൨. അലഗദ്ദൂപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൪. ഏവം മേ സുതന്തി അലഗദ്ദൂപമസുത്തം. തത്ഥ ഗദ്ധേ ബാധയിംസൂതി ഗദ്ധബാധിനോ, ഗദ്ധബാധിനോ പുബ്ബപുരിസാ അസ്സാതി ഗദ്ധബാധിപുബ്ബോ, തസ്സ ഗദ്ധബാധിപുബ്ബസ്സ, ഗിജ്ഝഘാതകകുലപ്പസുതസ്സാതി അത്ഥോ. സഗ്ഗമോക്ഖാനം അന്തരായം കരോന്തീതി അന്തരായികാ. തേ കമ്മകിലേസവിപാകഉപവാദആണാവീതിക്കമവസേന പഞ്ചവിധാ. തത്ഥ പഞ്ചാനന്തരിയധമ്മാ കമ്മന്തരായികാ നാമ. തഥാ ഭിക്ഖുനീദൂസകകമ്മം, തം പന മോക്ഖസ്സേവ അന്തരായം കരോതി, ന സഗ്ഗസ്സ. നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിധമ്മാ കിലേസന്തരായികാ നാമ. പണ്ഡകതിരച്ഛാനഗതഉഭതോബ്യഞ്ജനകാനം പടിസന്ധിധമ്മാ വിപാകന്തരായികാ നാമ. അരിയൂപവാദധമ്മാ ഉപവാദന്തരായികാ നാമ, തേ പന യാവ അരിയേ ന ഖമാപേന്തി, താവദേവ, ന തതോ പരം. സഞ്ചിച്ച വീതിക്കന്താ സത്ത ആപത്തിക്ഖന്ധാ ആണാവീതിക്കമന്തരായികാ നാമ. തേപി യാവ ഭിക്ഖുഭാവം വാ പടിജാനാതി, ന വുട്ഠാതി വാ, ന ദേസേതി വാ, താവദേവ, ന തതോ പരം.

തത്രായം ഭിക്ഖു ബഹുസ്സുതോ ധമ്മകഥികോ സേസന്തരായികേ ജാനാതി, വിനയേ പന അകോവിദത്താ പണ്ണത്തിവീതിക്കമന്തരായികേ ന ജാനാതി, തസ്മാ രഹോഗതോ ഏവം ചിന്തേസി – ഇമേ ആഗാരികാ പഞ്ച കാമഗുണേ പരിഭുഞ്ജന്താ സോതാപന്നാപി സകദാഗാമിനോപി അനാഗാമിനോപി ഹോന്തി. ഭിക്ഖൂപി മനാപികാനി ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനി രൂപാനി പസ്സന്തി…പേ… കായവിഞ്ഞേയ്യേ ഫോട്ഠബ്ബേ ഫുസന്തി, മുദുകാനി അത്ഥരണപാവുരണാദീനി പരിഭുഞ്ജന്തി, ഏതം സബ്ബം വട്ടതി. കസ്മാ ഇത്ഥീനംയേവ രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബാ ന വട്ടന്തി? ഏതേപി വട്ടന്തീതി. ഏവം രസേന രസം സംസന്ദേത്വാ സച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗഞ്ച നിച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗഞ്ച ഏകം കത്വാ ഥൂലവാകേഹി സദ്ധിം അതിസുഖുമസുത്തം ഉപനേന്തോ വിയ, സാസപേന സദ്ധിം സിനേരും ഉപസംഹരന്തോ വിയ, പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പാദേത്വാ, ‘‘കിം ഭഗവതാ മഹാസമുദ്ദം ബന്ധന്തേന വിയ മഹതാ ഉസ്സാഹേന പഠമപാരാജികം പഞ്ഞത്തം, നത്ഥി ഏത്ഥ ദോസോ’’തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സദ്ധിം പടിവിരുജ്ഝന്തോ വേസാരജ്ജഞാണം പടിബാഹന്തോ അരിയമഗ്ഗേ ഖാണുകണ്ടകാദീനി പക്ഖിപന്തോ മേഥുനധമ്മേ ദോസോ നത്ഥീതി ജിനസ്സ ആണാചക്കേ പഹാരം അദാസി. തേനാഹ – ‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമീ’’തിആദി.

ഏവം ബ്യാ ഖോതി ഏവം വിയ ഖോ. സമനുയുഞ്ജന്തീതിആദീസു കിം ലദ്ധികോ ത്വം, ലദ്ധിം വദേഹീതി പുച്ഛമാനാ സമനുയുഞ്ജന്തി നാമ. ദിട്ഠിം പതിട്ഠാപേന്താ സമനുഗ്ഗാഹന്തി നാമ. കേന കാരണേന ഏവം വദസീതി കാരണം പുച്ഛന്താ സമനുഭാസന്തി നാമ. അട്ഠികങ്കലൂപമാതിആദീസു (മ. നി. ൨.൪൨-൪൮) അട്ഠികങ്കലൂപമാ അപ്പസ്സാദട്ഠേന. മംസപേസൂപമാ ബഹുസാധാരണട്ഠേന. തിണുക്കൂപമാ അനുദഹനട്ഠേന. അങ്ഗാരകാസൂപമാ മഹാഭിതാപനട്ഠേന. സുപിനകൂപമാ ഇത്തരപച്ചുപട്ഠാനട്ഠേന. യാചിതകൂപമാ താവകാലികട്ഠേന. രുക്ഖഫലൂപമാ സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗപലിഭഞ്ജനട്ഠേന. അസിസൂനൂപമാ അധികുട്ടനട്ഠേന. സത്തിസൂലൂപമാ വിനിവിജ്ഝനട്ഠേന. സപ്പസിരൂപമാ സാസങ്കസപ്പടിഭയട്ഠേന. ഥാമസാതി ദിട്ഠിഥാമേന. പരാമാസാതി ദിട്ഠിപരാമാസേന. അഭിനിവിസ്സ വോഹരതീതി അധിട്ഠഹിത്വാ വോഹരതി ദീപേതി വാ.

൨൩൫. യതോ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂതി യദാ തേ ഭിക്ഖൂ. ഏവം ബ്യാ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാതി ഇദം ഏസ അത്തനോ അജ്ഝാസയേന നത്ഥീതി വത്തുകാമോപി ഭഗവതോ ആനുഭാവേന സമ്പടിച്ഛതി, ബുദ്ധാനം കിര സമ്മുഖാ ദ്വേ കഥാ കഥേതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി.

൨൩൬. കസ്സ ഖോ നാമ ത്വം മോഘപുരിസാതി ത്വം മോഘപുരിസ കസ്സ ഖത്തിയസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ വേസ്സസ്സ വാ സുദ്ദസ്സ വാ ഗഹട്ഠസ്സ വാ പബ്ബജിതസ്സ വാ ദേവസ്സ വാ മനുസ്സസ്സ വാ മയാ ഏവം ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി അയം പാടിയേക്കോ അനുസന്ധി. അരിട്ഠോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘ഭഗവാ മം മോഘപുരിസോതി വദതി, ന ഖോ പന മോഘപുരിസാതി വുത്തമത്തകേന മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയോ ന ഹോതി. ഉപസേനമ്പി ഹി വങ്ഗന്തപുത്തം, ‘അതിലഹും ഖോ ത്വം, മോഘപുരിസ, ബാഹുല്ലായ ആവത്തോ’തി (മഹാവ. ൭൫) ഭഗവാ മോഘപുരിസവാദേന ഓവദി. ഥേരോ അപരഭാഗേ ഘടേന്തോ വായമന്തോ ഛ അഭിഞ്ഞാ സച്ഛാകാസി. അഹമ്പി തഥാരൂപം വീരിയം പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ മഗ്ഗഫലാനി നിബ്ബത്തേസ്സാമീ’’തി. അഥസ്സ ഭഗവാ ബന്ധനാ പവുത്തസ്സ പണ്ഡുപലാസസ്സ വിയ അവിരുള്ഹിഭാവം ദസ്സേന്തോ ഇമം ദേസനം ആരഭി.

