൯. സമ്മാദിട്ഠിസുത്തവണ്ണനാ

൮൯. ഏവം മേ സുതന്തി സമ്മാദിട്ഠിസുത്തം. തത്ഥ ‘‘സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാദിട്ഠീതി, ആവുസോ, വുച്ചതി, കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ’’തി വാ ‘‘കതമം പനാവുസോ, അകുസല’’ന്തി വാ ഏവം യത്തകാ ഥേരേന പുച്ഛാ വുത്താ, സബ്ബാ കഥേതുകമ്യതാ പുച്ഛാ ഏവ.

തത്ഥ യസ്മാ ജാനന്താപി സമ്മാദിട്ഠീതി വദന്തി അജാനന്താപി ബാഹിരകാപി സാസനികാപി അനുസ്സവാദിവസേനാപി അത്തപച്ചക്ഖേനാപി, തസ്മാ തം ബഹൂനം വചനം ഉപാദായ ദ്വിക്ഖത്തും ആമസന്തോ ‘‘സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാദിട്ഠീതി, ആവുസോ, വുച്ചതീ’’തി ആഹ. അയഞ്ഹി ഏത്ഥ അധിപ്പായോ, അപരേഹിപി സമ്മാദിട്ഠീതി വുച്ചതി, അഥാപരേഹിപി സമ്മാദിട്ഠീതി വുച്ചതി, സ്വായം ഏവം വുച്ചമാനോ അത്ഥഞ്ച ലക്ഖണഞ്ച ഉപാദായ കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, അരിയസാവകോ സമ്മാദിട്ഠി ഹോതീതി. തത്ഥ സമ്മാദിട്ഠീതി സോഭനായ പസത്ഥായ ച ദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ. യദാ പന ധമ്മേയേവ അയം സമ്മാദിട്ഠിസദ്ദോ വത്തതി, തദാസ്സ സോഭനാ പസത്ഥാ ച ദിട്ഠി സമ്മാദിട്ഠീതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സാ ചായം സമ്മാദിട്ഠി ദുവിധാ ഹോതി ലോകിയാ ലോകുത്തരാതി. തത്ഥ കമ്മസ്സകതാഞാണം സച്ചാനുലോമികഞാണഞ്ച ലോകിയാ സമ്മാദിട്ഠി, സങ്ഖേപതോ വാ സബ്ബാപി സാസവാ പഞ്ഞാ. അരിയമഗ്ഗഫലസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ ലോകുത്തരാ സമ്മാദിട്ഠി. പുഗ്ഗലോ പന തിവിധോ ഹോതി പുഥുജ്ജനോ സേക്ഖോ അസേക്ഖോ ച. തത്ഥ പുഥുജ്ജനോ ദുവിധോ ഹോതി ബാഹിരകോ സാസനികോ ച. തത്ഥ ബാഹിരകോ കമ്മവാദീ കമ്മസ്സകതാദിട്ഠിയാ സമ്മാദിട്ഠി ഹോതി, നോ സച്ചാനുലോമികായ അത്തദിട്ഠിപരാമാസകത്താ. സാസനികോ ദ്വീഹിപി. സേക്ഖോ നിയതായ സമ്മാദിട്ഠിയാ സമ്മാദിട്ഠി. അസേക്ഖോ അസേക്ഖായ. ഇധ പന നിയതായ നിയ്യാനികായ ലോകുത്തരകുസലസമ്മാദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ ‘‘സമ്മാദിട്ഠീ’’തി അധിപ്പേതോ. തേനേവാഹ ‘‘ഉജുഗതാസ്സ ദിട്ഠി ധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ആഗതോ ഇമം സദ്ധമ്മ’’ന്തി, ലോകുത്തരകുസലസമ്മാദിട്ഠിയേവ ഹി അന്തദ്വയമനുപഗമ്മ ഉജുഭാവേന ഗതത്താ, കായവങ്കാദീനി ച സബ്ബവങ്കാനി സമുച്ഛിന്ദിത്വാ ഗതത്താ ഉജുഗതാ ഹോതി, തായേവ ച ദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ നവപ്പകാരേപി ലോകുത്തരധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദേന അചലപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, സബ്ബദിട്ഠിഗഹനാനി ച വിനിബ്ബേഠേന്തോ സബ്ബകിലേസേ പജഹന്തോ ജാതിസംസാരാ നിക്ഖമന്തോ പടിപത്തിം പരിനിട്ഠപേന്തോ അരിയേന മഗ്ഗേന ആഗതോ ഇമം സമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതം അമതോഗധം നിബ്ബാനസങ്ഖാതം സദ്ധമ്മന്തി വുച്ചതി.

യതോ ഖോതി കാലപരിച്ഛേദവചനമേതം, യസ്മിം കാലേതി വുത്തം ഹോതി. അകുസലഞ്ച പജാനാതീതി ദസാകുസലകമ്മപഥസങ്ഖാതം അകുസലഞ്ച പജാനാതി, നിരോധാരമ്മണായ പജാനനായ കിച്ചവസേന ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി പടിവിജ്ഝന്തോ അകുസലം പജാനാതി. അകുസലമൂലഞ്ച പജാനാതീതി തസ്സ മൂലപച്ചയഭൂതം അകുസലമൂലഞ്ച പജാനാതി, തേനേവ പകാരേന ‘‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’’തി പടിവിജ്ഝന്തോ. ഏസ നയോ കുസലഞ്ച കുസലമൂലഞ്ചാതി ഏത്ഥാപി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ഇതോ പരേസു സബ്ബവാരേസു കിച്ചവസേനേവ വത്ഥുപജാനനാ വേദിതബ്ബാ. ഏത്താവതാപീതി ഏത്തകേന ഇമിനാ അകുസലാദിപ്പജാനനേനാപി. സമ്മാദിട്ഠി ഹോതീതി വുത്തപ്പകാരായ ലോകുത്തരസമ്മാദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഉജുഗതാസ്സ…പേ… ഇമം സദ്ധമ്മന്തി ഏത്താവതാ സംഖിത്തദേസനാ നിട്ഠിതാ ഹോതി. ദേസനായേവ ചേസാ സംഖിത്താ, തേസം പന ഭിക്ഖൂനം വിത്ഥാരവസേനേവ സമ്മാമനസികാരപ്പടിവേധോ വേദിതബ്ബോ.

ദുതിയവാരേ പന ദേസനാപി വിത്ഥാരേന മനസികാരപ്പടിവേധോപി വിത്ഥാരേനേവ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ‘‘സംഖിത്തദേസനായ ദ്വേ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗാ, വിത്ഥാരദേസനായ ദ്വേ ഉപരിമമഗ്ഗാ കഥിതാ’’തി ഭിക്ഖൂ ആഹംസു വിത്ഥാരദേസനാവസാനേ ‘‘സബ്ബസോ രാഗാനുസയം പഹായാ’’തിആദിവചനം സമ്പസ്സമാനാ. ഥേരോ പനാഹ ‘‘സംഖിത്തദേസനായപി ചത്താരോ മഗ്ഗാ രാസിതോ കഥിതാ, വിത്ഥാരദേസനായപീ’’തി. യാ ചായം ഇധ സംഖിത്തവിത്ഥാരദേസനാസു വിചാരണാ ആവികതാ, സാ സബ്ബവാരേസു ഇധ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. അപുബ്ബാനുത്താനപദവണ്ണനാമത്തമേവ ഹി ഇതോ പരം കരിസ്സാമ.

അകുസലകമ്മപഥവണ്ണനാ

തത്ഥ പഠമവാരസ്സ താവ വിത്ഥാരദേസനായ ‘‘പാണാതിപാതോ ഖോ, ആവുസോ, അകുസല’’ന്തിആദീസു അകോസല്ലപ്പവത്തിയാ അകുസലം വേദിതബ്ബം, പരതോ വത്തബ്ബകുസലപ്പടിപക്ഖതോ വാ. തം ലക്ഖണതോ സാവജ്ജദുക്ഖവിപാകം സംകിലിട്ഠം വാ. അയം താവേത്ഥ സാധാരണപദവണ്ണനാ.

