാരേന തൂലികഗ്ഗേന പരിച്ഛിന്നാനി വിയ അഹേസും. ബോധിസത്തോ, ‘‘ബോധിം അപ്പത്വാ ഇമം പല്ലങ്കം ന ഭിന്ദിസ്സാമീ’’തി ചതുരങ്ഗവീരിയം അധിട്ഠഹിത്വാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസീദി.

തങ്ഖണഞ്ഞേവ മാരോ ബാഹുസഹസ്സം മാപേത്വാ ദിയഡ്ഢയോജനസതികം ഗിരിമേഖലം നാമ ഹത്ഥിം ആരുയ്ഹ നവയോജനം മാരബലം ഗഹേത്വാ അദ്ധക്ഖികേന ഓലോകയമാനോ പബ്ബതോ വിയ അജ്ഝോത്ഥരന്തോ ഉപസങ്കമി. മഹാസത്തോ, ‘‘മയ്ഹം ദസ പാരമിയോ പൂരേന്തസ്സ അഞ്ഞോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ സക്ഖി നത്ഥി, വേസ്സന്തരത്തഭാവേ പന മയ്ഹം സത്തസു വാരേസു മഹാപഥവീ സക്ഖി അഹോസി; ഇദാനിപി മേ അയമേവ അചേതനാ കട്ഠകലിങ്ഗരൂപമാ മഹാപഥവീ സക്ഖീ’’തി ഹത്ഥം പസാരേതി. മഹാപഥവീ താവദേവ അയദണ്ഡേന പഹതം കംസഥാലം വിയ രവസതം രവസഹസ്സം മുഞ്ചമാനാ വിരവിത്വാ പരിവത്തമാനാ മാരബലം ചക്കവാളമുഖവട്ടിയം മുഞ്ചനമകാസി. മഹാസത്തോ സൂരിയേ ധരമാനേയേവ മാരബലം വിധമിത്വാ പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസഞാണം, മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖും വിസോധേത്വാ പച്ഛിമയാമേ പടിച്ചസമുപ്പാദേ ഞാണം ഓതാരേത്വാ വട്ടവിവട്ടം സമ്മസിത്വാ അരുണോദയേ ബുദ്ധോ ഹുത്വാ, ‘‘മയാ അനേകകപ്പകോടിസതസഹസ്സം അദ്ധാനം ഇമസ്സ പല്ലങ്കസ്സ അത്ഥായ വായാമോ കതോ’’തി സത്താഹം ഏകപല്ലങ്കേന നിസീദി. അഥേകച്ചാനം ദേവതാനം, ‘‘കിം നു ഖോ അഞ്ഞേപി ബുദ്ധത്തകരാ ധമ്മാ അത്ഥീ’’തി കങ്ഖാ ഉദപാദി.

അഥ ഭഗവാ അട്ഠമേ ദിവസേ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ദേവതാനം കങ്ഖം ഞത്വാ കങ്ഖാവിധമനത്ഥം ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ യമകപാടിഹാരിയം ദസ്സേത്വാ താസം കങ്ഖം വിധമിത്വാ പല്ലങ്കതോ ഈസകം പാചീനനിസ്സിതേ ഉത്തരദിസാഭാഗേ ഠത്വാ ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച പൂരിതാനം പാരമീനം ഫലാധിഗമട്ഠാനം പല്ലങ്കഞ്ചേവ ബോധിരുക്ഖഞ്ച അനിമിസേഹി അക്ഖീഹി ഓലോകയമാനോ സത്താഹം വീതിനാമേസി, തം ഠാനം അനിമിസചേതിയം നാമ ജാതം.

അഥ പല്ലങ്കസ്സ ച ഠിതട്ഠാനസ്സ ച അന്തരാ പുരത്ഥിമപച്ഛിമതോ ആയതേ രതനചങ്കമേ ചങ്കമന്തോ സത്താഹം വീതിനാമേസി, തം ഠാനം രതനചങ്കമചേതിയം നാമ ജാതം. തതോ പച്ഛിമദിസാഭാഗേ ദേവതാ രതനഘരം മാപയിംസു, തത്ഥ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ അഭിധമ്മപിടകം വിസേസതോ ചേത്ഥ അനന്തനയസമന്തപട്ഠാനം വിചിനന്തോ സത്താഹം വീതിനാമേസി, തം ഠാനം രതനഘരചേതിയം നാമ ജാതം. ഏവം ബോധിസമീപേയേവ ചത്താരി സത്താഹാനി വീതിനാമേത്വാ പഞ്ചമേ സത്താഹേ ബോധിരുക്ഖമൂലാ യേന അജപാലനിഗ്രോധോ തേനുപസങ്കമി, തത്രാപി ധമ്മം വിചിനന്തോയേവ വിമുത്തിസുഖഞ്ച പടിസംവേദേന്തോ നിസീദി, ധമ്മം വിചിനന്തോ ചേത്ഥ ഏവം അഭിധമ്മേ നയമഗ്ഗം സമ്മസി – പഠമം ധമ്മസങ്ഗണീപകരണം നാമ, തതോ വിഭങ്ഗപകരണം, ധാതുകഥാപകരണം, പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിപകരണം, കഥാവത്ഥു നാമ പകരണം, യമകം നാമ പകരണം, തതോ മഹാപകരണം പട്ഠാനം നാമാതി.