ഉസ്മീകതോപീതി, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേ കിന്തി മഞ്ഞഥ, അയം അരിട്ഠോ ഏവംലദ്ധികോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന പടിവിരുജ്ഝിത്വാ വേസാരജ്ജഞാണം പടിബാഹിത്വാ തഥാഗതസ്സ ആണാചക്കേ പഹാരം ദദമാനോ അപി നു ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ഉസ്മീകതോപി? യഥാ നിബ്ബുതേപി മഹന്തേ അഗ്ഗിക്ഖന്ധേ ഖജ്ജുപനകമത്താപി അഗ്ഗിപപടികാ ഹോതിയേവ, യം നിസ്സായ പുന മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ ഭവേയ്യ. കിം നു ഖോ ഏവം ഇമസ്സ അപ്പമത്തികാപി ഞാണുസ്മാ അത്ഥി, യം നിസ്സായ വായമന്തോ മഗ്ഗഫലാനി നിബ്ബത്തേയ്യാതി? നോ ഹേതം, ഭന്തേതി, ഭന്തേ, ഏവംലദ്ധികസ്സ കുതോ ഏവരൂപാ ഞാണുസ്മാതി? മഗ്ഗഫലാനം പച്ചയസമത്ഥായ ഞാണുസ്മായ ഉസ്മീകതഭാവം പടിക്ഖിപന്താ വദന്തി. മങ്കുഭൂതോതി നിത്തേജഭൂതോ. പത്തക്ഖന്ധോതി പതിതക്ഖന്ധോ. അപ്പടിഭാനോതി കിഞ്ചി പടിഭാനം അപസ്സന്തോ ഭിന്നപടിഭാനോ ഏവരൂപമ്പി നാമ നിയ്യാനികസാസനം ലഭിത്വാ അവിരുള്ഹിധമ്മോ കിരമ്ഹി സമുഗ്ഘാതിതപച്ചയോ ജാതോതി അത്തനോ അഭബ്ബതം പച്ചവേക്ഖന്തോ പാദങ്ഗുട്ഠകേന ഭൂമിം ഖണമാനോ നിസീദി.

പഞ്ഞായിസ്സസി ഖോതി അയമ്പി പാടിയേക്കോ അനുസന്ധി. അരിട്ഠോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘ഭഗവാ മയ്ഹം മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയോ പച്ഛിന്നോതി വദതി, ന ഖോ പന ബുദ്ധാ സഉപനിസ്സയാനംയേവ ധമ്മം ദേസേന്തി, അനുപനിസ്സയാനമ്പി ദേസേന്തി, അഹം സത്ഥു സന്തികാ സുഗതോവാദം ലഭിത്വാ അത്തനോ സമ്പത്തൂപഗം കുസലം കരിസ്സാമീ’’തി. അഥസ്സ ഭഗവാ ഓവാദം പടിപസ്സമ്ഭേന്തോ ‘‘പഞ്ഞായിസ്സസീ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ, ത്വംയേവ, മോഘപുരിസ, ഇമിനാ പാപകേന ദിട്ഠിഗതേന നിരയാദീസു പഞ്ഞായിസ്സസി, മമ സന്തികാ തുയ്ഹം സുഗതോവാദോ നാമ നത്ഥി, ന മേ തയാ അത്ഥോ, ഇധാഹം ഭിക്ഖൂ പടിപുച്ഛിസ്സാമീതി.

൨൩൭. അഥ ഖോ ഭഗവാതി അയമ്പി പാടിയേക്കോ അനുസന്ധി. ഇമസ്മിഞ്ഹി ഠാനേ ഭഗവാ പരിസം സോധേതി, അരിട്ഠം ഗണതോ നിസ്സാരേതി. സചേ ഹി പരിസഗതാനം കസ്സചി ഏവം ഭവേയ്യ – ‘‘അയം അരിട്ഠോ ഭഗവതാ അകഥിതം കഥേതും കിം സക്ഖിസ്സതി, കച്ചി നു ഖോ പരിസമജ്ഝേ ഭഗവതാ കഥായ സമാരദ്ധായ സഹസാ കഥിത’’ന്തി. ഏവം കഥിതം പന ന അരിട്ഠോവ സുണാതി, അഞ്ഞേനപി സുതം ഭവിസ്സതി. അഥാപിസ്സ സിയാ ‘‘യഥാ സത്ഥാ അരിട്ഠം നിഗ്ഗണ്ഹാതി, മമ്പി ഏവം നിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാതി സുത്വാപി തുണ്ഹീഭാവം ആപജ്ജേയ്യാ’’തി. ‘‘തം സബ്ബം ന കരിസ്സന്തീ’’തി. മയാപി ന കഥിതം, അഞ്ഞേന സുതമ്പി നത്ഥീതി ‘‘തുമ്ഹേപിമേ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ പരിസായ ലദ്ധിം സോധേതി. പരിസായ പന ലദ്ധിസോധനേനേവ അരിട്ഠോ ഗണതോ നിസ്സാരിതോ നാമ ഹോതി.

ഇദാനി അരിട്ഠസ്സ ലദ്ധിം പകാസേന്തോ സോ വത, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അഞ്ഞത്രേവ കാമേഹീതിആദീസു യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘‘തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’’തി ഏവംലദ്ധികോ, സോ വത കിലേസകാമേഹി ചേവ കിലേസകാമസമ്പയുത്തേഹി സഞ്ഞാവിതക്കേഹി ച അഞ്ഞത്ര, ഏതേ ധമ്മേ പഹായ, വിനാ ഏതേഹി ധമ്മേഹി, വത്ഥുകാമേ പടിസേവിസ്സതി, മേഥുനസമാചാരം സമാചരിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ഇദം കാരണം നാമ നത്ഥി, അട്ഠാനമേതം അനവകാസോതി.

൨൩൮. ഏവം ഭഗവാ അയം അരിട്ഠോ യഥാ നാമ രജകോ സുഗന്ധാനിപി ദുഗ്ഗന്ധാനിപി ജിണ്ണാനിപി നവാനിപി സുദ്ധാനിപി അസുദ്ധാനിപി വത്ഥാനി ഏകതോ ഭണ്ഡികം കരോതി, ഏവമേവ ഭിക്ഖൂനം നിച്ഛന്ദരാഗപണീതചീവരാദിപരിഭോഗഞ്ച അനിബദ്ധസീലാനം ഗഹട്ഠാനം അന്തരായകരം സച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗഞ്ച നിബദ്ധസീലാനം ഭിക്ഖൂനം ആവരണകരം സച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗഞ്ച സബ്ബം ഏകസദിസം കരോതീതി അരിട്ഠസ്സ ലദ്ധിം പകാസേത്വാ ഇദാനി ദുഗ്ഗഹിതായ പരിയത്തിയാ ദോസം ദസ്സേന്തോ ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചേതിആദിമാഹ. തത്ഥ പരിയാപുണന്തീതി ഉഗ്ഗണ്ഹന്തി. സുത്തന്തിആദീസു ഉഭതോവിഭങ്ഗനിദ്ദേസഖന്ധകപരിവാരാ, സുത്തനിപാതേ മങ്ഗലസുത്തരതനസുത്തനാലകസുആതുവട്ടകസുത്താനി, അഞ്ഞമ്പി ച സുത്തനാമകം തഥാഗതവചനം സുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സബ്ബമ്പി സഗാഥകം സുത്തം ഗേയ്യന്തി വേദിതബ്ബം, വിസേസേന സംയുത്തകേ സകലോപി സഗാഥാവഗ്ഗോ. സകലം അഭിധമ്മപിടകം, നിഗ്ഗാഥകം സുത്തം, യഞ്ച അഞ്ഞമ്പി അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി അസങ്ഗഹിതം ബുദ്ധവചനം, തം വേയ്യാകരണന്തി വേദിതബ്ബം. ധമ്മപദം, ഥേരഗാഥാ, ഥേരിഗാഥാ, സുത്തനിപാതേ നോസുത്തനാമികാ സുദ്ധികഗാഥാ ച ഗാഥാതി വേദിതബ്ബാ. സോമനസ്സഞാണമയികഗാഥാപടിസംയുത്താ ദ്വേഅസീതിസുത്തന്താ ഉദാനന്തി വേദിതബ്ബാ. ‘‘വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ’’തിആദിനയപ്പവത്താ (ഇതിവു. ൧,൨) ദസുത്തരസതസുത്തന്താ ഇതിവുത്തകന്തി വേദിതബ്ബാ. അപണ്ണകജാതകാദീനി പണ്ണാസാധികാനി പഞ്ചജാതകസതാനി ജാതകന്തി വേദിതബ്ബാനി. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ ആനന്ദേ’’തിആദിനയപ്പവത്താ (അ. നി. ൪.൧൨൯) സബ്ബേപി അച്ഛരിയഅബ്ഭുതധമ്മപ്പടിസംയുത്താ സുത്തന്താ അബ്ഭുതധമ്മന്തി വേദിതബ്ബാ. ചൂളവേദല്ലമഹാവേദല്ലസമ്മാദിട്ഠിസക്കപഞ്ഹസങ്ഖാരഭാജനിയമഹാപുണ്ണമസുത്താദയോ സബ്ബേപി വേദഞ്ച തുട്ഠിഞ്ച ലദ്ധാ ലദ്ധാ പുച്ഛിതസുത്തന്താ വേദല്ലന്തി വേദിതബ്ബാ.