അസാധാരണേസു പന പാണസ്സ അതിപാതോ പാണാതിപാതോ, പാണവധോ പാണഘാതോതി വുത്തം ഹോതി. പാണോതി ചേത്ഥ വോഹാരതോ സത്തോ, പരമത്ഥതോ ജീവിതിന്ദ്രിയം. തസ്മിം പന പാണേ പാണസഞ്ഞിനോ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകഉപക്കമസമുട്ഠാപികാ കായവചീദ്വാരാനം അഞ്ഞതരദ്വാരപ്പവത്താ വധകചേതനാ പാണാതിപാതോ. സോ ഗുണവിരഹിതേസു തിരച്ഛാനഗതാദീസു പാണേസു ഖുദ്ദകേ പാണേ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹാസരീരേ മഹാസാവജ്ജോ. കസ്മാ? പയോഗമഹന്തതായ. പയോഗസമത്തേപി വത്ഥുമഹന്തതായ. ഗുണവന്തേസു മനുസ്സാദീസു അപ്പഗുണേ പാണേ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹാഗുണേ മഹാസാവജ്ജോ. സരീരഗുണാനം പന സമഭാവേ സതി കിലേസാനം ഉപക്കമാനഞ്ച മുദുതായ അപ്പസാവജ്ജോ, തിബ്ബതായ മഹാസാവജ്ജോതി വേദിതബ്ബോ. തസ്സ പഞ്ച സമ്ഭാരാ ഹോന്തി പാണോ, പാണസഞ്ഞിതാ, വധകചിത്തം, ഉപക്കമോ, തേന മരണന്തി. ഛ പയോഗാ സാഹത്ഥികോ, ആണത്തികോ, നിസ്സഗ്ഗിയോ, ഥാവരോ, വിജ്ജാമയോ, ഇദ്ധിമയോതി. ഇമസ്മിം പനേത്ഥ വിത്ഥാരീയമാനേ അതിപപഞ്ചോ ഹോതി, തസ്മാ നം ന വിത്ഥാരയാമ, അഞ്ഞഞ്ച ഏവരൂപം. അത്ഥികേഹി പന സമന്തപാസാദികം വിനയട്ഠകഥം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൭൨) ഓലോകേത്വാ ഗഹേതബ്ബോ.

അദിന്നസ്സ ആദാനം അദിന്നാദാനം, പരസ്സ ഹരണം ഥേയ്യം, ചോരികാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ അദിന്നന്തി പരപരിഗ്ഗഹിതം, യത്ഥ പരോ യഥാകാമകാരിതം ആപജ്ജന്തോ അദണ്ഡാരഹോ അനുപവജ്ജോ ച ഹോതി. തസ്മിം പന പരപരിഗ്ഗഹിതേ പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിനോ തദാദായകഉപക്കമസമുട്ഠാപികാ ഥേയ്യചേതനാ അദിന്നാദാനം. തം ഹീനേ പരസന്തകേ അപ്പസാവജ്ജം, പണീതേ മഹാസാവജ്ജം. കസ്മാ? വത്ഥുപണീതതായ. വത്ഥുസമത്തേ സതി ഗുണാധികാനം സന്തകേ വത്ഥുസ്മിം മഹാസാവജ്ജം. തം തം ഗുണാധികം ഉപാദായ തതോ തതോ ഹീനഗുണസ്സ സന്തകേ വത്ഥുസ്മിം അപ്പസാവജ്ജം. തസ്സ പഞ്ച സമ്ഭാരാ ഹോന്തി പരപരിഗ്ഗഹിതം, പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിതാ, ഥേയ്യചിത്തം, ഉപക്കമോ, തേന ഹരണന്തി. ഛ പയോഗാ സാഹത്ഥികാദയോവ. തേ ച ഖോ യഥാനുരൂപം ഥേയ്യാവഹാരോ, പസയ്ഹാവഹാരോ, പടിച്ഛന്നാവഹാരോ, പരികപ്പാവഹാരോ, കുസാവഹാരോതി ഇമേസം അവഹാരാനം വസേന പവത്താതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന സമന്തപാസാദികായം (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൨) വുത്തോ.

കാമേസുമിച്ഛാചാരോതി ഏത്ഥ പന കാമേസൂതി മേഥുനസമാചാരേസു. മിച്ഛാചാരോതി ഏകന്തനിന്ദിതോ ലാമകാചാരോ. ലക്ഖണതോ പന അസദ്ധമ്മാധിപ്പായേന കായദ്വാരപ്പവത്താ അഗമനീയട്ഠാനവീതിക്കമചേതനാ കാമേസുമിച്ഛാചാരോ.

തത്ഥ അഗമനീയട്ഠാനം നാമ പുരിസാനം താവ മാതുരക്ഖിതാ, പിതുരക്ഖിതാ, മാതാപിതുരക്ഖിതാ, ഭാതുരക്ഖിതാ, ഭഗിനിരക്ഖിതാ, ഞാതിരക്ഖിതാ, ഗോത്തരക്ഖിതാ, ധമ്മരക്ഖിതാ, സാരക്ഖാ, സപരിദണ്ഡാതി മാതുരക്ഖിതാദയോ ദസ; ധനക്കീതാ, ഛന്ദവാസിനീ, ഭോഗവാസിനീ, പടവാസിനീ, ഓദപത്തകിനീ, ഓഭടചുമ്ബടാ, ദാസീ ച ഭരിയാ ച, കമ്മകാരീ ച ഭരിയാ ച, ധജാഹതാ, മുഹുത്തികാതി ഏതാ ച ധനക്കീതാദയോ ദസാതി വീസതി ഇത്ഥിയോ. ഇത്ഥീസു പന ദ്വിന്നം സാരക്ഖാസപരിദണ്ഡാനം, ദസന്നഞ്ച ധനക്കീതാദീനന്തി ദ്വാദസന്നം ഇത്ഥീനം അഞ്ഞേ പുരിസാ, ഇദം അഗമനീയട്ഠാനം നാമ. സോ പനേസ മിച്ഛാചാരോ സീലാദിഗുണരഹിതേ അഗമനീയട്ഠാനേ അപ്പസാവജ്ജോ, സീലാദിഗുണസമ്പന്നേ മഹാസാവജ്ജോ. തസ്സ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ അഗമനീയവത്ഥു, തസ്മിം സേവനചിത്തം, സേവനപയോഗോ, മഗ്ഗേനമഗ്ഗപ്പടിപത്തിഅധിവാസനന്തി. ഏകോ പയോഗോ സാഹത്ഥികോ ഏവ.

മുസാതി വിസംവാദനപുരേക്ഖാരസ്സ അത്ഥഭഞ്ജകോ വചീപയോഗോ കായപയോഗോ വാ. വിസംവാദനാധിപ്പായേന പനസ്സ പരവിസംവാദനകകായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദോ. അപരോ നയോ മുസാതി അഭൂതം അതച്ഛം വത്ഥു. വാദോതി തസ്സ ഭൂതതോ തച്ഛതോ വിഞ്ഞാപനം. ലക്ഖണതോ പന അതഥം വത്ഥും തഥതോ പരം വിഞ്ഞാപേതുകാമസ്സ തഥാവിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദോ. സോ യമത്ഥം ഭഞ്ജതി, തസ്സ അപ്പതായ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹന്തതായ മഹാസാവജ്ജോ. അപിച ഗഹട്ഠാനം അത്തനോ സന്തകം അദാതുകാമതായ നത്ഥീതിആദിനയപ്പവത്തോ അപ്പസാവജ്ജോ, സക്ഖിനാ ഹുത്വാ അത്ഥഭഞ്ജനത്ഥം വുത്തോ മഹാസാവജ്ജോ. പബ്ബജിതാനം അപ്പകമ്പി തേലം വാ സപ്പിം വാ ലഭിത്വാ ഹസാധിപ്പായേന ‘‘അജ്ജ ഗാമേ തേലം നദീമഞ്ഞേ സന്ദതീ’’തി പുരാണകഥാനയേന പവത്തോ അപ്പസാവജ്ജോ, അദിട്ഠംയേവ പന ദിട്ഠന്തിആദിനാ നയേന വദന്താനം മഹാസാവജ്ജോ. തസ്സ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ ഹോന്തി അതഥം വത്ഥു, വിസംവാദനചിത്തം, തജ്ജോ വായാമോ, പരസ്സ തദത്ഥവിജാനനന്തി. ഏകോ പയോഗോ സാഹത്ഥികോവ. സോ കായേന വാ കായപ്പടിബദ്ധേന വാ വാചായ വാ വിസംവാദകകിരിയാകരണേ ദട്ഠബ്ബോ. തായ ചേ കിരിയായ പരോ തമത്ഥം ജാനാതി, അയം കിരിയാസമുട്ഠാപികചേതനാക്ഖണേയേവ മുസാവാദകമ്മുനാ ബജ്ഝതി.