തത്ഥസ്സ സണ്ഹസുഖുമപട്ഠാനമ്ഹി ചിത്തേ ഓതിണ്ണേ പീതി ഉപ്പജ്ജി; പീതിയാ ഉപ്പന്നായ ലോഹിതം പസീദി, ലോഹിതേ പസന്നേ ഛവി പസീദി. ഛവിയാ പസന്നായ പുരത്ഥിമകായതോ കൂടാഗാരാദിപ്പമാണാ രസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ ആകാസേ പക്ഖന്ദഛദ്ദന്തനാഗകുലം വിയ പാചീനദിസായ അനന്താനി ചക്കവാളാനി പക്ഖന്ദാ, പച്ഛിമകായതോ ഉട്ഠഹിത്വാ പച്ഛിമദിസായ, ദക്ഖിണംസകൂടതോ ഉട്ഠഹിത്വാ ദക്ഖിണദിസായ, വാമംസകൂടതോ ഉട്ഠഹിത്വാ ഉത്തരദിസായ അനന്താനി ചക്കവാളാനി പക്ഖന്ദാ, പാദതലേഹി പവാളങ്കുരവണ്ണാ രസ്മിയോ നിക്ഖമിത്വാ മഹാപഥവിം വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഉദകം ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ വാതക്ഖന്ധം പദാലേത്വാ അജടാകാസം പക്ഖന്ദാ, സീസതോ സമ്പരിവത്തിയമാനം മണിദാമം വിയ നീലവണ്ണാ രസ്മിവട്ടി ഉട്ഠഹിത്വാ ഛ ദേവലോകേ വിനിവിജ്ഝിത്വാ നവ ബ്രഹ്മലോകേ വേഹപ്ഫലേ പഞ്ച സുദ്ധാവാസേ ച വിനിവിജ്ഝിത്വാ ചത്താരോ ആരുപ്പേ അതിക്കമ്മ അജടാകാസം പക്ഖന്ദാ. തസ്മിം ദിവസേ അപരിമാണേസു ചക്കവാളേസു അപരിമാണാ സത്താ സബ്ബേ സുവണ്ണവണ്ണാവ അഹേസും. തം ദിവസഞ്ച പന ഭഗവതോ സരീരാ നിക്ഖന്താ യാവജ്ജദിവസാപി താ രസ്മിയോ അനന്താ ലോകധാതുയോ ഗച്ഛന്തിയേവ.

ഏവം ഭഗവാ അജപാലനിഗ്രോധേ സത്താഹം വീതിനാമേത്വാ തതോ അപരം സത്താഹം മുചലിന്ദേ നിസീദി, നിസിന്നമത്തസ്സേവ ചസ്സ സകലം ചക്കവാളഗബ്ഭം പൂരേന്തോ മഹാഅകാലമേഘോ ഉദപാദി. ഏവരൂപോ കിര മഹാമേഘോ ദ്വീസുയേവ കാലേസു വസ്സതി ചക്കവത്തിമ്ഹി വാ ഉപ്പന്നേ ബുദ്ധേ വാ. ഇധ ബുദ്ധകാലേ ഉദപാദി. തസ്മിം പന ഉപ്പന്നേ മുചലിന്ദോ നാഗരാജാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം മേഘോ സത്ഥരി മയ്ഹം ഭവനം പവിട്ഠമത്തേവ ഉപ്പന്നോ, വാസാഗാരമസ്സ ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി. സോ സത്തരതനമയം പാസാദം നിമ്മിനിതും സക്കോന്തോപി ഏവം കതേ മയ്ഹം മഹപ്ഫലം ന ഭവിസ്സതി, ദസബലസ്സ കായവേയ്യാവച്ചം കരിസ്സാമീതി മഹന്തം അത്തഭാവം കത്വാ സത്ഥാരം സത്തക്ഖത്തും ഭോഗേഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ഉപരി ഫണം ധാരേസി. പരിക്ഖേപസ്സ അന്തോ ഓകാസോ ഹേട്ഠാ ലോഹപാസാദപ്പമാണോ അഹോസി. ഇച്ഛിതിച്ഛിതേന ഇരിയാപഥേന സത്ഥാ വിഹരിസ്സതീതി നാഗരാജസ്സ അജ്ഝാസയോ അഹോസി. തസ്മാ ഏവം മഹന്തം ഓകാസം പരിക്ഖിപി. മജ്ഝേ രതനപല്ലങ്കോ പഞ്ഞത്തോ ഹോതി, ഉപരി സുവണ്ണതാരകവിചിത്തം സമോസരിതഗന്ധദാമകുസുമദാമചേലവിതാനം അഹോസി. ചതൂസു കോണേസു ഗന്ധതേലേന ദീപാ ജലിതാ, ചതൂസു ദിസാസു വിവരിത്വാ ചന്ദനകരണ്ഡകാ ഠപിതാ. ഏവം ഭഗവാ തം സത്താഹം തത്ഥ വീതിനാമേത്വാ തതോ അപരം സത്താഹം രാജായതനേ നിസീദി.