അത്ഥം ന ഉപപരിക്ഖന്തീതി അത്ഥത്ഥം കാരണത്ഥം ന പസ്സന്തി ന പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി. അനുപപരിക്ഖതന്തി അനുപപരിക്ഖന്താനം. ന നിജ്ഝാനം ഖമന്തീതി ന ഉപട്ഠഹന്തി ന ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, ഇമസ്മിം ഠാനേ സീലം സമാധി വിപസ്സനാ മഗ്ഗോ ഫലം വട്ടം വിവട്ടം കഥിതന്തി ഏവം ജാനിതും ന സക്കാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. തേ ഉപാരമ്ഭാനിസംസാ ചേവാതി തേ പരേസം വാദേ ദോസാരോപനാനിസംസാ ഹുത്വാ പരിയാപുണന്തീതി അത്ഥോ. ഇതിവാദപ്പമോക്ഖാനിസംസാ ചാതി ഏവം വാദപമോക്ഖാനിസംസാ, പരേഹി സകവാദേ ദോസേ ആരോപിതേ തം ദോസം ഏവം മോചേസ്സാമാതി ഇമിനാവ കാരണേന പരിയാപുണന്തീതി അത്ഥോ. തഞ്ചസ്സ അത്ഥം നാനുഭോന്തീതി യസ്സ ച മഗ്ഗസ്സ വാ ഫലസ്സ വാ അത്ഥായ കുലപുത്താ ധമ്മം പരിയാപുണന്തി, തഞ്ചസ്സ ധമ്മസ്സ അത്ഥം ഏതേ ദുഗ്ഗഹിതഗ്ഗാഹിനോ നാനുഭോന്തി. അപിച പരസ്സ വാദേ ഉപാരമ്ഭം ആരോപേതും അത്തനോ വാദം മോചേതും അസക്കോന്താപി തഞ്ച അത്ഥം നാനുഭോന്തിയേവ.

൨൩൯. അലഗദ്ദത്ഥികോതി ആസിവിസഅത്ഥികോ. ഗദോതി ഹി വിസസ്സ നാമം, തം തസ്സ അലം പരിപുണ്ണം അത്ഥീതി അലഗദ്ദോ. ഭോഗേതി സരീരേ. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചേ കുലപുത്താ ധമ്മം പരിയാപുണന്തീതി നിത്ഥരണപരിയത്തിവസേന ഉഗ്ഗണ്ഹന്തി. തിസ്സോ ഹി പരിയത്തിയോ അലഗദ്ദപരിയത്തി നിത്ഥരണപരിയത്തി ഭണ്ഡാഗാരികപരിയത്തീതി.

തത്ഥ യോ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഏവം ചീവരാദീനി വാ ലഭിസ്സാമി, ചതുപരിസമജ്ഝേ വാ മം ജാനിസ്സന്തീതി ലാഭസക്കാരഹേതു പരിയാപുണാതി, തസ്സ സാ പരിയത്തി അലഗദ്ദപരിയത്തി നാമ. ഏവം പരിയാപുണതോ ഹി ബുദ്ധവചനം അപരിയാപുണിത്വാ നിദ്ദോക്കമനം വരതരം.

യോ പന ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സീലസ്സ ആഗതട്ഠാനേ സീലം പൂരേത്വാ സമാധിസ്സ ആഗതട്ഠാനേ സമാധിഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേത്വാ വിപസ്സനായ ആഗതട്ഠാനേ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ മഗ്ഗഫലാനം ആഗതട്ഠാനേ മഗ്ഗം ഭാവേസ്സാമി ഫലം സച്ഛികരിസ്സാമീതി ഉഗ്ഗണ്ഹാതി, തസ്സ സാ പരിയത്തി നിത്ഥരണപരിയത്തി നാമ ഹോതി.

ഖീണാസവസ്സ പന പരിയത്തി ഭണ്ഡാഗാരികപരിയത്തി നാമ. തസ്സ ഹി അപരിഞ്ഞാതം അപ്പഹീനം അഭാവിതം അസച്ഛികതം വാ നത്ഥി. സോ ഹി പരിഞ്ഞാതക്ഖന്ധോ പഹീനകിലേസോ ഭാവിതമഗ്ഗോ സച്ഛികതഫലോ, തസ്മാ ബുദ്ധവചനം പരിയാപുണന്തോ തന്തിധാരകോ പവേണിപാലകോ വംസാനുരക്ഖകോവ ഹുത്വാ ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. ഇതിസ്സ സാ പരിയത്തി ഭണ്ഡാഗാരികപരിയത്തി നാമ ഹോതി.

യോ പന പുഥുജ്ജനോ ഛാതഭയാദീസു ഗന്ഥധരേസു ഏകസ്മിം ഠാനേ വസിതും അസക്കോന്തേസു സയം ഭിക്ഖാചാരേന അകിലമമാനോ അതിമധുരം ബുദ്ധവചനം മാ നസ്സതു, തന്തിം ധാരേസ്സാമി, വംസം ഠപേസ്സാമി, പവേണിം പാലേസ്സാമീതി പരിയാപുണാതി, തസ്സ പരിയത്തി ഭണ്ഡാഗാരികപരിയത്തി ഹോതി, ന ഹോതീതി? ന ഹോതി. കസ്മാ? ന അത്തനോ ഠാനേ ഠത്വാ പരിയാപുതത്താ. പുഥുജ്ജനസ്സ ഹി പരിയത്തി നാമ അലഗദ്ദാ വാ ഹോതി നിത്ഥരണാ വാ, സത്തന്നം സേക്ഖാനം നിത്ഥരണാവ, ഖീണാസവസ്സ ഭണ്ഡാഗാരികപരിയത്തിയേവ. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ നിത്ഥരണപരിയത്തി അധിപ്പേതാ.

നിജ്ഝാനം ഖമന്തീതി സീലാദീനം ആഗതട്ഠാനേസു ഇധ സീലം കഥിതം, ഇധ സമാധി, ഇധ വിപസ്സനാ, ഇധ മഗ്ഗോ, ഇധ ഫലം, ഇധ വട്ടം, ഇധ വിവട്ടന്തി ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി. തഞ്ചസ്സ അത്ഥം അനുഭോന്തീതി യേസം മഗ്ഗഫലാനം അത്ഥായ പരിയാപുണന്തി. സുഗ്ഗഹിതപരിയത്തിം നിസ്സായ മഗ്ഗം ഭാവേത്വാ ഫലം സച്ഛികരോന്താ തഞ്ചസ്സ ധമ്മസ്സ അത്ഥം അനുഭവന്തി. പരവാദേ ഉപാരമ്ഭം ആരോപേതും സക്കോന്താപി സകവാദേ ആരോപിതം ദോസം ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനം ഗഹേത്വാ മോചേതും സക്കോന്താപി അനുഭോന്തിയേവ. ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തീതി സീലാദീനം ആഗതട്ഠാനേ സീലാദീനി പൂരേന്താനമ്പി, പരേസം വാദേ സഹധമ്മേന ഉപാരമ്ഭം ആരോപേന്താനമ്പി, സകവാദതോ ദോസം ഹരന്താനമ്പി, അരഹത്തം പത്വാ പരിസമജ്ഝേ ധമ്മം ദേസേത്വാ ധമ്മദേസനായ പസന്നേഹി ഉപനീതേ ചത്താരോ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്താനമ്പി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തി.

ഏവം സുഗ്ഗഹിതേ ബുദ്ധവചനേ ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തത്ഥേവ നിയോജേന്തോ തസ്മാ തിഹ, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ തസ്മാതി യസ്മാ ദുഗ്ഗഹിതപരിയത്തി ദുഗ്ഗഹിതഅലഗദ്ദോ വിയ ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തതി, സുഗ്ഗഹിതപരിയത്തി സുഗ്ഗഹിതഅലഗദ്ദോ വിയ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ സംവത്തതി, തസ്മാതി അത്ഥോ. തഥാ നം ധാരേയ്യാഥാതി തഥേവ നം ധാരേയ്യാഥ, തേനേവ അത്ഥേന ഗണ്ഹേയ്യാഥ. യേ വാ പനാസ്സു വിയത്താ ഭിക്ഖൂതി യേ വാ പന അഞ്ഞേ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനമഹാകസ്സപമഹാകച്ചാനാദികാ ബ്യത്താ പണ്ഡിതാ ഭിക്ഖൂ അസ്സു, തേ പുച്ഛിതബ്ബാ. അരിട്ഠേന വിയ പന മമ സാസനേ ന കലലം വാ കചവരം വാ പക്ഖിപിതബ്ബം.