പിസുണാ വാചാതിആദീസു യായ വാചായ യസ്സ തം വാചം ഭാസതി, തസ്സ ഹദയേ അത്തനോ പിയഭാവം പരസ്സ ച സുഞ്ഞഭാവം കരോതി, സാ പിസുണാ വാചാ. യായ പന അത്താനമ്പി പരമ്പി ഫരുസമ്പി കരോതി, സാ വാചാ സയമ്പി ഫരുസാ നേവ കണ്ണസുഖാ ന ഹദയസുഖാ വാ, അയം ഫരുസാ വാചാ. യേന സമ്ഫം പലപതി നിരത്ഥകം, സോ സമ്ഫപ്പലാപോ. തേസം മൂലഭൂതാ ചേതനാപി പിസുണാവാചാദിനാമമേവ ലഭതി, സാ ഏവ ച ഇധ അധിപ്പേതാതി. തത്ഥ സംകിലിട്ഠചിത്തസ്സ പരേസം വാ ഭേദായ അത്തനോ പിയകമ്യതായ വാ കായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ പിസുണാ വാചാ. സാ യസ്സ ഭേദം കരോതി, തസ്സ അപ്പഗുണതായ അപ്പസാവജ്ജാ, മഹാഗുണതായ മഹാസാവജ്ജാ. തസ്സാ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ ഭിന്ദിതബ്ബോ പരോ, ‘‘ഇതി ഇമേ നാനാ ഭവിസ്സന്തി വിനാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി ഭേദപുരേക്ഖാരതാ വാ, ‘‘അഹം പിയോ ഭവിസ്സാമി വിസ്സാസികോ’’തി പിയകമ്യതാ വാ, തജ്ജോ വായാമോ, തസ്സ തദത്ഥവിജാനനന്തി.

പരസ്സ മമ്മച്ഛേദകകായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ഏകന്തഫരുസാ ചേതനാ ഫരുസാ വാചാ. തസ്സ ആവിഭാവത്ഥമിദം വത്ഥു – ഏകോ കിര ദാരകോ മാതുവചനം അനാദിയിത്വാ അരഞ്ഞം ഗച്ഛതി, തം മാതാ നിവത്തേതും അസക്കോന്തീ ‘‘ചണ്ഡാ തം മഹിംസീ അനുബന്ധതൂ’’തി അക്കോസി. അഥസ്സ തത്ഥേവ അരഞ്ഞേ മഹിംസീ ഉട്ഠാസി. ദാരകോ ‘‘യം മമ മാതാ മുഖേന കഥേസി തം മാ ഹോതു, യം ചിത്തേന ചിന്തേസി തം ഹോതൂ’’തി സച്ചകിരിയമകാസി. മഹിംസീ തത്ഥേവ ബദ്ധാ വിയ അട്ഠാസി. ഏവം മമ്മച്ഛേദകോപി പയോഗോ ചിത്തസണ്ഹതായ ഫരുസാ വാചാ ന ഹോതി. മാതാപിതരോ ഹി കദാചി പുത്തകേ ഏവമ്പി വദന്തി ‘‘ചോരാ വോ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം കരോന്തൂ’’തി, ഉപ്പലപത്തമ്പി ച നേസം ഉപരി പതന്തം ന ഇച്ഛന്തി. ആചരിയുപജ്ഝായാ ച കദാചി നിസ്സിതകേ ഏവം വദന്തി ‘‘കിം ഇമേ അഹിരികാ അനോത്തപ്പിനോ ചരന്തി നിദ്ധമഥ നേ’’തി. അഥ ഖോ നേസം ആഗമാധിഗമസമ്പത്തിം ഇച്ഛന്തി. യഥാ ച ചിത്തസണ്ഹതായ ഫരുസാ വാചാ ന ഹോതി, ഏവം വചനസണ്ഹതായ അഫരുസാ വാചാപി ന ഹോതി. ന ഹി മാരാപേതുകാമസ്സ ‘‘ഇമം സുഖം സയാപേഥാ’’തി വചനം അഫരുസാ വാചാ ഹോതി. ചിത്തഫരുസതായ പനേസാ ഫരുസാ വാചാവ. സാ യം സന്ധായ പവത്തിതാ, തസ്സ അപ്പഗുണതായ അപ്പസാവജ്ജാ, മഹാഗുണതായ മഹാസാവജ്ജാ. തസ്സാ തയോ സമ്ഭാരാ അക്കോസിതബ്ബോ പരോ, കുപിതചിത്തം, അക്കോസനാതി.

അനത്ഥവിഞ്ഞാപകകായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ അകുസലചേതനാ സമ്ഫപ്പലാപോ. സോ ആസേവനമന്ദതായ അപ്പസാവജ്ജോ, ആസേവനമഹന്തതായ മഹാസാവജ്ജോ. തസ്സ ദ്വേ സമ്ഭാരാ ഭാരതയുദ്ധസീതാഹരണാദിനിരത്ഥകകഥാപുരേക്ഖാരതാ, തഥാരൂപീകഥാകഥനന്തി.

അഭിജ്ഝായതീതി അഭിജ്ഝാ, പരഭണ്ഡാഭിമുഖീ ഹുത്വാ തന്നിന്നതായ പവത്തതീതി അത്ഥോ. സാ ‘‘അഹോ വത ഇദം മമസ്സാ’’തി ഏവം പരഭണ്ഡാഭിജ്ഝായനലക്ഖണാ. അദിന്നാദാനം വിയ അപ്പസാവജ്ജാ ച മഹാസാവജ്ജാ ച. തസ്സാ ദ്വേ സമ്ഭാരാ പരഭണ്ഡം, അത്തനോ പരിണാമനഞ്ച. പരഭണ്ഡവത്ഥുകേ ഹി ലോഭേ ഉപ്പന്നേപി ന താവ കമ്മപഥഭേദോ ഹോതി, യാവ ‘‘അഹോ വതീദം മമസ്സാ’’തി അത്തനോ ന പരിണാമേതി.

ഹിതസുഖം ബ്യാപാദയതീതി ബ്യാപാദോ. സോ പരവിനാസായ മനോപദോസലക്ഖണോ, ഫരുസാ വാചാ വിയ അപ്പസാവജ്ജോ മഹാസാവജ്ജോ ച. തസ്സ ദ്വേ സമ്ഭാരാ പരസത്തോ ച, തസ്സ ച വിനാസചിന്താ. പരസത്തവത്ഥുകേ ഹി കോധേ ഉപ്പന്നേപി ന താവ കമ്മപഥഭേദോ ഹോതി, യാവ ‘‘അഹോ വതായം ഉച്ഛിജ്ജേയ്യ വിനസ്സേയ്യാ’’തി തസ്സ വിനാസം ന ചിന്തേതി.

യഥാഭുച്ചഗഹണാഭാവേന മിച്ഛാ പസ്സതീതി മിച്ഛാദിട്ഠി. സാ ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനാ നയേന വിപരീതദസ്സനലക്ഖണാ. സമ്ഫപ്പലാപോ വിയ അപ്പസാവജ്ജാ മഹാസാവജ്ജാ ച. അപിച അനിയതാ അപ്പസാവജ്ജാ, നിയതാ മഹാസാവജ്ജാ. തസ്സാ ദ്വേ സമ്ഭാരാ വത്ഥുനോ ച ഗഹിതാകാരവിപരീതതാ, യഥാ ച തം ഗണ്ഹാതി, തഥാഭാവേന തസ്സുപട്ഠാനന്തി.

ഇമേസം പന ദസന്നം അകുസലകമ്മപഥാനം ധമ്മതോ കോട്ഠാസതോ ആരമ്മണതോ വേദനാതോ മൂലതോതി പഞ്ചഹാകാരേഹി വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ ധമ്മതോതി ഏതേസു ഹി പടിപാടിയാ സത്ത, ചേതനാധമ്മാവ ഹോന്തി, അഭിജ്ഝാദയോ തയോ ചേതനാസമ്പയുത്താ.