അട്ഠമേ സത്താഹേ സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന ആഭതം ദന്തകട്ഠഞ്ച ഓസധഹരീതകഞ്ച ഖാദിത്വാ മുഖം ധോവിത്വാ ചതൂഹി ലോകപാലേഹി ഉപനീതേ പച്ചഗ്ഘേ സേലമയേ പത്തേ തപുസ്സഭല്ലികാനം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ പുന പച്ചാഗന്ത്വാ അജപാലനിഗ്രോധേ നിസിന്നസ്സ സബ്ബബുദ്ധാനം ആചിണ്ണോ അയം വിതക്കോ ഉദപാദി.

തത്ഥ പണ്ഡിതോതി പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ. വിയത്തോതി വേയ്യത്തിയേന സമന്നാഗതോ. മേധാവീതി ഠാനുപ്പത്തിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ. അപ്പരജക്ഖജാതികോതി സമാപത്തിയാ വിക്ഖമ്ഭിതത്താ നിക്കിലേസജാതികോ വിസുദ്ധസത്തോ. ആജാനിസ്സതീതി സല്ലക്ഖേസ്സതി പടിവിജ്ഝിസ്സതി. ഞാണഞ്ച പന മേതി മയ്ഹമ്പി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജി. ഭഗവാ കിര ദേവതായ കഥിതേനേവ നിട്ഠം അഗന്ത്വാ സയമ്പി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ഓലോകേന്തോ ഇതോ സത്തമദിവസമത്ഥകേ കാലം കത്വാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ നിബ്ബത്തോതി അദ്ദസ. തം സന്ധായാഹ – ‘‘ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദീ’’തി. മഹാജാനിയോതി സത്തദിവസബ്ഭന്തരേ പത്തബ്ബമഗ്ഗഫലതോ പരിഹീനത്താ മഹതീ ജാനി അസ്സാതി മഹാജാനിയോ. അക്ഖണേ നിബ്ബത്തത്താ ഗന്ത്വാ ദേസിയമാനം ധമ്മമ്പിസ്സ സോതും സോതപ്പസാദോ നത്ഥി, ഇധ ധമ്മദേസനട്ഠാനം ആഗമനപാദാപി നത്ഥി, ഏവം മഹാജാനിയോ ജാതോതി ദസ്സേതി. അഭിദോസകാലങ്കതോതി അഡ്ഢരത്തേ കാലങ്കതോ. ഞാണഞ്ച പന മേതി മയ്ഹമ്പി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ഉദപാദി. ഇധാപി കിര ഭഗവാ ദേവതായ വചനേന സന്നിട്ഠാനം അകത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ഓലോകേന്തോ ‘‘ഹിയ്യോ അഡ്ഢരത്തേ കാലങ്കത്വാ ഉദകോ രാമപുത്തോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ നിബ്ബത്തോ’’തി അദ്ദസ. തസ്മാ ഏവമാഹ. സേസം പുരിമനയസദിസമേവ. ബഹുകാരാതി ബഹൂപകാരാ. പധാനപഹിതത്തം ഉപട്ഠഹിംസൂതി പധാനത്ഥായ പേസിതത്തഭാവം വസനട്ഠാനേ പരിവേണസമ്മജ്ജനേന പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ അനുബന്ധനേന മുഖോദകദന്തകട്ഠദാനാദിനാ ച ഉപട്ഠഹിംസു. കേ പന തേ പഞ്ചവഗ്ഗിയാ നാമ? യേതേ –

രാമോ ധജോ ലക്ഖണോ ജോതിമന്തി,

യഞ്ഞോ സുഭോജോ സുയാമോ സുദത്തോ;

ഏതേ തദാ അട്ഠ അഹേസും ബ്രാഹ്മണാ,

ഛളങ്ഗവാ മന്തം വിയാകരിംസൂതി.

ബോധിസത്തസ്സ ജാതകാലേ സുപിനപടിഗ്ഗാഹകാ ചേവ ലക്ഖണപടിഗ്ഗാഹകാ ച അട്ഠ ബ്രാഹ്മണാ. തേസു തയോ ദ്വേധാ ബ്യാകരിംസു – ‘‘ഇമേഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ അഗാരം അജ്ഝാവസമാനോ രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ, പബ്ബജമാനോ ബുദ്ധോ’’തി. പഞ്ച ബ്രാഹ്മണാ ഏകംസബ്യാകരണാ അഹേസും – ‘‘ഇമേഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ അഗാരേ ന തിട്ഠതി, ബുദ്ധോവ ഹോതീ’’തി. തേസു പുരിമാ തയോ യഥാമന്തപദം ഗതാ, ഇമേ പന പഞ്ച മന്തപദം അതിക്കന്താ. തേ അത്തനാ ലദ്ധം പുണ്ണപത്തം ഞാതകാനം വിസ്സജ്ജേത്വാ ‘‘അയം മഹാപുരിസോ അഗാരം ന അജ്ഝാവസിസ്സതി, ഏകന്തേന ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി നിബ്ബിതക്കാ ബോധിസത്തം ഉദ്ദിസ്സ സമണപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിതാ. തേസം പുത്താതിപി വദന്തി. തം അട്ഠകഥായ പടിക്ഖിത്തം.