൨൪൦. കുല്ലൂപമന്തി കുല്ലസദിസം. നിത്ഥരണത്ഥായാതി ചതുരോഘനിത്ഥരണത്ഥായ. ഉദകണ്ണവന്തി യഞ്ഹി ഉദകം ഗമ്ഭീരം ന പുഥുലം. പുഥുലം വാ പന ന ഗമ്ഭീരം, ന തം അണ്ണവോതി വുച്ചതി. യം പന ഗമ്ഭീരഞ്ചേവ പുഥുലഞ്ച, തം അണ്ണവോതി വുച്ചതി. തസ്മാ മഹന്തം ഉദകണ്ണവന്തി മഹന്തം പുഥുലം ഗമ്ഭീരം ഉദകന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. സാസങ്കം നാമ യത്ഥ ചോരാനം നിവുത്ഥോകാസോ ദിസ്സതി. ഠിതോകാസോ, നിസിന്നോകാസോ, നിപന്നോകാസോ ദിസ്സതി. സപ്പടിഭയം നാമ യത്ഥ ചോരേഹി മനുസ്സാ ഹതാ ദിസ്സന്തി, വിലുത്താ ദിസ്സന്തി, ആകോടിതാ ദിസ്സന്തി. ഉത്തരസേതൂതി ഉദകണ്ണവസ്സ ഉപരി ബദ്ധോ സേതു. കുല്ലം ബന്ധിത്വാതി കുല്ലോ നാമ തരണത്ഥായ കലാപം കത്വാ ബദ്ധോ. പത്ഥരിത്വാ ബദ്ധാ പന പദരചാടിആദയോ ഉളുമ്പോതി വുച്ചന്തി. ഉച്ചാരേത്വാതി ഠപേത്വാ. കിച്ചകാരീതി പത്തകാരീ യുത്തകാരീ, പതിരൂപകാരീതി അത്ഥോ. ധമ്മാപി വോ പഹാതബ്ബാതി ഏത്ഥ ധമ്മാതി സമഥവിപസ്സനാ. ഭഗവാ ഹി സമഥേപി ഛന്ദരാഗം പജഹാപേസി, വിപസ്സനായപി. സമഥേ ഛന്ദരാഗം കത്ഥ പജഹാപേസി? ‘‘ഇതി ഖോ, ഉദായി, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സപി പഹാനം വദാമി, പസ്സസി നോ ത്വം, ഉദായി, തം സംയോജനം അണും വാ ഥൂലം വാ, യസ്സാഹം നോ പഹാനം വദാമീ’’തി (മ. നി. ൨.൧൫൬) ഏത്ഥ സമഥേ ഛന്ദരാഗം പജഹാപേസി. ‘‘ഇമം ചേ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിം ഏവം പരിസുദ്ധം ഏവം പരിയോദാതം ന അല്ലീയേഥ ന കേലായേഥ ന ധനായേഥാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൧) ഏത്ഥ വിപസ്സനായ ഛന്ദരാഗം പജഹാപേസി. ഇധ പന ഉഭയത്ഥ പജഹാപേന്തോ ‘‘ധമ്മാപി വോ പഹാതബ്ബാ, പഗേവ അധമ്മാ’’തി ആഹ.

തത്രായം അധിപ്പായോ – ഭിക്ഖവേ, അഹം ഏവരൂപേസു സന്തപ്പണീതേസു ധമ്മേസു ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം വദാമി, കിം പന ഇമസ്മിം അസദ്ധമ്മേ ഗാമധമ്മേ വസലധമ്മേ ദുട്ഠുല്ലേ ഓദകന്തികേ, യത്ഥ അയം അരിട്ഠോ മോഘപുരിസോ നിദ്ദോസസഞ്ഞീ പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ഛന്ദരാഗം നാലം അന്തരായായാതി വദതി. അരിട്ഠേന വിയ ന തുമ്ഹേഹി മയ്ഹം സാസനേ കലലം വാ കചവരം വാ പക്ഖിപിതബ്ബന്തി ഏവം ഭഗവാ ഇമിനാപി ഓവാദേന അരിട്ഠംയേവ നിഗ്ഗണ്ഹാതി.

൨൪൧. ഇദാനി യോ പഞ്ചസു ഖന്ധേസു തിവിധഗ്ഗാഹവസേന അഹം മമന്തി ഗണ്ഹാതി, സോ മയ്ഹം സാസനേ അയം അരിട്ഠോ വിയ കലലം കചവരം പക്ഖിപതീതി ദസ്സേന്തോ ഛയിമാനി, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ദിട്ഠിട്ഠാനാനീതി ദിട്ഠിപി ദിട്ഠിട്ഠാനം, ദിട്ഠിയാ ആരമ്മണമ്പി ദിട്ഠിട്ഠാനം, ദിട്ഠിയാ പച്ചയോപി. രൂപം ഏതം മമാതിആദീസു ഏതം മമാതി തണ്ഹാഗ്ഗാഹോ. ഏസോഹമസ്മീതി മാനഗ്ഗാഹോ. ഏസോ മേ അത്താതി ദിട്ഠിഗ്ഗാഹോ. ഏവം രൂപാരമ്മണാ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിയോ കഥിതാ ഹോന്തി. രൂപം പന അത്താതി ന വത്തബ്ബം. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ദിട്ഠം രൂപായതനം, സുതം സദ്ദായതനം, മുതം ഗന്ധായതനം രസായതനം ഫോട്ഠബ്ബായതനം, തഞ്ഹി പത്വാ ഗഹേതബ്ബതോ മുതന്തി വുത്തം. അവസേസാനി സത്തായതനാനി വിഞ്ഞാതം നാമ. പത്തന്തി പരിയേസിത്വാ വാ അപരിയേസിത്വാ വാ പത്തം. പരിയേസിതന്തി പത്തം വാ അപ്പത്തം വാ പരിയേസിതം. അനുവിചരിതം മനസാതി ചിത്തേന അനുസഞ്ചരിതം. ലോകസ്മിഞ്ഹി പരിയേസിത്വാ പത്തമ്പി അത്ഥി, പരിയേസിത്വാ നോപത്തമ്പി. അപരിയേസിത്വാ പത്തമ്പി അത്ഥി, അപരിയേസിത്വാ നോപത്തമ്പി. തത്ഥ പരിയേസിത്വാ പത്തം പത്തം നാമ. പരിയേസിത്വാ നോപത്തം പരിയേസിതം നാമ. അപരിയേസിത്വാ പത്തഞ്ച, അപരിയേസിത്വാ നോപത്തഞ്ച മനസാനുവിചരിതം നാമ.

അഥ വാ പരിയേസിത്വാ പത്തമ്പി അപരിയേസിത്വാ പത്തമ്പി പത്തട്ഠേന പത്തം നാമ. പരിയേസിത്വാ നോപത്തം പരിയേസിതം നാമ. അപരിയേസിത്വാ നോപത്തം മനസാനുവിചരിതം നാമ. സബ്ബം വാ ഏതം മനസാ അനുവിചരിതത്താ മനസാനുവിചരിതം നാമ. ഇമിനാ വിഞ്ഞാണാരമ്മണാ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിയോ കഥിതാ, ദേസനാവിലാസേന ഹേട്ഠാ ദിട്ഠാദിആരമ്മണവസേന വിഞ്ഞാണം ദസ്സിതം. യമ്പി തം ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി യമ്പി ഏതം സോ ലോകോതിആദിനാ നയേന പവത്തം ദിട്ഠിട്ഠാനം.

സോ ലോകോ സോ അത്താതി യാ ഏസാ ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തിആദിനാ നയേന പവത്താ ദിട്ഠി ലോകോ ച അത്താ ചാതി ഗണ്ഹാതി, തം സന്ധായ വുത്തം. സോ പേച്ച ഭവിസ്സാമീതി സോ അഹം പരലോകം ഗന്ത്വാ നിച്ചോ ഭവിസ്സാമി, ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോ ഭവിസ്സാമി, സിനേരുമഹാപഥവീമഹാസമുദ്ദാദീഹി സസ്സതീഹി സമം തഥേവ ഠസ്സാമി. തമ്പി ഏതം മമാതി തമ്പി ദസ്സനം ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താതി സമനുപസ്സതി. ഇമിനാ ദിട്ഠാരമ്മണാ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിയോ കഥിതാ. വിപസ്സനായ പടിവിപസ്സനാകാലേ വിയ പച്ഛിമദിട്ഠിയാ പുരിമദിട്ഠിഗ്ഗഹണകാലേ ഏവം ഹോതി.

സുക്കപക്ഖേ രൂപം നേതം മമാതി രൂപേ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഗ്ഗാഹാ പടിക്ഖിത്താ. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സമനുപസ്സതീതി ഇമസ്സ പന പദസ്സ തണ്ഹാസമനുപസ്സനാ മാനസമനുപസ്സനാ ദിട്ഠിസമനുപസ്സനാ ഞാണസമനുപസ്സനാതി ചതസ്സോ സമനുപസ്സനാതി അത്ഥോ. താ കണ്ഹപക്ഖേ തിസ്സന്നം സമനുപസ്സനാനം, സുക്കപക്ഖേ ഞാണസമനുപസ്സനായ വസേന വേദിതബ്ബാ. അസതി ന പരിതസ്സതീതി അവിജ്ജമാനേ ഭയപരിതസ്സനായ തണ്ഹാപരിതസ്സനായ വാ ന പരിതസ്സതി. ഇമിനാ ഭഗവാ അജ്ഝത്തക്ഖന്ധവിനാസേ അപരിതസ്സമാനം ഖീണാസവം ദസ്സേന്തോ ദേസനം മത്ഥകം പാപേസി.