കോട്ഠാസതോതി പടിപാടിയാ സത്ത, മിച്ഛാദിട്ഠി ചാതി ഇമേ അട്ഠ കമ്മപഥാ ഏവ ഹോന്തി, നോ മൂലാനി. അഭിജ്ഝാബ്യാപാദാ കമ്മപഥാ ചേവ മൂലാനി ച. അഭിജ്ഝാ ഹി മൂലം പത്വാ ലോഭോ അകുസലമൂലം ഹോതി. ബ്യാപാദോ ദോസോ അകുസലമൂലം.

ആരമ്മണതോതി പാണാതിപാതോ ജീവിതിന്ദ്രിയാരമ്മണതോ സങ്ഖാരാരമ്മണോ ഹോതി. അദിന്നാദാനം സത്താരമ്മണം വാ സങ്ഖാരാരമ്മണം വാ. മിച്ഛാചാരോ ഫോട്ഠബ്ബവസേന സങ്ഖാരാരമ്മണോ. സത്താരമ്മണോതിപി ഏകേ. മുസാവാദോ സത്താരമ്മണോ വാ സങ്ഖാരാരമ്മണോ വാ. തഥാ പിസുണാ വാചാ. ഫരുസാ വാചാ സത്താരമ്മണാവ. സമ്ഫപ്പലാപോ ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതവസേന സത്താരമ്മണോ വാ സങ്ഖാരാരമ്മണോ വാ, തഥാ അഭിജ്ഝാ. ബ്യാപാദോ സത്താരമ്മണോവ. മിച്ഛാദിട്ഠി തേഭൂമകധമ്മവസേന സങ്ഖാരാരമ്മണാ.

വേദനാതോതി പാണാതിപാതോ ദുക്ഖവേദനോ ഹോതി. കിഞ്ചാപി ഹി രാജാനോ ചോരം ദിസ്വാ ഹസമാനാപി ‘‘ഗച്ഛഥ നം ഘാതേഥാ’’തി വദന്തി, സന്നിട്ഠാപകചേതനാ പന നേസം ദുക്ഖസമ്പയുത്താവ ഹോതി. അദിന്നാദാനം തിവേദനം. മിച്ഛാചാരോ സുഖമജ്ഝത്തവസേന ദ്വിവേദനോ, സന്നിട്ഠാപകചിത്തേ പന മജ്ഝത്തവേദനോ ന ഹോതി. മുസാവാദോ തിവേദനോ, തഥാ പിസുണാ വാചാ. ഫരുസാ വാചാ ദുക്ഖവേദനാവ. സമ്ഫപ്പലാപോ തിവേദനോ. അഭിജ്ഝാ സുഖമജ്ഝത്തവസേന ദ്വിവേദനാ, തഥാ മിച്ഛാദിട്ഠി. ബ്യാപാദോ ദുക്ഖവേദനോ.

മൂലതോതി പാണാതിപാതോ ദോസമോഹവസേന ദ്വിമൂലകോ ഹോതി. അദിന്നാദാനം ദോസമോഹവസേന വാ ലോഭമോഹവസേന വാ. മിച്ഛാചാരോ ലോഭമോഹവസേന. മുസാവാദോ ദോസമോഹവസേന വാ ലോഭമോഹവസേന വാ, തഥാ പിസുണാ വാചാ സമ്ഫപ്പലാപോ ച. ഫരുസാ വാചാ ദോസമോഹവസേന. അഭിജ്ഝാ മോഹവസേന ഏകമൂലാ, തഥാ ബ്യാപാദോ. മിച്ഛാദിട്ഠി ലോഭമോഹവസേന ദ്വിമൂലാതി.

ലോഭോ അകുസലമൂലന്തിആദീസു ലുബ്ഭതീതി ലോഭോ. ദുസ്സതീതി ദോസോ. മുയ്ഹതീതി മോഹോ. തേസു ലോഭോ സയഞ്ച അകുസലോ സാവജ്ജദുക്ഖവിപാകട്ഠേന, ഇമേസഞ്ച പാണാതിപാതാദീനം അകുസലാനം കേസഞ്ചി സമ്പയുത്തപ്പഭാവകട്ഠേന കേസഞ്ചി ഉപനിസ്സയപച്ചയട്ഠേന മൂലന്തി അകുസലമൂലം. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘രത്തോ ഖോ ആവുസോ രാഗേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ പാണമ്പി ഹനതീ’’തിആദി. ദോസമോഹാനം അകുസലമൂലഭാവേപി ഏസേവ നയോ.

അകുസലകമ്മപഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കുസലകമ്മപഥവണ്ണനാ

പാണാതിപാതാ വേരമണീ കുസലന്തിആദീസു പാണാതിപാതാദയോ വുത്തത്ഥാ ഏവ. വേരം മണതീതി വേരമണീ, വേരം പജഹതീതി അത്ഥോ. വിരമതി വാ ഏതായ കരണഭൂതായ, വികാരസ്സ വേകാരം കത്വാപി വേരമണീ. അയം താവേത്ഥ ബ്യഞ്ജനതോ വണ്ണനാ. അത്ഥതോ പന വേരമണീതി കുസലചിത്തസമ്പയുത്താ വിരതി. യാ ‘‘പാണാതിപാതാ വിരമന്തസ്സ, യാ തസ്മിം സമയേ പാണാതിപാതാ ആരതി വിരതീ’’തി ഏവം വുത്താ കുസലചിത്തസമ്പയുത്താ വിരതി, സാ ഭേദതോ തിവിധോ ഹോതി സമ്പത്തവിരതി സമാദാനവിരതി സമുച്ഛേദവിരതീതി. തത്ഥ അസമാദിന്നസിക്ഖാപദാനം അത്തനോ ജാതിവയബാഹുസച്ചാദീനി പച്ചവേക്ഖിത്വാ ‘‘അയുത്തം അമ്ഹാകം ഏവരൂപം കാതു’’ന്തി സമ്പത്തവത്ഥും അവീതിക്കമന്താനം ഉപ്പജ്ജമാനാ വിരതി സമ്പത്തവിരതീതി വേദിതബ്ബാ സീഹളദീപേ ചക്കനഉപാസകസ്സ വിയ.

തസ്സ കിര ദഹരകാലേയേവ മാതുയാ രോഗോ ഉപ്പജ്ജി. വേജ്ജേന ച ‘‘അല്ലസസമംസം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി വുത്തം. തതോ ചക്കനസ്സ ഭാതാ ‘‘ഗച്ഛ താത ഖേത്തം ആഹിണ്ഡാഹീ’’തി ചക്കനം പേസേസി. സോ തത്ഥ ഗതോ. തസ്മിഞ്ച സമയേ ഏകോ സസോ തരുണസസ്സം ഖാദിതും ആഗതോ ഹോതി, സോ തം ദിസ്വാ വേഗേന ധാവേന്തോ വല്ലിയാ ബദ്ധോ ‘‘കിരി കിരീ’’തി സദ്ദമകാസി. ചക്കനോ തേന സദ്ദേന ഗന്ത്വാ തം ഗഹേത്വാ ചിന്തേസി ‘‘മാതു ഭേസജ്ജം കരോമീ’’തി. പുന ചിന്തേസി ‘‘ന മേതം പതിരൂപം, യ്വാഹം മാതു ജീവിതകാരണാ പരം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ’’ന്തി. അഥ നം ‘‘ഗച്ഛ അരഞ്ഞേ സസേഹി സദ്ധിം തിണോദകം പരിഭുഞ്ജാ’’തി മുഞ്ചി. ഭാതരാ ച ‘‘കിം താത സസോ ലദ്ധോ’’തി പുച്ഛിതോ തം പവത്തിം ആചിക്ഖി. തതോ നം ഭാതാ പരിഭാസി. സോ മാതുസന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘യതോഹം ജാതോ, നാഭിജാനാമി സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാ വോരോപേതാ’’തി സച്ചം വത്വാ അധിട്ഠാസി. താവദേവസ്സ മാതാ അരോഗാ അഹോസി.

സമാദിന്നസിക്ഖാപദാനം പന സിക്ഖാപദസമാദാനേ ച തതുത്തരി ച അത്തനോ ജീവിതമ്പി പരിച്ചജിത്വാ വത്ഥും അവീതിക്കമന്താനം ഉപ്പജ്ജമാനാ വിരതി സമാദാനവിരതീതി വേദിതബ്ബാ ഉത്തരവഡ്ഢമാനപബ്ബതവാസീഉപാസകസ്സ വിയ.