ഏതേ കിര ദഹരകാലേയേവ ബഹൂ മന്തേ ജാനിംസു, തസ്മാ തേ ബ്രാഹ്മണാ ആചരിയട്ഠാനേ ഠപയിംസു. തേ പച്ഛാ അമ്ഹേഹി പുത്തദാരജടം ഛഡ്ഡേത്വാ ന സക്കാ ഭവിസ്സതി പബ്ബജിതുന്തി ദഹരകാലേയേവ പബ്ബജിത്വാ രമണീയാനി സേനാസനാനി പരിഭുഞ്ജന്താ വിചരിംസു. കാലേന കാലം പന ‘‘കിം, ഭോ, മഹാപുരിസോ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖന്തോ’’തി പുച്ഛന്തി. മനുസ്സാ, ‘‘കുഹിം തുമ്ഹേ മഹാപുരിസം പസ്സിസ്സഥ, തീസു പാസാദേസു തിവിധനാടകമജ്ഝേ ദേവോ വിയ സമ്പത്തിം അനുഭോതീ’’തി വദന്തി. തേ സുത്വാ, ‘‘ന താവ മഹാപുരിസസ്സ ഞാണം പരിപാകം ഗച്ഛതീ’’തി അപ്പോസ്സുക്കാ വിഹരിംസുയേവ. കസ്മാ പനേത്ഥ ഭഗവാ, ‘‘ബഹുകാരാ ഖോ ഇമേ പഞ്ചവഗ്ഗിയാ’’തി ആഹ? കിം ഉപകാരകാനംയേവ ഏസ ധമ്മം ദേസേതി, അനുപകാരകാനം ന ദേസേതീതി? നോ ന ദേസേതി. പരിചയവസേന ഹേസ ആളാരഞ്ചേവ കാലാമം ഉദകഞ്ച രാമപുത്തം ഓലോകേസി. ഏതസ്മിം പന ബുദ്ധക്ഖേത്തേ ഠപേത്വാ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞം പഠമം ധമ്മം സച്ഛികാതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. കസ്മാ? തഥാവിധഉപനിസ്സയത്താ.

പുബ്ബേ കിര പുഞ്ഞകരണകാലേ ദ്വേ ഭാതരോ അഹേസും. തേ ഏകതോവ സസ്സം അകംസു. തത്ഥ ജേട്ഠകസ്സ ‘‘ഏകസ്മിം സസ്സേ നവവാരേ അഗ്ഗസസ്സദാനം മയാ ദാതബ്ബ’’ന്തി അഹോസി. സോ വപ്പകാലേ ബീജഗ്ഗം നാമ ദത്വാ ഗബ്ഭകാലേ കനിട്ഠേന സദ്ധിം മന്തേസി – ‘‘ഗബ്ഭകാലേ ഗബ്ഭം ഫാലേത്വാ ദസ്സാമാ’’തി. കനിട്ഠോ ‘‘തരുണസസ്സം നാസേതുകാമോസീ’’തി ആഹ. ജേട്ഠോ കനിട്ഠസ്സ അനനുവത്തനഭാവം ഞത്വാ ഖേത്തം വിഭജിത്വാ അത്തനോ കോട്ഠാസതോ ഗബ്ഭം ഫാലേത്വാ ഖീരം നീഹരിത്വാ സപ്പിഫാണിതേഹി യോജേത്വാ അദാസി, പുഥുകകാലേ പുഥുകം കാരേത്വാ അദാസി, ലായനേ ലായനഗ്ഗം വേണികരണേ വേണഗ്ഗം കലാപാദീസു കലാപഗ്ഗം ഖളഗ്ഗം ഭണ്ഡഗ്ഗം കോട്ഠഗ്ഗന്തി ഏവം ഏകസസ്സേ നവവാരേ അഗ്ഗദാനം അദാസി. കനിട്ഠോ പനസ്സ ഉദ്ധരിത്വാ അദാസി, തേസു ജേട്ഠോ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരോ ജാതോ, കനിട്ഠോ സുഭദ്ദപരിബ്ബാജകോ. ഇതി ഏകസ്മിം സസ്സേ നവന്നം അഗ്ഗദാനാനം ദിന്നത്താ ഠപേത്വാ ഥേരം അഞ്ഞോ പഠമം ധമ്മം സച്ഛികാതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. ‘‘ബഹുകാരാ ഖോ ഇമേ പഞ്ചവഗ്ഗിയാ’’തി ഇദം പന ഉപകാരാനുസ്സരണമത്തകേനേവ വുത്തം.

ഇസിപതനേ മിഗദായേതി തസ്മിം കിര പദേസേ അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധാ ഗന്ധമാദനപബ്ബതേ സത്താഹം നിരോധസമാപത്തിയാ വീതിനാമേത്വാ നിരോധാ വുട്ഠായ നാഗലതാദന്തകട്ഠം ഖാദിത്വാ അനോതത്തദഹേ മുഖം ധോവിത്വാ പത്തചീവരമാദായ ആകാസേന ആഗന്ത്വാ നിപതന്തി. തത്ഥ ചീവരം പാരുപിത്വാ നഗരേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചാ ഗമനകാലേപി തതോയേവ ഉപ്പതിത്വാ ഗച്ഛന്തി. ഇതി ഇസയോ ഏത്ഥ നിപതന്തി ഉപ്പതന്തി ചാതി തം ഠാനം ഇസിപതനന്തി സങ്ഖം ഗതം. മിഗാനം പന അഭയത്ഥായ ദിന്നത്താ മിഗദായോതി വുച്ചതി. തേന വുത്തം ‘‘ഇസിപതനേ മിഗദായേ’’തി.