൨൪൨. ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖൂതി ഏവം ഭഗവതാ വുത്തേ അഞ്ഞതരോ അനുസന്ധികുസലോ ഭിക്ഖു – ‘‘ഭഗവതാ അജ്ഝത്തക്ഖന്ധവിനാസേ അപരിതസ്സന്തം ഖീണാസവം ദസ്സേത്വാ ദേസനാ നിട്ഠാപിതാ, അജ്ഝത്തം അപരിതസ്സന്തേ ഖോ പന സതി അജ്ഝത്തം പരിതസ്സകേന ബഹിദ്ധാ പരിക്ഖാരവിനാസേ പരിതസ്സകേന അപരിതസ്സകേന ചാപി ഭവിതബ്ബം. ഇതി ഇമേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി അയം പഞ്ഹോ പുച്ഛിതബ്ബോ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏകംസം ചീവരം കത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ഭഗവന്തം ഏതദവോച. ബഹിദ്ധാ അസതീതി ബഹിദ്ധാ പരിക്ഖാരവിനാസേ. അഹു വത മേതി അഹോസി വത മേ ഭദ്ദകം യാനം വാഹനം ഹിരഞ്ഞം സുവണ്ണന്തി അത്ഥോ. തം വത മേ നത്ഥീതി തം വത ഇദാനി മയ്ഹം നത്ഥി, രാജൂഹി വാ ചോരേഹി വാ ഹടം, അഗ്ഗിനാ വാ ദഡ്ഢം, ഉദകേന വാ വുള്ഹം, പരിഭോഗേന വാ ജിണ്ണം. സിയാ വത മേതി ഭവേയ്യ വത മയ്ഹം യാനം വാഹനം ഹിരഞ്ഞം സുവണ്ണം സാലി വീഹി യവോ ഗോധുമോ. തം വതാഹം ന ലഭാമീതി തമഹം അലഭമാനോ തദനുച്ഛവികം കമ്മം അകത്വാ നിസിന്നത്താ ഇദാനി ന ലഭാമീതി സോചതി, അയം അഗാരിയസോചനാ, അനഗാരിയസ്സ പത്തചീവരാദീനം വസേന വേദിതബ്ബാ.

അപരിതസ്സനാവാരേ ന ഏവം ഹോതീതി യേഹി കിലേസേഹി ഏവം ഭവേയ്യ, തേസം പഹീനത്താ ന ഏവം ഹോതി. ദിട്ഠിട്ഠാനാധിട്ഠാനപരിയുട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാനന്തി ദിട്ഠീനഞ്ച ദിട്ഠിട്ഠാനാനഞ്ച ദിട്ഠാധിട്ഠാനാനഞ്ച ദിട്ഠിപരിയുട്ഠാനാനഞ്ച അഭിനിവേസാനുസയാനഞ്ച. സബ്ബസങ്ഖാരസമഥായാതി നിബ്ബാനത്ഥായ. നിബ്ബാനഞ്ഹി ആഗമ്മ സബ്ബസങ്ഖാരാഇഞ്ജിതാനി, സബ്ബസങ്ഖാരചലനാനി സബ്ബസങ്ഖാരവിപ്ഫന്ദിതാനി സമ്മന്തി വൂപസമ്മന്തി, തസ്മാ തം, ‘‘സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ’’തി വുച്ചതി. തദേവ ച ആഗമ്മ ഖന്ധൂപധി കിലേസൂപധി അഭിസങ്ഖാരൂപധി, പഞ്ചകാമഗുണൂപധീതി ഇമേ ഉപധയോ പടിനിസ്സജ്ജിയന്തി, തണ്ഹാ ഖീയതി വിരജ്ജതി നിരുജ്ഝതി, തസ്മാ തം, ‘‘സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹാക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ’’തി വുച്ചതി. നിബ്ബാനായാതി അയം പനസ്സ സരൂപനിദ്ദേസോ, ഇതി സബ്ബേഹേവ ഇമേഹി പദേഹി നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയത്ഥായ ധമ്മം ദേസേന്തസ്സാതി അയമത്ഥോ ദീപിതോ. തസ്സേവം ഹോതീതി തസ്സ ദിട്ഠിഗതികസ്സ ഉച്ഛിജ്ജിസ്സാമി നാമസ്സു, വിനസ്സിസ്സാമി നാമസ്സു, നാസ്സു നാമ ഭവിസ്സാമീതി ഏവം ഹോതി. ദിട്ഠിഗതികസ്സ ഹി തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ സുഞ്ഞതാപടിസംയുത്തം കത്വാ ദേസിയമാനം ധമ്മം സുണന്തസ്സ താസോ ഉപ്പജ്ജതി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘താസോ ഹേസോ, ഭിക്ഖവേ, അസുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ നോ ചസ്സം, നോ ച മേ സിയാ’’തി (സം. നി. ൩.൫൫).

൨൪൩. ഏത്താവതാ ബഹിദ്ധാപരിക്ഖാരവിനാസേ തസ്സനകസ്സ ച നോതസ്സനകസ്സ ച അജ്ഝത്തക്ഖന്ധവിനാസേ തസ്സനകസ്സ ച നോതസ്സനകസ്സ ചാതി ഇമേസം വസേന ചതുക്കോടികാ സുഞ്ഞതാ കഥിതാ. ഇദാനി ബഹിദ്ധാ പരിക്ഖാരം പരിഗ്ഗഹം നാമ കത്വാ, വീസതിവത്ഥുകം സക്കായദിട്ഠിം അത്തവാദുപാദാനം നാമ കത്വാ, സക്കായദിട്ഠിപമുഖാ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ദിട്ഠിനിസ്സയം നാമ കത്വാ തികോടികം സുഞ്ഞതം ദസ്സേതും തം, ഭിക്ഖവേ, പരിഗ്ഗഹന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പരിഗ്ഗഹന്തി ബഹിദ്ധാ പരിക്ഖാരം. പരിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാഥാതി യഥാ വിഞ്ഞൂ മനുസ്സോ പരിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ. അഹമ്പി ഖോ തം, ഭിക്ഖവേതി, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേപി ന പസ്സഥ, അഹമ്പി ന പസ്സാമി, ഇതി ഏവരൂപോ പരിഗ്ഗഹോ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൨൪൪. ഏവം തികോടികം സുഞ്ഞതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അജ്ഝത്തക്ഖന്ധേ അത്താതി ബഹിദ്ധാ പരിക്ഖാരേ അത്തനിയന്തി കത്വാ ദ്വികോടികം ദസ്സേന്തോ അത്തനി വാ, ഭിക്ഖവേ, സതീതിആദിമാഹ. തത്ഥ അയം സങ്ഖേപത്ഥോ, ഭിക്ഖവേ, അത്തനി വാ സതി ഇദം മേ പരിക്ഖാരജാതം അത്തനിയന്തി അസ്സ, അത്തനിയേവ വാ പരിക്ഖാരേ സതി അയം മേ അത്താ ഇമസ്സ പരിക്ഖാരസ്സ സാമീതി, ഏവം അഹന്തി. സതി മമാതി, മമാതി സതി അഹന്തി യുത്തം ഭവേയ്യ. സച്ചതോതി ഭൂതതോ, ഥേതതോതി തഥതോ ഥിരതോ വാ.

ഇദാനി ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി ഏവം തിപരിവട്ടവസേന അഗ്ഗണ്ഹന്തോ അയം അരിട്ഠോ വിയ മയ്ഹം സാസനേ കലലം കചവരം പക്ഖിപതീതി ദസ്സേന്തോ തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം നിച്ചം വാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനിച്ചം, ഭന്തേതി, ഭന്തേ, യസ്മാ ഹുത്വാ ന ഹോതി, തസ്മാ അനിച്ചം. ഉപ്പാദവയവത്തിതോ വിപരിണാമതാവകാലികനിച്ചപടിക്ഖേപട്ഠേന വാതി ചതൂഹി കാരണേഹി അനിച്ചം. ദുക്ഖം, ഭന്തേതി, ഭന്തേ, പടിപീളനാകാരേന ദുക്ഖം, സന്താപദുക്ഖമദുക്ഖവത്ഥുകസുഖപടിക്ഖേപട്ഠേന വാതി ചതൂഹി കാരണേഹി ദുക്ഖം. വിപരിണാമധമ്മന്തി ഭവസങ്കന്തിഉപഗമനസഭാവം പകതിഭാവവിജഹനസഭാവം. കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താതി യുത്തം നു ഖോ തം ഇമേസം തിണ്ണം തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഗ്ഗാഹാനം വസേന അഹം മമാതി ഏവം ഗഹേതും. നോ ഹേതം, ഭന്തേതി ഇമിനാ തേ ഭിക്ഖൂ അവസവത്തനാകാരേന രൂപം, ഭന്തേ, അനത്താതി പടിജാനന്തി. സുഞ്ഞഅസ്സാമികഅനിസ്സരഅത്തപടിക്ഖേപട്ഠേന വാതി ചതൂഹി കാരണേഹി അനത്താ.