സോ കിര അമ്ബരിയവിഹാരവാസീപിങ്ഗലബുദ്ധരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ സന്തികേ സിക്ഖാപദാനി ഗഹേത്വാ ഖേത്തം കസ്സതി. അഥസ്സ ഗോണോ നട്ഠോ, സോ തം ഗവേസന്തോ ഉത്തരവഡ്ഢമാനപബ്ബതം ആരുഹി, തത്ര നം മഹാസപ്പോ അഗ്ഗഹേസി. സോ ചിന്തേസി ‘‘ഇമായസ്സ തിഖിണവാസിയാ സീസം ഛിന്ദാമീ’’തി. പുന ചിന്തേസി ‘‘ന മേതം പതിരൂപം, യ്വാഹം ഭാവനീയസ്സ ഗരുനോ സന്തികേ സിക്ഖാപദം ഗഹേത്വാ ഭിന്ദേയ്യ’’ന്തി. ഏവം യാവതതിയം ചിന്തേത്വാ ‘‘ജീവിതം പരിച്ചജാമി, ന സിക്ഖാപദ’’ന്തി അംസേ ഠപിതം തിഖിണദണ്ഡവാസിം അരഞ്ഞേ ഛഡ്ഡേസി. താവദേവ നം മഹാവാളോ മുഞ്ചിത്വാ അഗമാസീതി.

അരിയമഗ്ഗസമ്പയുത്താ പന വിരതി സമുച്ഛേദവിരതീതി വേദിതബ്ബാ. യസ്സാ ഉപ്പത്തിതോ പഭുതി ‘‘പാണം ഘാതേസ്സാമീ’’തി അരിയപുഗ്ഗലാനം ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പജ്ജതീതി. സാ പനായം വിരതി കോസല്ലപ്പവത്തിയാ കുസലന്തി വുത്താ. കുച്ഛിതസയനതോ വാ കുസന്തി ലദ്ധവോഹാരം ദുസ്സീല്യം ലുനാതീതിപി കുസലം. കതമഞ്ചാവുസോ കുസലന്തി ഇമസ്സ പന പഞ്ഹസ്സ അനനുരൂപത്താ കുസലാതി ന വുത്താ.

യഥാ ച അകുസലാനം, ഏവം ഇമേസമ്പി കുസലകമ്മപഥാനം ധമ്മതോ കോട്ഠാസതോ ആരമ്മണതോ വേദനാതോ മൂലതോതി പഞ്ചഹാകാരേഹി വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ ധമ്മതോതി ഏതേസു ഹി പടിപാടിയാ സത്ത ചേതനാപി വട്ടന്തി, വിരതിയോപി. അന്തേ തയോ ചേതനാസമ്പയുത്താവ.

കോട്ഠാസതോതി പടിപാടിയാ സത്ത കമ്മപഥാ ഏവ, നോ മൂലാനി. അന്തേ തയോ കമ്മപഥാ ചേവ മൂലാനി ച. അനഭിജ്ഝാ ഹി മൂലം പത്വാ അലോഭോ കുസലമൂലം ഹോതി. അബ്യാപാദോ അദോസോ കുസലമൂലം. സമ്മാദിട്ഠി അമോഹോ കുസലമൂലം.

ആരമ്മണതോതി പാണാതിപാതാദീനം ആരമ്മണാനേവ ഏതേസം ആരമ്മണാനി, വീതിക്കമിതബ്ബതോയേവ ഹി വേരമണീ നാമ ഹോതി. യഥാ പന നിബ്ബാനാരമ്മണോ അരിയമഗ്ഗോ കിലേസേ പജഹതി, ഏവം ജീവിതിന്ദ്രിയാദിആരമ്മണാപേതേ കമ്മപഥാ പാണാതിപാതാദീനി ദുസ്സീല്യാനി പജഹന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

വേദനാതോതി സബ്ബേ സുഖവേദനാ വാ ഹോന്തി, മജ്ഝത്തവേദനാ വാ. കുസലം പത്വാ ഹി ദുക്ഖവേദനാ നാമ നത്ഥി.

മൂലതോതി പടിപാടിയാ സത്ത കമ്മപഥാ ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേന വിരമന്തസ്സ അലോഭഅദോസഅമോഹവസേന തിമൂലാ ഹോന്തി. ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേന വിരമന്തസ്സ ദ്വിമൂലാ. അനഭിജ്ഝാ ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേന വിരമന്തസ്സ ദ്വിമൂലാ. ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേന ഏകമൂലാ. അലോഭോ പന അത്തനാവ അത്തനോ മൂലം ന ഹോതി, അബ്യാപാദേപി ഏസേവ നയോ. സമ്മാദിട്ഠി അലോഭാദോസവസേന ദ്വിമൂലാവാതി.

അലോഭോ കുസലമൂലന്തിആദീസു ന ലോഭോതി അലോഭോ, ലോഭപടിപക്ഖസ്സ ധമ്മസ്സേതം അധിവചനം. അദോസാമോഹേസുപി ഏസേവ നയോ. തേസു അലോഭോ സയഞ്ച കുസലം, ഇമേസഞ്ച പാണാതിപാതാ വേരമണീആദീനം കുസലാനം കേസഞ്ചി സമ്പയുത്തപ്പഭാവകട്ഠേന കേസഞ്ചി ഉപനിസ്സയപച്ചയട്ഠേന മൂലന്തി കുസലമൂലം. അദോസാമോഹാനമ്പി കുസലമൂലഭാവേ ഏസേവ നയോ.

ഇദാനി സബ്ബമ്പി തം സങ്ഖേപേന ച വിത്ഥാരേന ച ദേസിതമത്ഥം നിഗമേന്തോ യതോ ഖോ ആവുസോതിആദിഅപ്പനാവാരമാഹ. തത്ഥ ഏവം അകുസലം പജാനാതീതി ഏവം യഥാനിദ്ദിട്ഠദസാകുസലകമ്മപഥവസേന അകുസലം പജാനാതി. ഏവം അകുസലമൂലന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്താവതാ ഏകേന നയേന ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനികസ്സ യാവ അരഹത്താ നിയ്യാനം കഥിതം ഹോതി. കഥം? ഏത്ഥ ഹി ഠപേത്വാ അഭിജ്ഝം ദസ അകുസലകമ്മപഥാ ച കുസലകമ്മപഥാ ച ദുക്ഖസച്ചം. അഭിജ്ഝാ ച ലോഭോ അകുസലമൂലഞ്ചാതി ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ നിപ്പരിയായേന സമുദയസച്ചം. പരിയായേന പന സബ്ബേപി കമ്മപഥാ ദുക്ഖസച്ചം. സബ്ബാനി കുസലാകുസലമൂലാനി സമുദയസച്ചം. ഉഭിന്നം അപ്പവത്തി നിരോധസച്ചം. ദുക്ഖം പരിജാനന്തോ സമുദയം പജഹമാനോ നിരോധം പജാനന്തോ അരിയമഗ്ഗോ മഗ്ഗസച്ചന്തി ഇതി ദ്വേ സച്ചാനി സരൂപേന വുത്താനി, ദ്വേ ആവത്തഹാരവസേന വേദിതബ്ബാനി.

സോ സബ്ബസോ രാഗാനുസയം പഹായാതി സോ ഏവം അകുസലാദീനി പജാനന്തോ സബ്ബാകാരേന രാഗാനുസയം പജഹിത്വാ. പടിഘാനുസയം പടിവിനോദേത്വാതി പടിഘാനുസയഞ്ച സബ്ബാകാരേനേവ നീഹരിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ഏത്താവതാ അനാഗാമിമഗ്ഗോ കഥിതോ. അസ്മീതി ദിട്ഠിമാനാനുസയം സമൂഹനിത്വാതി പഞ്ചസു ഖന്ധേസു കഞ്ചി ധമ്മം അനവകാരീകരിത്വാ ‘‘അസ്മീ’’തി ഇമിനാ സമൂഹഗ്ഗഹണാകാരേന പവത്തം ദിട്ഠിമാനാനുസയം സമുഗ്ഘാടേത്വാ.

തത്ഥ ദിട്ഠിമാനാനുസയന്തി ദിട്ഠിസദിസം മാനാനുസയന്തി വുത്തം ഹോതി. അയഞ്ഹി മാനാനുസയോ അസ്മീതി പവത്തത്താ ദിട്ഠിസദിസോ ഹോതി, തസ്മാ ഏവം വുത്തോ. ഇമഞ്ച അസ്മിമാനം വിത്ഥാരതോ വിഞ്ഞാതുകാമേന ഖന്ധിയവഗ്ഗേ ഖേമകസുത്തം (സം. നി. ൩.൮൯) ഓലോകേതബ്ബന്തി.