൨൮൫. അന്തരാ ച ഗയം അന്തരാ ച ബോധിന്തി ഗയായ ച ബോധിസ്സ ച വിവരേ തിഗാവുതന്തരേ ഠാനേ. ബോധിമണ്ഡതോ ഹി ഗയാ തീണി ഗാവുതാനി. ബാരാണസീ അട്ഠാരസ യോജനാനി. ഉപകോ ബോധിമണ്ഡസ്സ ച ഗയായ ച അന്തരേ ഭഗവന്തം അദ്ദസ. അന്തരാസദ്ദേന പന യുത്തത്താ ഉപയോഗവചനം കതം. ഈദിസേസു ച ഠാനേസു അക്ഖരചിന്തകാ ‘‘അന്തരാ ഗാമഞ്ച നദിഞ്ച യാതീ’’തി ഏവം ഏകമേവ അന്തരാസദ്ദം പയുജ്ജന്തി. സോ ദുതിയപദേനപി യോജേതബ്ബോ ഹോതി. അയോജിയമാനേ ഉപയോഗവചനം ന പാപുണാതി. ഇധ പന യോജേത്വാ ഏവ വുത്തോതി. അദ്ധാനമഗ്ഗപടിപന്നന്തി അദ്ധാനസങ്ഖാതം മഗ്ഗം പടിപന്നം, ദീഘമഗ്ഗപടിപന്നന്തി അത്ഥോ. അദ്ധാനമഗ്ഗഗമനസമയസ്സ ഹി വിഭങ്ഗേ ‘‘അദ്ധയോജനം ഗച്ഛിസ്സാമീതി ഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തിആദിവചനതോ (പാചി. ൨൧൮) അദ്ധയോജനമ്പി അദ്ധാനമഗ്ഗോ ഹോതി. ബോധിമണ്ഡതോ പന ഗയാ തിഗാവുതം.

സബ്ബാഭിഭൂതി സബ്ബം തേഭൂമകധമ്മം അഭിഭവിത്വാ ഠിതോ. സബ്ബവിദൂതി സബ്ബം ചതുഭൂമകധമ്മം അവേദിം അഞ്ഞാസിം. സബ്ബേസു ധമ്മേസു അനുപലിത്തോതി സബ്ബേസു തേഭൂമകധമ്മേസു കിലേസലേപനേന അനുപലിത്തോ. സബ്ബം ജഹോതി സബ്ബം തേഭൂമകധമ്മം ജഹിത്വാ ഠിതോ. തണ്ഹാക്ഖയേ വിമുത്തോതി തണ്ഹാക്ഖയേ നിബ്ബാനേ ആരമ്മണതോ വിമുത്തോ. സയം അഭിഞ്ഞായാതി സബ്ബം ചതുഭൂമകധമ്മം അത്തനാവ ജാനിത്വാ. കമുദ്ദിസേയ്യന്തി കം അഞ്ഞം ‘‘അയം മേ ആചരിയോ’’തി ഉദ്ദിസേയ്യം.

ന മേ ആചരിയോ അത്ഥീതി ലോകുത്തരധമ്മേ മയ്ഹം ആചരിയോ നാമ നത്ഥി. നത്ഥി മേ പടിപുഗ്ഗലോതി മയ്ഹം പടിഭാഗപുഗ്ഗലോ നാമ നത്ഥി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി സഹേതുനാ നയേന ചത്താരി സച്ചാനി സയം ബുദ്ധോ. സീതിഭൂതോതി സബ്ബകിലേസഗ്ഗിനിബ്ബാപനേന സീതിഭൂതോ. കിലേസാനംയേവ നിബ്ബുതത്താ നിബ്ബുതോ. കാസിനം പുരന്തി കാസിരട്ഠേ നഗരം. ആഹഞ്ഛം അമതദുന്ദുഭിന്തി ധമ്മചക്കപടിലാഭായ അമതഭേരിം പഹരിസ്സാമീതി ഗച്ഛാമി. അരഹസി അനന്തജിനോതി അനന്തജിനോതി ഭവിതും യുത്തോ. ഹുപേയ്യ പാവുസോതി, ആവുസോ, ഏവമ്പി നാമ ഭവേയ്യ. പക്കാമീതി വങ്കഹാരജനപദം നാമ അഗമാസി.