ഭഗവാ ഹി കത്ഥചി അനിച്ചവസേന അനത്തത്തം ദസ്സേതി, കത്ഥചി ദുക്ഖവസേന, കത്ഥചി ഉഭയവസേന. ‘‘ചക്ഖു അത്താതി യോ വദേയ്യ, തം ന ഉപപജ്ജതി, ചക്ഖുസ്സ ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി. യസ്സ ഖോ പന ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി, അത്താ മേ ഉപ്പജ്ജതി ച വേതി ചാതി ഇച്ചസ്സ ഏവമാഗതം ഹോതി, തസ്മാ തം ന ഉപപജ്ജതി ചക്ഖു അത്താതി യോ വദേയ്യ, ഇതി ചക്ഖു അനത്താ’’തി (മ. നി. ൩.൪൨൨) ഇമസ്മിഞ്ഹി ഛഛക്കസുത്തേ അനിച്ചവസേന അനത്തതം ദസ്സേതി. ‘‘രൂപഞ്ച ഹിദം, ഭിക്ഖവേ, അത്താ അഭവിസ്സ, നയിദം രൂപം ആബാധായ സംവത്തേയ്യ, ലബ്ഭേഥ ച രൂപേ ‘ഏവം മേ രൂപം ഹോതു, ഏവം മേ രൂപം മാ അഹോസീ’തി. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം അനത്താ, തസ്മാ രൂപം ആബാധായ സംവത്തതി, ന ച ലബ്ഭതി രൂപേ ‘ഏവം മേ രൂപം ഹോതു, ഏവം മേ രൂപം മാ അഹോസീ’’’തി (മഹാവ. ൨൦; സം. നി. ൩.൫൯) ഇമസ്മിം അനത്തലക്ഖണസുത്തേ ദുക്ഖവസേന അനത്തതം ദസ്സേതി. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം, യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം, യം ദുക്ഖം തദനത്താ, യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി (സം. നി. ൩.൭൬) ഇമസ്മിം അരഹത്തസുത്തേ ഉഭയവസേന അനത്തതം ദസ്സേതി. കസ്മാ? അനിച്ചം ദുക്ഖഞ്ച പാകടം. അനത്താതി ന പാകടം.

പരിഭോഗഭാജനാദീസു ഹി ഭിന്നേസു അഹോ അനിച്ചന്തി വദന്തി, അഹോ അനത്താതി വത്താ നാമ നത്ഥി. സരീരേ ഗണ്ഡപിളകാദീസു വാ ഉട്ഠിതാസു കണ്ടകേന വാ വിദ്ധാ അഹോ ദുക്ഖന്തി വദന്തി, അഹോ അനത്താതി പന വത്താ നാമ നത്ഥി. കസ്മാ? ഇദഞ്ഹി അനത്തലക്ഖണം നാമ അവിഭൂതം ദുദ്ദസം ദുപ്പഞ്ഞാപനം. തേന തം ഭഗവാ അനിച്ചവസേന വാ ദുക്ഖവസേന വാ ഉഭയവസേന വാ ദസ്സേതി. തയിദം ഇമസ്മിമ്പി തേപരിവട്ടേ അനിച്ചദുക്ഖവസേനേവ ദസ്സിതം. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

തസ്മാ തിഹ, ഭിക്ഖവേതി, ഭിക്ഖവേ, യസ്മാ ഏതരഹി അഞ്ഞദാപി രൂപം അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ, തസ്മാതി അത്ഥോ. യംകിഞ്ചി രൂപന്തിആദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ഖന്ധനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതാനേവ.

൨൪൫. നിബ്ബിന്ദതീതി ഉക്കണ്ഠതി. ഏത്ഥ ച നിബ്ബിദാതി വുട്ഠാനഗാമിനീവിപസ്സനാ അധിപ്പേതാ. വുട്ഠാനഗാമിനീവിപസ്സനായ ഹി ബഹൂനി നാമാനി. ഏസാ ഹി കത്ഥചി സഞ്ഞഗ്ഗന്തി വുത്താ. കത്ഥചി ധമ്മട്ഠിതിഞാണന്തി. കത്ഥചി പാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗന്തി. കത്ഥചി പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധീതി. കത്ഥചി തമ്മയതാപരിയാദാനന്തി. കത്ഥചി തീഹി നാമേഹി. കത്ഥചി ദ്വീഹീതി.

തത്ഥ പോട്ഠപാദസുത്തേ താവ ‘‘സഞ്ഞാ ഖോ, പോട്ഠപാദ, പഠമം ഉപ്പജ്ജതി, പച്ഛാ ഞാണ’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൪൧൬) ഏവം സഞ്ഞഗ്ഗന്തി വുത്താ. സുസിമസുത്തേ ‘‘പുബ്ബേ ഖോ, സുസിമ, ധമ്മട്ഠിതിഞാണം, പച്ഛാ നിബ്ബാനേ ഞാണ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൭൦) ഏവം ധമ്മട്ഠിതിഞാണന്തി വുത്താ. ദസുത്തരസുത്തേ ‘‘പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗ’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൩൫൯) ഏവം പാരിസുദ്ധിപദാനിയങ്ഗന്തി വുത്താ. രഥവിനീതേ ‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ, പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധത്ഥം ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൫൭) ഏവം പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധീതി വുത്താ. സളായതനവിഭങ്ഗേ ‘‘അതമ്മയതം, ഭിക്ഖവേ, നിസ്സായ അതമ്മയതം ആഗമ്മ യായം ഉപേക്ഖാ നാനത്താ നാനത്തസിതാ, തം അഭിനിവജ്ജേത്വാ യായം ഉപേക്ഖാ ഏകത്താ ഏകത്തസിതാ, തം നിസ്സായ തം ആഗമ്മ ഏവമേതിസ്സാ പഹാനം ഹോതി, ഏവമേതിസ്സാ സമതിക്കമോ ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൧൦) ഏവം തമ്മയതാപരിയാദാനന്തി വുത്താ. പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ ‘‘യാ ച മുഞ്ചിതുകമ്യതാ, യാ ച പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാ, യാ ച സങ്ഖാരുപേക്ഖാ, ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൫൪) ഏവം തീഹി നാമേഹി വുത്താ. പട്ഠാനേ ‘‘അനുലോമം ഗോത്രഭുസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ, അനുലോമം വോദാനസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൭) ഏവം ദ്വീഹി നാമേഹി വുത്താ. ഇമസ്മിം പന അലഗദ്ദസുത്തേ നിബ്ബിന്ദതീതി നിബ്ബിദാനാമേന ആഗതാ.

നിബ്ബിദാ വിരജ്ജതീതി ഏത്ഥ വിരാഗോതി മഗ്ഗോ വിരാഗാ വിമുച്ചതീതി ഏത്ഥ വിരാഗേന മഗ്ഗേന വിമുച്ചതീതി ഫലം കഥിതം. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതീതി ഇധ പച്ചവേക്ഖണാ കഥിതാ.

ഏവം വിമുത്തചിത്തം മഹാഖീണാസവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തസ്സ യഥാഭൂതേഹി പഞ്ചഹി കാരണേഹി നാമം ഗണ്ഹന്തോ അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. അവിജ്ജാതി വട്ടമൂലികാ അവിജ്ജാ. അയഞ്ഹി ദുരുക്ഖിപനട്ഠേന പലിഘോതി വുച്ചതി. തേനേസ തസ്സ ഉക്ഖിത്തത്താ ഉക്ഖിത്തപലിഘോതി വുത്തോ. താലാവത്ഥുകതാതി സീസച്ഛിന്നതാലോ വിയ കതാ, സമൂലം വാ താലം ഉദ്ധരിത്വാ താലസ്സ വത്ഥു വിയ കതാ, യഥാ തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം പുന സോ താലോ ന പഞ്ഞായതി, ഏവം പുന അപഞ്ഞത്തിഭാവം നീതാതി അത്ഥോ. പോനോബ്ഭവികോതി പുനബ്ഭവദായകോ. ജാതിസംസാരോതിആദീസു ജായനവസേന ചേവ സംസരണവസേന ച ഏവം ലദ്ധനാമാനം പുനബ്ഭവഖന്ധാനം പച്ചയോ കമ്മാഭിസങ്ഖാരോ. സോ ഹി പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തികരണവസേന പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതത്താ പരിക്ഖാതി വുച്ചതി, തേനേസ തസ്സാ സംകിണ്ണത്താ വികിണ്ണത്താ സംകിണ്ണപരിക്ഖോതി വുത്തോ. തണ്ഹാതി വട്ടമൂലികാ തണ്ഹാ. അയഞ്ഹി ഗമ്ഭീരാനുഗതട്ഠേന ഏസികാതി വുച്ചതി. തേനേസ തസ്സാ അബ്ബൂള്ഹത്താ ലുഞ്ചിത്വാ ഛഡ്ഡിതത്താ അബ്ബൂള്ഹേസികോതി വുത്തോ. ഓരമ്ഭാഗിയാനീതി ഓരം ഭജനകാനി കാമഭവേ ഉപപത്തിപച്ചയാനി. ഏതാനി ഹി കവാടം വിയ നഗരദ്വാരം ചിത്തം പിദഹിത്വാ ഠിതത്താ അഗ്ഗളാതി വുച്ചന്തി. തേനേസ തേസം നിരാകതത്താ ഭിന്നത്താ നിരഗ്ഗളോതി വുത്തോ. അരിയോതി നിക്കിലേസോ പരിസുദ്ധോ. പന്നദ്ധജോതി പതിതമാനദ്ധജോ. പന്നഭാരോതി ഖന്ധഭാരകിലേസഭാരഅഭിസങ്ഖാരഭാരപഞ്ചകാമഗുണഭാരാ പന്നാ ഓരോഹിതാ അസ്സാതി പന്നഭാരോ. അപിച ഇധ മാനഭാരസ്സേവ ഓരോപിതത്താ പന്നഭാരോതി അധിപ്പേതോ. വിസംയുത്തോതി ചതൂഹി യോഗേഹി സബ്ബകിലേസേഹി ച വിസംയുത്തോ. ഇധ പന മാനസംയോഗേനേവ വിസംയുത്തത്താ വിസംയുത്തോതി അധിപ്പേതോ. അസ്മിമാനോതി രൂപേ അസ്മീതി മാനോ, വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… വിഞ്ഞാണേ അസ്മീതി മാനോ.