അവിജ്ജം പഹായാതി വട്ടമൂലം അവിജ്ജം പജഹിത്വാ. വിജ്ജം ഉപ്പാദേത്വാതി തസ്സാ അവിജ്ജായ സമുഗ്ഘാടികം അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജം ഉപ്പാദേത്വാ. ഏത്താവതാ അരഹത്തമഗ്ഗോ കഥിതോ. ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതീതി അസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ വട്ടദുക്ഖസ്സ പരിച്ഛേദകരോ ഹോതി. ഏത്താവതാപി ഖോ, ആവുസോതി ദേസനം നിയ്യാതേതി, ഇമായ കമ്മപഥദേസനായ വുത്തമനസികാരപ്പടിവേധവസേനപീതി വുത്തം ഹോതി. സേസം വുത്തനയമേവ. ഏവം അനാഗാമിമഗ്ഗഅരഹത്തമഗ്ഗേഹി ദേസനം നിട്ഠപേസീതി.

കുസലകമ്മപഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആഹാരവാരവണ്ണനാ

൯൦. സാധാവുസോതി ഖോ…പേ… ആഗതോ ഇമം സദ്ധമ്മന്തി ഏവം ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ കുസലാകുസലമുഖേന ചതുസച്ചദേസനം സുത്വാ തം ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഭാസിതം ‘‘സാധാവുസോ’’തി ഇമിനാ വചനേന തേ ഭിക്ഖൂ അഭിനന്ദിത്വാ ഇമസ്സേവ വചനസ്സ സമുട്ഠാപകേന ചിത്തേന അനുമോദിത്വാ വചസാ സമ്പടിച്ഛിത്വാ ചേതസാ സമ്പിയായിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ഇദാനി യസ്മാ ഥേരോ നാനപ്പകാരേന ചതുസച്ചദേസനം ദേസേതും പടിബലോ, യഥാഹ ‘‘സാരിപുത്തോ, ഭിക്ഖവേ, പഹോതി ചത്താരി അരിയസച്ചാനി വിത്ഥാരേന ആചിക്ഖിതും ദേസേതു’’ന്തി യസ്മാ വാ ഉത്തരിമ്പി ദേസേതുകാമോവ ഹുത്വാ ‘‘ഏത്താവതാപി ഖോ’’തി അവച, തസ്മാ അപരേനപി നയേന സച്ചദേസനം സോതുകാമാ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഉത്തരിം പഞ്ഹം അപുച്ഛിംസു. തേന സയമേവ പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജിതപഞ്ഹതോ ഉത്തരിം സിയാ ഖോ പനാവുസോ, അഞ്ഞോപി പരിയായോ ഭവേയ്യ അഞ്ഞമ്പി കാരണന്തി ഇമിനാ നയേന അഞ്ഞം അതിരേകം പഞ്ഹം പുച്ഛിംസു, പുരിമപഞ്ഹസ്സ വാ ഉപരിഭാഗേ പുച്ഛിംസൂതി വുത്തം ഹോതി. അഥ നേസം ബ്യാകരമാനോ ഥേരോ സിയാ, ആവുസോതിആദിമാഹ. തത്ഥായം അനുത്താനപദവണ്ണനാ, ആഹാരന്തി പച്ചയം. പച്ചയോ ഹി ആഹരതി അത്തനോ ഫലം, തസ്മാ ‘‘ആഹാരോ’’തി വുച്ചതി.

ഭൂതാനം വാ സത്താനന്തിആദീസു ഭൂതാതി സഞ്ജാതാ, നിബ്ബത്താ. സമ്ഭവേസീനന്തി യേ സമ്ഭവം ജാതിം നിബ്ബത്തിം ഏസന്തി ഗവേസന്തി. തത്ഥ ചതൂസു യോനീസു അണ്ഡജജലാബുജാ സത്താ യാവ അണ്ഡകോസം വത്ഥികോസഞ്ച ന ഭിന്ദന്തി, താവ സമ്ഭവേസിനോ നാമ. അണ്ഡകോസം വത്ഥികോസഞ്ച ഭിന്ദിത്വാ ബഹി നിക്ഖന്താ ഭൂതാ നാമ. സംസേദജാ ഓപപാതികാ ച പഠമചിത്തക്ഖണേ സമ്ഭവേസിനോ നാമ. ദുതിയചിത്തക്ഖണതോ പഭുതി ഭൂതാ നാമ. യേന യേന വാ ഇരിയാപഥേന ജായന്തി, യാവ തേ തതോ അഞ്ഞം ന പാപുണന്തി, താവ സമ്ഭവേസിനോ നാമ. തതോ പരം ഭൂതാ നാമ.

അഥ വാ ഭൂതാതി ജാതാ അഭിനിബ്ബത്താ, യേ ഭൂതായേവ ന പുന ഭവിസ്സന്തീതി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി, തേസം ഖീണാസവാനമേതം അധിവചനം. സമ്ഭവമേസന്തീതി സമ്ഭവേസിനോ. അപ്പഹീനഭവസംയോജനത്താ ആയതിമ്പി സമ്ഭവം ഏസന്താനം സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനമേതം അധിവചനം. ഏവം സബ്ബഥാപി ഇമേഹി ദ്വീഹി പദേഹി സബ്ബസത്തേ പരിയാദിയതി. വാസദ്ദോ ചേത്ഥ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, തസ്മാ ഭൂതാനഞ്ച സമ്ഭവേസീനഞ്ചാതി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഠിതിയാതി ഠിതത്ഥം. അനുഗ്ഗഹായാതി അനുഗ്ഗഹത്ഥം ഉപകാരത്ഥം. വചനഭേദോ ചേസ, അത്ഥോ പന ദ്വിന്നമ്പി പദാനം ഏകോയേവ. അഥ വാ ഠിതിയാതി തസ്സ തസ്സ സത്തസ്സ ഉപ്പന്നധമ്മാനം അനുപ്പബന്ധവസേന അവിച്ഛേദായ. അനുഗ്ഗഹായാതി അനുപ്പന്നാനം ഉപ്പാദായ. ഉഭോപി ചേതാനി ഭൂതാനം ഠിതിയാ ചേവ അനുഗ്ഗഹായ ച. സമ്ഭവേസീനം വാ ഠിതിയാ ചേവ അനുഗ്ഗഹായ ചാതി ഏവം ഉഭയത്ഥ ദട്ഠബ്ബാനി. കബളീകാരോ ആഹാരോതി കബളം കത്വാ അജ്ഝോഹരിതബ്ബതോ കബളീകാരോ ആഹാരോ, ഓദനകുമ്മാസാദിവത്ഥുകായ ഓജായേതം അധിവചനം. ഓളാരികോ വാ സുഖുമോ വാതി വത്ഥുഓളാരികതായ ഓളാരികോ, വത്ഥുസുഖുമതായ സുഖുമോ. സഭാവേന പന സുഖുമരൂപപരിയാപന്നത്താ കബളീകാരോ ആഹാരോ സുഖുമോവ ഹോതി. സാപി ചസ്സ വത്ഥുതോ ഓളാരികതാ സുഖുമതാ ച ഉപാദായുപാദായ വേദിതബ്ബാ.