തത്ഥേകം മിഗലുദ്ദകഗാമകം നിസ്സായ വാസം കപ്പേസി. ജേട്ഠകലുദ്ദകോ തം ഉപട്ഠാസി. തസ്മിഞ്ച ജനപദേ ചണ്ഡാ മക്ഖികാ ഹോന്തി. അഥ നം ഏകായ ചാടിയാ വസാപേസും, മിഗലുദ്ദകോ ദൂരേ മിഗവം ഗച്ഛന്തോ ‘‘അമ്ഹാകം അരഹന്തേ മാ പമജ്ജീ’’തി ഛാവം നാമ ധീതരം ആണാപേത്വാ അഗമാസി സദ്ധിം പുത്തഭാതുകേഹി. സാ ചസ്സ ധീതാ ദസ്സനീയാ ഹോതി കോട്ഠാസസമ്പന്നാ. ദുതിയദിവസേ ഉപകോ ഘരം ആഗതോ തം ദാരികം സബ്ബം ഉപചാരം കത്വാ പരിവിസിതും ഉപഗതം ദിസ്വാ രാഗേന അഭിഭൂതോ ഭുഞ്ജിതുമ്പി അസക്കോന്തോ ഭാജനേന ഭത്തം ആദായ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഭത്തം ഏകമന്തേ നിക്ഖിപിത്വാ സചേ ഛാവം ലഭാമി, ജീവാമി, നോ ചേ, മരാമീതി നിരാഹാരോ സയി. സത്തമേ ദിവസേ മാഗവികോ ആഗന്ത്വാ ധീതരം ഉപകസ്സ പവത്തിം പുച്ഛി. സാ ‘‘ഏകദിവസമേവ ആഗന്ത്വാ പുന നാഗതപുബ്ബോ’’തി ആഹ. മാഗവികോ ആഗതവേസേനേവ നം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിസ്സാമീതി തംഖണംയേവ ഗന്ത്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ, അപ്ഫാസുക’’ന്തി പാദേ പരാമസന്തോ പുച്ഛി. ഉപകോ നിത്ഥുനന്തോ പരിവത്തതിയേവ. സോ ‘‘വദഥ ഭന്തേ, യം മയാ സക്കാ കാതും, തം സബ്ബം കരിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ഉപകോ, ‘‘സചേ ഛാവം ലഭാമി, ജീവാമി, നോ ചേ, ഇധേവ മരണം സേയ്യോ’’തി ആഹ. ജാനാസി പന, ഭന്തേ, കിഞ്ചി സിപ്പന്തി. ന ജാനാമീതി. ന, ഭന്തേ, കിഞ്ചി സിപ്പം അജാനന്തേന സക്കാ ഘരാവാസം അധിട്ഠാതുന്തി.

സോ ആഹ – ‘‘നാഹം കിഞ്ചി സിപ്പം ജാനാമി, അപിച തുമ്ഹാകം മംസഹാരകോ ഭവിസ്സാമി, മംസഞ്ച വിക്കീണിസ്സാമീ’’തി. മാഗവികോ, ‘‘അമ്ഹാകമ്പി ഏതദേവ രുച്ചതീ’’തി ഉത്തരസാടകം ദത്വാ ഘരം ആനേത്വാ ധീതരം അദാസി. തേസം സംവാസമന്വായ പുത്തോ വിജായി. സുഭദ്ദോതിസ്സ നാമം അകംസു. ഛാവാ തസ്സ രോദനകാലേ ‘‘മംസഹാരകസ്സ പുത്ത, മിഗലുദ്ദകസ്സ പുത്ത മാ രോദീ’’തിആദീനി വദമാനാ പുത്തതോസനഗീതേന ഉപകം ഉപ്പണ്ഡേസി. ഭദ്ദേ ത്വം മം അനാഥോതി മഞ്ഞസി. അത്ഥി മേ അനന്തജിനോ നാമ സഹായോ. തസ്സാഹം സന്തികേ ഗമിസ്സാമീതി ആഹ. ഛാവാ ഏവമയം അട്ടീയതീതി ഞത്വാ പുനപ്പുനം കഥേതി. സോ ഏകദിവസം അനാരോചേത്വാവ മജ്ഝിമദേസാഭിമുഖോ പക്കാമി.

ഭഗവാ ച തേന സമയേന സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ മഹാവിഹാരേ. അഥ ഖോ ഭഗവാ പടികച്ചേവ ഭിക്ഖൂ ആണാപേസി – ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ‘അനന്തജിനോ’തി പുച്ഛമാനോ ആഗച്ഛതി, തസ്സ മം ദസ്സേയ്യാഥാ’’തി. ഉപകോപി ഖോ ‘‘കുഹിം അനന്തജിനോ വസതീ’’തി പുച്ഛന്തോ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം ആഗന്ത്വാ വിഹാരമജ്ഝേ ഠത്വാ കുഹിം അനന്തജിനോതി പുച്ഛി. തം ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ സന്തികം നയിംസു. സോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ – ‘‘സഞ്ജാനാഥ മം ഭഗവാ’’തി ആഹ. ആമ, ഉപക, സഞ്ജാനാമി, കുഹിം പന ത്വം വസിത്ഥാതി. വങ്കഹാരജനപദേ, ഭന്തേതി. ഉപക, മഹല്ലകോസി ജാതോ പബ്ബജിതും സക്ഖിസ്സസീതി. പബ്ബജിസ്സാമി, ഭന്തേതി. ഭഗവാ പബ്ബാജേത്വാ തസ്സ കമ്മട്ഠാനം അദാസി. സോ കമ്മട്ഠാനേ കമ്മം കരോന്തോ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠായ കാലം കത്വാ അവിഹേസു നിബ്ബത്തോ. നിബ്ബത്തക്ഖണേയേവ അരഹത്തം പാപുണീതി. അവിഹേസു നിബ്ബത്തമത്താ ഹി സത്ത ജനാ അരഹത്തം പാപുണിംസു, തേസം സോ അഞ്ഞതരോ.

വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അവിഹം ഉപപന്നാസേ, വിമുത്താ സത്ത ഭിക്ഖവോ;

രാഗദോസപരിക്ഖീണാ, തിണ്ണാ ലോകേ വിസത്തികം.

ഉപകോ പലഗണ്ഡോ ച, പുക്കുസാതി ച തേ തയോ;

ഭദ്ദിയോ ഖണ്ഡദേവോ ച, ബഹുരഗ്ഗി ച സങ്ഗിയോ;

തേ ഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, ദിബ്ബയോഗം ഉപജ്ഝഗു’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൧൦൫);

൨൮൬. സണ്ഠപേസുന്തി കതികം അകംസു. ബാഹുല്ലികോതി ചീവരബാഹുല്ലാദീനം അത്ഥായ പടിപന്നോ. പധാനവിബ്ഭന്തോതി പധാനതോ വിബ്ഭന്തോ ഭട്ഠോ പരിഹീനോ. ആവത്തോ ബാഹുല്ലായാതി ചീവരാദീനം ബഹുലഭാവത്ഥായ ആവത്തോ. അപിച ഖോ ആസനം ഠപേതബ്ബന്തി അപിച ഖോ പനസ്സ ഉച്ചകുലേ നിബ്ബത്തസ്സ ആസനമത്തം ഠപേതബ്ബന്തി വദിംസു. നാസക്ഖിംസൂതി ബുദ്ധാനുഭാവേന ബുദ്ധതേജസാ അഭിഭൂതാ അത്തനോ കതികായ ഠാതും നാസക്ഖിംസു. നാമേന ച ആവുസോവാദേന ച സമുദാചരന്തീതി ഗോതമാതി, ആവുസോതി ച വദന്തി. ആവുസോ ഗോതമ, മയം ഉരുവേലായം പധാനകാലേ തുയ്ഹം പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ വിചരിമ്ഹാ, മുഖോദകം ദന്തകട്ഠം അദമ്ഹാ, വുത്ഥപരിവേണം സമ്മജ്ജിമ്ഹാ, പച്ഛാ കോ തേ വത്തപ്പടിപത്തിമകാസി, കച്ചി അമ്ഹേസു പക്കന്തേസു ന ചിന്തയിത്ഥാതി ഏവരൂപിം കഥം കഥേന്തീതി അത്ഥോ. ഇരിയായാതി ദുക്കരഇരിയായ. പടിപദായാതി ദുക്കരപടിപത്തിയാ. ദുക്കരകാരികായാതി പസതപസത-മുഗ്ഗയൂസാദിആഹരകരണാദിനാ ദുക്കരകരണേന. അഭിജാനാഥ മേ നോതി അഭിജാനാഥ നു മമ. ഏവരൂപം പഭാവിതമേതന്തി ഏതം ഏവരൂപം വാക്യഭേദന്തി അത്ഥോ. അപി നു അഹം ഉരുവേലായ പധാനേ തുമ്ഹാകം സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം അനുക്കണ്ഠനത്ഥം രത്തിം വാ ദിവാ വാ ആഗന്ത്വാ, – ‘‘ആവുസോ, മാ വിതക്കയിത്ഥ, മയ്ഹം ഓഭാസോ വാ നിമിത്തം വാ പഞ്ഞായതീ’’തി ഏവരൂപം കഞ്ചി വചനഭേദം അകാസിന്തി അധിപ്പായോ. തേ ഏകപദേനേവ സതിം ലഭിത്വാ ഉപ്പന്നഗാരവാ, ‘‘ഹന്ദ അദ്ധാ ഏസ ബുദ്ധോ ജാതോ’’തി സദ്ദഹിത്വാ നോ ഹേതം, ഭന്തേതി ആഹംസു. അസക്ഖിം ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചവഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ സഞ്ഞാപേതുന്തി അഹം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചവഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ബുദ്ധോ അഹന്തി ജാനാപേതും അസക്ഖിം. തദാ പന ഭഗവാ ഉപോസഥദിവസേയേവ ആഗച്ഛി. അത്തനോ ബുദ്ധഭാവം ജാനാപേത്വാ കോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരം കായസക്ഖിം കത്വാ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തം കഥേസി. സുത്തപരിയോസാനേ ഥേരോ അട്ഠാരസഹി ബ്രഹ്മകോടീഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി. സൂരിയേ ധരമാനേയേവ ദേസനാ നിട്ഠാസി. ഭഗവാ തത്ഥേവ വസ്സം ഉപഗച്ഛി.