ഏത്താവതാ ഭഗവതാ മഗ്ഗേന കിലേസേ ഖേപേത്വാ നിരോധസയനവരഗതസ്സ നിബ്ബാനാരമ്മണം ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ വിഹരതോ ഖീണാസവസ്സ കാലോ ദസ്സിതോ. യഥാ ഹി ദ്വേ നഗരാനി ഏകം ചോരനഗരം, ഏകം ഖേമനഗരം. അഥ ഏകസ്സ മഹായോധസ്സ ഏവം ഭവേയ്യ – ‘‘യാവിമം ചോരനഗരം തിട്ഠതി, താവ ഖേമനഗരം ഭയതോ ന മുച്ചതി, ചോരനഗരം അനഗരം കരിസ്സാമീ’’തി സന്നാഹം കത്വാ ഖഗ്ഗം ഗഹേത്വാ ചോരനഗരം ഉപസങ്കമിത്വാ നഗരദ്വാരേ ഉസ്സാപിതേ ഏസികത്ഥമ്ഭേ ഖഗ്ഗേന ഛിന്ദിത്വാ സദ്വാരബാഹകം കവാടം ഛിന്ദിത്വാ പലിഘം ഉക്ഖിപിത്വാ പാകാരം ഭിന്ദന്തോ പരിക്ഖം സംകിരിത്വാ നഗരസോഭനത്ഥായ ഉസ്സിതേ ധജേ പാതേത്വാ നഗരം അഗ്ഗിനാ ഝാപേത്വാ ഖേമനഗരം പവിസിത്വാ പാസാദം അഭിരുയ്ഹ ഞാതിഗണപരിവുതോ സുരസഭോജനം ഭുഞ്ജേയ്യ, ഏവം ചോരനഗരം വിയ സക്കായോ, ഖേമനഗരം വിയ നിബ്ബാനം, മഹായോധോ വിയ യോഗാവചരോ. തസ്സേവം ഹോതി, ‘‘യാവ സക്കായവട്ടം വത്തതി, താവ ദ്വത്തിംസകമ്മകാരണഅട്ഠനവുതിരോഗപഞ്ചവീസതിമഹാഭയേഹി പരിമുച്ചനം നത്ഥീ’’തി. സോ മഹായോധോ വിയ സന്നാഹം സീലസന്നാഹം കത്വാ, പഞ്ഞാഖഗ്ഗം ഗഹേത്വാ ഖഗ്ഗേന ഏസികത്ഥമ്ഭേ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗേന തണ്ഹേസികം ലുഞ്ചിത്വാ, സോ യോധോ സദ്വാരബാഹകം നഗരകവാടം വിയ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസംയോജനഗ്ഗളം ഉഗ്ഘാടേത്വാ, സോ യോധോ പലിഘം വിയ, അവിജ്ജാപലിഘം ഉക്ഖിപിത്വാ, സോ യോധോ പാകാരം ഭിന്ദന്തോ പരിക്ഖം വിയ കമ്മാഭിസങ്ഖാരം ഭിന്ദന്തോ ജാതിസംസാരപരിക്ഖം സംകിരിത്വാ, സോ യോധോ നഗരസോഭനത്ഥായ ഉസ്സാപിതേ ധജേ വിയ മാനദ്ധജേ പാതേത്വാ സക്കായനഗരം ഝാപേത്വാ, സോ യോധോ ഖേമനഗരേ ഉപരിപാസാദേ സുരസഭോജനം വിയ കിലേസനിബ്ബാനം നഗരം പവിസിത്വാ അമതനിരോധാരമ്മണം ഫലസമാപത്തിസുഖം അനുഭവമാനോ കാലം വീതിനാമേതി.

൨൪൬. ഇദാനി ഏവം വിമുത്തചിത്തസ്സ ഖീണാസവസ്സ പരേഹി അനധിഗമനീയവിഞ്ഞാണതം ദസ്സേന്തോ ഏവം വിമുത്തചിത്തം ഖോതിആദിമാഹ. തത്ഥ അന്വേസന്തി അന്വേസന്താ ഗവേസന്താ. ഇദം നിസ്സിതന്തി ഇദം നാമ നിസ്സിതം. തഥാഗതസ്സാതി ഏത്ഥ സത്തോപി തഥാഗതോതി അധിപ്പേതോ, ഉത്തമപുഗ്ഗലോ ഖീണാസവോപി. അനനുവിജ്ജോതി അസംവിജ്ജമാനോ വാ അവിന്ദേയ്യോ വാ. തഥാഗതോതി ഹി സത്തേ ഗഹിതേ അസംവിജ്ജമാനോതി അത്ഥോ വട്ടതി, ഖീണാസവേ ഗഹിതേ അവിന്ദേയ്യോതി അത്ഥോ വട്ടതി.

തത്ഥ പുരിമനയേ അയമധിപ്പായോ – ഭിക്ഖവേ, അഹം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ധരമാനകംയേവ ഖീണാസവം തഥാഗതോ സത്തോ പുഗ്ഗലോതി ന പഞ്ഞപേമി. അപ്പടിസന്ധികം പന പരിനിബ്ബുതം ഖീണാസവം സത്തോതി വാ പുഗ്ഗലോതി വാ കിം പഞ്ഞപേസ്സാമി? അനനുവിജ്ജോ തഥാഗതോ. ന ഹി പരമത്ഥതോ സത്തോ നാമ കോചി അത്ഥി, തസ്സ അവിജ്ജമാനസ്സ ഇദം നിസ്സിതം വിഞ്ഞാണന്തി അന്വേസന്താപി കിം അധിഗച്ഛിസ്സന്തി? കഥം പടിലഭിസ്സന്തീതി അത്ഥോ. ദുതിയനയേ അയമധിപ്പായോ – ഭിക്ഖവേ, അഹം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ധരമാനകംയേവ ഖീണാസവം വിഞ്ഞാണവസേന ഇന്ദാദീഹി അവിന്ദിയം വദാമി. ന ഹി സഇന്ദാ ദേവാ സബ്രഹ്മകാ സപജാപതികാ അന്വേസന്താപി ഖീണാസവസ്സ വിപസ്സനാചിത്തം വാ മഗ്ഗചിത്തം വാ ഫലചിത്തം വാ, ഇദം നാമ ആരമ്മണം നിസ്സായ വത്തതീതി ജാനിതും സക്കോന്തി. തേ അപ്പടിസന്ധികസ്സ പരിനിബ്ബുതസ്സ കിം ജാനിസ്സന്തീതി?

അസതാതി അസന്തേന. തുച്ഛാതി തുച്ഛകേന. മുസാതി മുസാവാദേന. അഭൂതേനാതി യം നത്ഥി, തേന. അബ്ഭാചിക്ഖന്തീതി അഭിആചിക്ഖന്തി, അഭിഭവിത്വാ വദന്തി. വേനയികോതി വിനയതി വിനാസേതീതി വിനയോ, സോ ഏവ വേനയികോ, സത്തവിനാസകോതി അധിപ്പായോ. യഥാ ചാഹം ന, ഭിക്ഖവേതി, ഭിക്ഖവേ, യേന വാകാരേന അഹം ന സത്തവിനാസകോ. യഥാ ചാഹം ന വദാമീതി യേന വാ കാരണേന അഹം സത്തവിനാസം ന പഞ്ഞപേമി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാഹം ന സത്തവിനാസകോ, യഥാ ച ന സത്തവിനാസം പഞ്ഞപേമി, തഥാ മം തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ‘‘വേനയികോ സമണോ ഗോതമോ’’തി വദന്താ സത്തവിനാസകോ സമണോ ഗോതമോതി ച, ‘‘സതോ സത്തസ്സ ഉച്ഛേദം വിനാസം വിഭവം പഞ്ഞപേതീ’’തി വദന്താ സത്തവിനാസം പഞ്ഞപേതീതി ച അസതാ തുച്ഛാ മുസാ അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തീതി.