കുമ്ഭീലാനഞ്ഹി ആഹാരം ഉപാദായ മോരാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. കുമ്ഭീലാ കിര പാസാണേ ഗിലന്തി. തേ ച നേസം കുച്ഛിപ്പത്താവ വിലീയന്തി. മോരാ സപ്പവിച്ഛികാദിപാണേ ഖാദന്തി. മോരാനം പന ആഹാരം ഉപാദായ തരച്ഛാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. തേ കിര തിവസ്സഛഡ്ഡിതാനി വിസാണാനി ചേവ അട്ഠീനി ച ഖാദന്തി. താനി ച നേസം ഖേളേന തേമിതമത്തേനേവ കന്ദമൂലം വിയ മുദുകാനി ഹോന്തി. തരച്ഛാനമ്പി ആഹാരം ഉപാദായ ഹത്ഥീനം ആഹാരോ സുഖുമോ. തേപി നാനാരുക്ഖസാഖായോ ഖാദന്തി. ഹത്ഥീനം ആഹാരതോ ഗവയഗോകണ്ണമിഗാദീനം ആഹാരോ സുഖുമോ. തേ കിര നിസ്സാരാനി നാനാരുക്ഖപണ്ണാദീനി ഖാദന്തി. തേസമ്പി ആഹാരതോ ഗുന്നം ആഹാരോ സുഖുമോ. തേ അല്ലസുക്ഖതിണാനി ഖാദന്തി. തേസം ആഹാരതോ സസാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. സസാനം ആഹാരതോ സകുണാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. സകുണാനം ആഹാരതോ പച്ചന്തവാസീനം ആഹാരോ സുഖുമോ. പച്ചന്തവാസീനം ആഹാരതോ ഗാമഭോജകാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. ഗാമഭോജകാനം ആഹാരതോ രാജരാജമഹാമത്താനം ആഹാരോ സുഖുമോ. തേസമ്പി ആഹാരതോ ചക്കവത്തിനോ ആഹാരോ സുഖുമോ. ചക്കവത്തിനോ ആഹാരതോ ഭുമ്മദേവാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. ഭുമ്മദേവാനം ആഹാരതോ ചാതുമഹാരാജികാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. ഏവം യാവ പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ആഹാരോ വിത്ഥാരേതബ്ബോ, തേസം ആഹാരോ സുഖുമോത്വേവ നിട്ഠം പത്തോ.

ഏത്ഥ ച ഓളാരികേ വത്ഥുസ്മിം ഓജാ പരിത്താ ഹോതി ദുബ്ബലാ, സുഖുമേ ബലവതീ. തഥാ ഹി ഏകപത്തപൂരമ്പി യാഗും പീവതോ മുഹുത്തേനേവ ജിഘച്ഛിതോ ഹോതി, യംകഞ്ചിദേവ ഖാദിതുകാമോ. സപ്പിം പന പസടമത്തം പിവിത്വാ ദിവസം അഭോത്തുകാമോ ഹോതി. തത്ഥ വത്ഥു പരിസ്സമം വിനോദേതി, ന പന സക്കോതി പാലേതും. ഓജാ പാലേതി, ന സക്കോതി പരിസ്സമം വിനോദേതും. ദ്വേ പന ഏകതോ ഹുത്വാ പരിസ്സമഞ്ചേവ വിനോദേന്തി പാലേന്തി ചാതി.

ഫസ്സോ ദുതിയോതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദി ഛബ്ബിധോപി ഫസ്സോ. ഏതേസു ചതൂസു ആഹാരേസു ദുതിയോ ആഹാരോതി വേദിതബ്ബോ. ദേസനാനയോ ഏവ ചേസ. തസ്മാ ഇമിനാ നാമ കാരണേന ദുതിയോ വാ തതിയോ വാതി ഇദമേത്ഥ ന ഗവേസിതബ്ബം. മനോസഞ്ചേതനാതി ചേതനാ ഏവ വുച്ചതി. വിഞ്ഞാണന്തി യംകിഞ്ചി ചിത്തം.

ഏത്ഥാഹ, യദി പച്ചയട്ഠോ ആഹാരട്ഠോ, അഥ കസ്മാ അഞ്ഞേസുപി സത്താനം പച്ചയേസു വിജ്ജമാനേസു ഇമേയേവ ചത്താരോ വുത്താതി? വുച്ചതേ, അജ്ഝത്തികസന്തതിയാ വിസേസപച്ചയത്താ. വിസേസപച്ചയോ ഹി കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനം സത്താനം രൂപകായസ്സ കബളീകാരോ ആഹാരോ. നാമകായേ വേദനായ ഫസ്സോ, വിഞ്ഞാണസ്സ മനോസഞ്ചേതനാ, നാമരൂപസ്സ വിഞ്ഞാണം. യഥാഹ –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അയം കായോ ആഹാരട്ഠിതികോ, ആഹാരം പടിച്ച തിട്ഠതി, അനാഹാരോ നോ തിട്ഠതി. തഥാ ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി.

കോ പനേത്ഥ ആഹാരോ, കിം ആഹരതീതി? കബളീകാരാഹാരോ ഓജട്ഠമകരൂപാനി ആഹരതി. ഫസ്സാഹാരോ തിസ്സോ വേദനാ, മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ തയോ ഭവേ, വിഞ്ഞാണാഹാരോ പടിസന്ധിനാമരൂപന്തി.

കഥം? കബളീകാരാഹാരോ താവ മുഖേ ഠപിതമത്തോയേവ അട്ഠ രൂപാനി സമുട്ഠാപേതി. ദന്തവിചുണ്ണിതം പന അജ്ഝോഹരിയമാനം ഏകേകം സിത്ഥം അട്ഠട്ഠ രൂപാനി സമുട്ഠാപേതിയേവ. ഏവം ഓജട്ഠമകരൂപാനി ആഹരതി.

ഫസ്സാഹാരോ പന സുഖവേദനിയോ ഫസ്സോ ഉപ്പജ്ജമാനോ സുഖവേദനം ആഹരതി, തഥാ ദുക്ഖവേദനിയോ ദുക്ഖം, അദുക്ഖമസുഖവേദനിയോ അദുക്ഖമസുഖന്തി ഏവം സബ്ബഥാപി ഫസ്സാഹാരോ തിസ്സോ വേദനാ ആഹരതി.

മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ കാമഭവൂപഗം കമ്മം കാമഭവം ആഹരതി, രൂപാരൂപഭവൂപഗാനി തം തം ഭവം. ഏവം സബ്ബഥാപി മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ തയോ ഭവേ ആഹരതി.

വിഞ്ഞാണാഹാരോ പന യേ ച പടിസന്ധിക്ഖണേ തംസമ്പയുത്തകാ തയോ ഖന്ധാ, യാനി ച തിസന്തതിവസേന തിംസരൂപാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, സഹജാതാദിപച്ചയനയേന താനി ആഹരതീതി വുച്ചതി. ഏവം വിഞ്ഞാണാഹാരോ പടിസന്ധിനാമരൂപം ആഹരതീതി.

ഏത്ഥ ച മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ തയോ ഭവേ ആഹരതീതി സാസവാ കുസലാകുസലചേതനാവ വുത്താ. വിഞ്ഞാണം പടിസന്ധിനാമരൂപം ആഹരതീതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണമേവ വുത്തം. അവിസേസേന പന തംസമ്പയുത്തതംസമുട്ഠാനധമ്മാനം ആഹരണതോ പേതേ ആഹാരാതി വേദിതബ്ബാ.

ഏതേസു ചതൂസു ആഹാരേസു കബളീകാരാഹാരോ ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോ ആഹാരകിച്ചം സാധേതി. ഫസ്സോ ഫുസന്തോയേവ, മനോസഞ്ചേതനാ ആയൂഹമാനാവ. വിഞ്ഞാണം വിജാനന്തമേവ.

കഥം? കബളീകാരാഹാരോ ഹി ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോയേവ കായട്ഠപനേന സത്താനം ഠിതിയാ ഹോതി. കമ്മജനിതോപി ഹി അയം കായോ കബളീകാരാഹാരേന ഉപത്ഥമ്ഭിതോ ദസപി വസ്സാനി വസ്സസതമ്പി യാവ ആയുപരിമാണം തിട്ഠതി. യഥാ കിം? യഥാ മാതുയാ ജനിതോപി ദാരകോ ധാതിയാ ഥഞ്ഞാദീനി പായേത്വാ പോസിയമാനോവ ചിരം തിട്ഠതി, യഥാ ചുപത്ഥമ്ഭേന ഉപത്ഥമ്ഭിതഗേഹം. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘യഥാ മഹാരാജ ഗേഹേ പതന്തേ അഞ്ഞേന ദാരുനാ ഉപത്ഥമ്ഭേന്തി, അഞ്ഞേന ദാരുനാ ഉപത്ഥമ്ഭിതം സന്തം ഏവം തം ഗേഹം ന പതതി, ഏവമേവ ഖോ മഹാരാജ അയം കായോ ആഹാരട്ഠിതികോ, ആഹാരം പടിച്ച തിട്ഠതീ’’തി.