ദ്വേപി സുദം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ഓവദാമീതിആദി പാടിപദദിവസതോ പട്ഠായ പിണ്ഡപാതത്ഥായപി ഗാമം അപ്പവിസനദീപനത്ഥം വുത്തം. തേസഞ്ഹി ഭിക്ഖൂനം കമ്മട്ഠാനേസു ഉപ്പന്നമലവിസോധനത്ഥം ഭഗവാ അന്തോവിഹാരേയേവ അഹോസി. ഉപ്പന്നേ ഉപ്പന്നേ കമ്മട്ഠാനമലേ തേപി ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ സന്തികം ഗന്ത്വാ പുച്ഛന്തി. ഭഗവാപി തേസം നിസിന്നട്ഠാനം ഗന്ത്വാ മലം വിനോദേതി. അഥ നേസം ഭഗവതാ ഏവം നീഹടഭത്തേന ഓവദിയമാനാനം വപ്പത്ഥേരോ പാടിപദദിവസേ സോതാപന്നോ അഹോസി. ഭദ്ദിയത്ഥേരോ ദുതിയായം, മഹാനാമത്ഥേരോ തതിയായം, അസ്സജിത്ഥേരോ ചതുത്ഥിയം. പക്ഖസ്സ പന പഞ്ചമിയം സബ്ബേവ തേ ഏകതോ സന്നിപാതേത്വാ അനത്തലക്ഖണസുത്തം കഥേസി, സുത്തപരിയോസാനേ സബ്ബേപി അരഹത്തഫലേ പതിട്ഠഹിംസു. തേനാഹ – ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചവഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ മയാ ഏവം ഓവദിയമാനാ…പേ… അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം നിബ്ബാനം അജ്ഝഗമംസു…പേ… നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി. ഏത്തകം കഥാമഗ്ഗം ഭഗവാ യം പുബ്ബേ അവച – ‘‘തുമ്ഹേപി മമഞ്ചേവ പഞ്ചവഗ്ഗിയാനഞ്ച മഗ്ഗം ആരുള്ഹാ, അരിയപരിയേസനാ തുമ്ഹാകം പരിയേസനാ’’തി ഇമം ഏകമേവ അനുസന്ധിം ദസ്സേന്തോ ആഹരി.

൨൮൭. ഇദാനി യസ്മാ ന അഗാരിയാനംയേവ പഞ്ചകാമഗുണപരിയേസനാ ഹോതി, അനഗാരിയാനമ്പി ചത്താരോ പച്ചയേ അപ്പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്താനം പഞ്ചകാമഗുണവസേന അനരിയപരിയേസനാ ഹോതി, തസ്മാ തം ദസ്സേതും പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, കാമഗുണാതിആദിമാഹ. തത്ഥ നവരത്തേസു പത്തചീവരാദീസു ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാതിആദയോ ചത്താരോ കാമഗുണാ ലബ്ഭന്തി. രസോ പനേത്ഥ പരിഭോഗരസോ ഹോതി. മനുഞ്ഞേ പിണ്ഡപാതേ ഭേസജ്ജേ ച പഞ്ചപി ലബ്ഭന്തി. സേനാസനമ്ഹി ചീവരേ വിയ ചത്താരോ. രസോ പന ഏത്ഥാപി പരിഭോഗരസോവ. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേതി കസ്മാ ആരഭി? ഏവം പഞ്ച കാമഗുണേ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യേ ഏവം വദേയ്യും, ‘‘പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ അനരിയപരിയേസനാ നാമ കുതോ, അരിയപരിയേസനാവ പബ്ബജിതാന’’ന്തി, തേസം പടിസേധനത്ഥായ ‘‘പബ്ബജിതാനമ്പി ചതൂസു പച്ചയേസു അപ്പച്ചവേക്ഖണപരിഭോഗോ അനരിയപരിയേസനാ ഏവാ’’തി ദസ്സേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ ഗധിതാതി തണ്ഹാഗേധേന ഗധിതാ. മുച്ഛിതാതി തണ്ഹാമുച്ഛായ മുച്ഛിതാ. അജ്ഝോപന്നാതി തണ്ഹായ അജ്ഝോഗാള്ഹാ. അനാദീനവദസ്സാവിനോതി ആദീനവം അപസ്സന്താ. അനിസ്സരണപഞ്ഞാതി നിസ്സരണം വുച്ചതി പച്ചവേക്ഖണഞാണം. തേ തേന വിരഹിതാ.

ഇദാനി തസ്സത്ഥസ്സ സാധകം ഉപമം ദസ്സേന്തോ സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്രേവം ഓപമ്മസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം – ആരഞ്ഞകമഗോ വിയ ഹി സമണബ്രാഹ്മണാ, ലുദ്ദകേന അരഞ്ഞേ ഠപിതപാസോ വിയ ചത്താരോ പച്ചയാ, തസ്സ ലുദ്ദസ്സ പാസരാസിം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ സയനകാലോ വിയ തേസം ചത്താരോ പച്ചയേ അപ്പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭോഗകാലോ. ലുദ്ദകേ ആഗച്ഛന്തേ മഗസ്സ യേന കാമം അഗമനകാലോ വിയ സമണബ്രാഹ്മണാനം മാരസ്സ യഥാകാമകരണീയകാലോ, മാരവസം ഉപഗതഭാവോതി അത്ഥോ. മഗസ്സ പന അബദ്ധസ്സ പാസരാസിം അധിസയിതകാലോ വിയ സമണബ്രാഹ്മണാനം ചതൂസു പച്ചയേസു പച്ചവേക്ഖണപരിഭോഗോ, ലുദ്ദകേ ആഗച്ഛന്തേ മഗസ്സ യേന കാമം ഗമനം വിയ സമണബ്രാഹ്മണാനം മാരവസം അനുപഗമനം വേദിതബ്ബം. വിസ്സത്ഥോതി നിബ്ഭയോ നിരാസങ്കോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

പാസരാസിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അരിയപരിയേസനാതിപി ഏതസ്സേവ നാമം.