പുബ്ബേ ചാതി പുബ്ബേ മഹാബോധിമണ്ഡമ്ഹിയേവ ച. ഏതരഹി ചാതി ഏതരഹി ധമ്മദേസനായഞ്ച. ദുക്ഖഞ്ചേവ പഞ്ഞപേമി, ദുക്ഖസ്സ ച നിരോധന്തി ധമ്മചക്കം അപ്പവത്തേത്വാ ബോധിമണ്ഡേ വിഹരന്തോപി ധമ്മചക്കപ്പവത്തനതോ പട്ഠായ ധമ്മം ദേസേന്തോപി ചതുസച്ചമേവ പഞ്ഞപേമീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ഹി ദുക്ഖഗ്ഗഹണേന തസ്സ മൂലഭൂതോ സമുദയോ, നിരോധഗ്ഗഹണേന തംസമ്പാപകോ മഗ്ഗോ ഗഹിതോവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. തത്ര ചേതി തസ്മിം ചതുസച്ചപ്പകാസനേ. പരേതി സച്ചാനി ആജാനിതും പടിവിജ്ഝിതും അസമത്ഥപുഗ്ഗലാ. അക്കോസന്തീതി ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസന്തി. പരിഭാസന്തീതി വാചായ പരിഭാസന്തി. രോസേന്തി വിഹേസേന്തീതി രോസേസ്സാമ വിഹേസേസ്സാമാതി അധിപ്പായേന ഘട്ടേന്തി ദുക്ഖാപേന്തി. തത്രാതി തേസു അക്കോസാദീസു, തേസു വാ പരപുഗ്ഗലേസു. ആഘാതോതി കോപോ. അപ്പച്ചയോതി ദോമനസ്സം. അനഭിരദ്ധീതി അതുട്ഠി.

തത്ര ചേതി ചതുസച്ചപ്പകാസനേയേവ. പരേതി ചതുസച്ചപ്പകാസനം ആജാനിതും പടിവിജ്ഝിതും സമത്ഥപുഗ്ഗലാ. ആനന്ദോതി ആനന്ദപീതി. ഉപ്പിലാവിതത്തന്തി ഉപ്പിലാപനപീതി. തത്ര ചേതി ചതുസച്ചപ്പകാസനമ്ഹിയേവ. തത്രാതി സക്കാരാദീസു. യം ഖോ ഇദം പുബ്ബേ പരിഞ്ഞാതന്തി ഇദം ഖന്ധപഞ്ചകം പുബ്ബേ ബോധിമണ്ഡേ തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിഞ്ഞാതം. തത്ഥമേതി തസ്മിം ഖന്ധപഞ്ചകേ ഇമേ. കിം വുത്തം ഹോതി? തത്രാപി തഥാഗതസ്സ ഇമേ സക്കാരാ മയി കരീയന്തീതി വാ അഹം ഏതേ അനുഭവാമീതി വാ ന ഹോതി. പുബ്ബേ പരിഞ്ഞാതക്ഖന്ധപഞ്ചകംയേവ ഏതേ സക്കാരേ അനുഭോതീതി ഏത്തകമേവ ഹോതീതി. തസ്മാതി യസ്മാ സച്ചാനി പടിവിജ്ഝിതും അസമത്ഥാ തഥാഗതമ്പി അക്കോസന്തി, തസ്മാ. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൨൪൭. തസ്മാ തിഹ, ഭിക്ഖവേ, യം ന തുമ്ഹാകന്തി യസ്മാ അത്തനിയേപി ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ സംവത്തതി, തസ്മാ യം ന തുമ്ഹാകം, തം പജഹഥാതി അത്ഥോ. യഥാപച്ചയം വാ കരേയ്യാതി യഥാ യഥാ ഇച്ഛേയ്യ തഥാ തഥാ കരേയ്യ. ന ഹി നോ ഏതം, ഭന്തേ, അത്താ വാതി, ഭന്തേ, ഏതം തിണകട്ഠസാഖാപലാസം അമ്ഹാകം നേവ അത്താ ന അമ്ഹാകം രൂപം ന വിഞ്ഞാണന്തി വദന്തി. അത്തനിയം വാതി അമ്ഹാകം ചീവരാദിപരിക്ഖാരോപി ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യം ന തുമ്ഹാകം തം പജഹഥാതി ഭഗവാ, ഖന്ധപഞ്ചകംയേവ ന തുമ്ഹാകന്തി ദസ്സേത്വാ പജഹാപേതി, തഞ്ച ഖോ ന ഉപ്പാടേത്വാ, ലുഞ്ചിത്വാ വാ. ഛന്ദരാഗവിനയേന പനേതം പജഹാപേതി.

൨൪൮. ഏവം സ്വാക്ഖാതോതി ഏത്ഥ തിപരിവട്ടതോ പട്ഠായ യാവ ഇമം ഠാനം ആഹരിതുമ്പി വട്ടതി, പടിലോമേന പേമമത്തകേന സഗ്ഗപരായണതോ പട്ഠായ യാവ ഇമം ഠാനം ആഹരിതുമ്പി വട്ടതി. സ്വാക്ഖാതോതി സുകഥിതോ. സുകഥിതത്താ ഏവ ഉത്താനോ വിവടോ പകാസിതോ. ഛിന്നപിലോതികോതി പിലോതികാ വുച്ചതി ഛിന്നം ഭിന്നം തത്ഥ തത്ഥ സിബ്ബിതം ഗണ്ഠികതം ജിണ്ണം വത്ഥം, തം യസ്സ നത്ഥി, അട്ഠഹത്ഥം വാ നവഹത്ഥം വാ അഹതസാടകം നിവത്ഥോ, സോ ഛിന്നപിലോതികോ നാമ. അയമ്പി ധമ്മോ താദിസോ, ന ഹേത്ഥ കോഹഞ്ഞാദിവസേന ഛിന്നഭിന്നസിബ്ബിതഗണ്ഠികതഭാവോ അത്ഥി. അപിച കചവരോ പിലോതികോതി വുച്ചതി. ഇമസ്മിഞ്ച സാസനേ സമണകചവരം നാമ പതിട്ഠാതും ന ലഭതി. തേനേവാഹ –

‘‘കാരണ്ഡവം നിദ്ധമഥ, കസമ്ബുഞ്ചാപകസ്സഥ;

തതോ പലാപേ വാഹേഥ, അസ്സമണേ സമണമാനിനേ.

നിദ്ധമിത്വാന പാപിച്ഛേ, പാപആചാരഗോചരേ;

സുദ്ധാ സുദ്ധേഹി സംവാസം, കപ്പയവ്ഹോ പതിസ്സതാ;

തതോ സമഗ്ഗാ നിപകാ, ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സഥാ’’തി. (സു. നി. ൨൮൩-൨൮൫);

ഇതി സമണകചവരസ്സ ഛിന്നത്താപി അയം ധമ്മോ ഛിന്നപിലോതികോ നാമ ഹോതി. വട്ടം തേസം നത്ഥി പഞ്ഞാപനായാതി തേസം വട്ടം അപഞ്ഞത്തിഭാവം ഗതം നിപ്പഞ്ഞത്തികം ജാതം. ഏവരൂപോ മഹാഖീണാസവോ ഏവം സ്വാക്ഖാതേ സാസനേയേവ ഉപ്പജ്ജതി. യഥാ ച ഖീണാസവോ, ഏവം അനാഗാമിആദയോപി.

തത്ഥ ധമ്മാനുസാരിനോ സദ്ധാനുസാരിനോതി ഇമേ ദ്വേ സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠാ ഹോന്തി. യഥാഹ – ‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ധമ്മാനുസാരീ? യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി, പഞ്ഞാവാഹിം പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമം അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ധമ്മാനുസാരീ. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ പുഗ്ഗലോ ധമ്മാനുസാരീ, ഫലേ ഠിതോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സദ്ധാനുസാരീ? യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി, സദ്ധാവാഹിം സദ്ധാപുബ്ബങ്ഗമം അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സദ്ധാനുസാരീ. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ പുഗ്ഗലോ സദ്ധാനുസാരീ, ഫലേ ഠിതോ സദ്ധാവിമുത്തോ’’തി (പു. പ. ൩൦). യേസം മയി സദ്ധാമത്തം പേമമത്തന്തി ഇമിനാ യേസം അഞ്ഞോ അരിയധമ്മോ നത്ഥി, തഥാഗതേ പന സദ്ധാമത്തം പേമമത്തമേവ ഹോതി. തേ വിപസ്സകപുഗ്ഗലാ അധിപ്പേതാ. വിപസ്സകഭിക്ഖൂനഞ്ഹി ഏവം വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നിസിന്നാനം ദസബലേ ഏകാ സദ്ധാ ഏകം പേമം ഉപ്പജ്ജതി. തായ സദ്ധായ തേന പേമേന ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ സഗ്ഗേ ഠപിതാ വിയ ഹോന്തി, നിയതഗതികാ കിര ഏതേ. പോരാണകത്ഥേരാ പന ഏവരൂപം ഭിക്ഖും ചൂളസോതാപന്നോതി വദന്തി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

അലഗദ്ദൂപമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.