ഏവം കബളീകാരോ ആഹാരോ ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോ ആഹാരകിച്ചം സാധേതി. ഏവം സാധേന്തോപി ച കബളീകാരോ ആഹാരോ ദ്വിന്നം രൂപസന്തതീനം പച്ചയോ ഹോതി ആഹാരസമുട്ഠാനസ്സ ച ഉപാദിന്നസ്സ ച. കമ്മജാനം അനുപാലകോ ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹോതി. ആഹാരസമുട്ഠാനാനം ജനകോ ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹോതി.

ഫസ്സോ പന സുഖാദിവത്ഥുഭൂതം ആരമ്മണം ഫുസന്തോയേവ സുഖാദിവേദനാപവത്തനേന സത്താനം ഠിതിയാ ഹോതി. മനോസഞ്ചേതനാ കുസലാകുസലകമ്മവസേന ആയൂഹമാനായേവ ഭവമൂലനിപ്ഫാദനതോ സത്താനം ഠിതിയാ ഹോതി. വിഞ്ഞാണം വിജാനന്തമേവ നാമരൂപപ്പവത്തനേന സത്താനം ഠിതിയാ ഹോതി.

ഏവം ഉപത്ഥമ്ഭനാദിവസേന ആഹാരകിച്ചം സാധയമാനേസു പനേതേസു ചത്താരി ഭയാനി ദട്ഠബ്ബാനി. സേയ്യഥിദം, കബളീകാരാഹാരേ നികന്തിയേവ ഭയം, ഫസ്സേ ഉപഗമനമേവ, മനോസഞ്ചേതനായ ആയൂഹനമേവ, വിഞ്ഞാണേ അഭിനിപാതോയേവ ഭയന്തി. കിം കാരണാ? കബളീകാരാഹാരേ ഹി നികന്തിം കത്വാ സീതാദീനം പുരേക്ഖതാ സത്താ ആഹാരത്ഥായ മുദ്ദാഗണനാദികമ്മാനി കരോന്താ അനപ്പകം ദുക്ഖം നിഗച്ഛന്തി. ഏകച്ചേ ച ഇമസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിത്വാപി വേജ്ജകമ്മാദികായ അനേസനായ ആഹാരം പരിയേസന്താ ദിട്ഠേപി ധമ്മേ ഗാരയ്ഹാ ഹോന്തി. സമ്പരായേപി തസ്സ സങ്ഘാടിപി ആദിത്താ സമ്പജ്ജലിതാതിആദിനാ ലക്ഖണസംയുത്തേ വുത്തനയേന സമണപേതാ ഹോന്തി. ഇമിനാവ താവ കാരണേന കബളീകാരാഹാരേ നികന്തിയേവ ഭയന്തി വേദിതബ്ബാ.

ഫസ്സം ഉപഗച്ഛന്താപി ഫസ്സസ്സാദിനോ പരേസം രക്ഖിതഗോപിതേസു ദാരാദീസു ഭണ്ഡേസു അപരജ്ഝന്തി. തേ സഹ ഭണ്ഡേന ഭണ്ഡസാമികാ ഗഹേത്വാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം വാ ഛിന്ദിത്വാ സങ്കാരകൂടേസു ഛഡ്ഡേന്തി. രഞ്ഞോ വാ നിയ്യാതേന്തി. തതോ നേ രാജാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ കാരാപേതി. കായസ്സ ച ഭേദാ ദുഗ്ഗതി നേസം പാടികങ്ഖാ ഹോതി. ഇതി ഫസ്സസ്സാദമൂലകം ദിട്ഠധമ്മികമ്പി സമ്പരായികമ്പി ഭയം സബ്ബമാഗതമേവ ഹോതി. ഇമിനാ കാരണേന ഫസ്സാഹാരേ ഉപഗമനമേവ ഭയന്തി വേദിതബ്ബം.

കുസലാകുസലകമ്മായൂഹനേനേവ പന തമ്മൂലകം തീസു ഭവേസു ഭയം സബ്ബമാഗതംയേവ ഹോതി. ഇമിനാ കാരണേന മനോസഞ്ചേതനാഹാരേ ആയൂഹനമേവ ഭയന്തി വേദിതബ്ബം.

പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണഞ്ച യസ്മിം യസ്മിം ഠാനേ അഭിനിപതതി, തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ പടിസന്ധിനാമരൂപം ഗഹേത്വാവ നിബ്ബത്തതി, തസ്മിഞ്ച നിബ്ബത്തേ സബ്ബഭയാനി നിബ്ബത്താനിയേവ ഹോന്തി, തമ്മൂലകത്താതി, ഇമിനാ കാരണേന വിഞ്ഞാണാഹാരേ അഭിനിപാതോയേവ ഭയന്തി വേദിതബ്ബോ.

ഏവം സഭയേസു പന ഇമേസു ആഹാരേസു സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കബളീകാരാഹാരേ നികന്തിപരിയാദാനത്ഥം ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ജായമ്പതികാ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൬൩) നയേന പുത്തമംസൂപമം ദേസേസി. ഫസ്സാഹാരേ നികന്തിപരിയാദാനത്ഥം ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഗാവീ നിച്ചമ്മാ’’തിആദിനാ നയേന നിച്ചമ്മഗാവൂപമം ദേസേസി. മനോസഞ്ചേതനാഹാരേ നികന്തിപരിയാദാനത്ഥം ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗാരകാസൂ’’തിആദിനാ നയേന അങ്ഗാരകാസൂപമം ദേസേസി. വിഞ്ഞാണാഹാരേ നികന്തിപരിയാദാനത്ഥം ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ചോരം ആഗുചാരി’’ന്തിആദിനാ നയേന സത്തിസതാഹതൂപമം ദേസേസി.

തത്രായം ഭൂതമത്ഥം കത്വാ സങ്ഖേപതോ അത്ഥയോജനാ, ദ്വേ കിര ജായമ്പതികാ പുത്തം ഗഹേത്വാ പരിത്തേന പാഥേയ്യേന യോജനസതികം കന്താരമഗ്ഗം പടിപജ്ജിംസു. തേസം പഞ്ഞാസ യോജനാനി ഗന്ത്വാ പാഥേയ്യം നിട്ഠാസി. തേ ഖുപ്പിപാസാതുരാ വിരളച്ഛായായം നിസീദിംസു. തതോ പുരിസോ ഭരിയം ആഹ ‘‘ഭദ്ദേ ഇതോ സമന്താ പഞ്ഞാസ യോജനാനി ഗാമോ വാ നിഗമോ വാ നത്ഥി, തസ്മാ യം തം പുരിസേന കാതബ്ബം ബഹുമ്പി കസിഗോരക്ഖാദികമ്മം, ന ദാനി സക്കാ തം മയാ കാതും, ഏഹി മം മാരേത്വാ ഉപഡ്ഢമംസം ഖാദിത്വാ ഉപഡ്ഢം പാഥേയ്യം കത്വാ പുത്തേന സദ്ധിം കന്താരം നിത്ഥരാഹീ’’തി. സാപി ആഹ ‘‘സാമി മയാ ദാനി യം തം ഇത്ഥിയാ കാതബ്ബം ബഹുമ്പി സുത്തകന്തനാദികമ്മം, തം കാതും ന സക്കാ, ഏഹി മം മാരേത്വാ ഉപഡ്ഢമംസം ഖാദിത്വാ ഉപഡ്ഢം പാഥേയ്യം കത്വാ പുത്തേന സദ്ധിം കന്താരം നിത്ഥരാഹീ’’തി. തതോ സോ തം ആഹ ‘‘ഭദ്ദേ മാതുഗാമമരണേന ദ്വിന്നം മരണം പഞ്ഞായതി. ന ഹി മന്ദോ കുമാരോ മാതരം വിനാ ജീവിതും സക്കോതി. യദി പന മയം ജീവാമ, പുന ദാരകം ലഭേയ്യാമ, ഹന്ദ ദാനി പുത്തകം മാരേത്വാ മംസം ഗഹേത്വാ കന്താരം നിത്ഥരാമാ’’തി.

തതോ മാതാ പുത്തമാഹ ‘‘താത പിതു സന്തികം ഗച്ഛാഹീ’’തി. സോ അഗമാസി. അഥസ്സ പിതാ ‘‘മയാ പുത്തകം പോസേസ്സാമീതി കസിഗോരക്ഖാദീഹി അനപ്പകം ദുക്ഖമനുഭൂതം, ന സക്കോമി പുത്തം മാരേതും, ത്വംയേവ തവ പുത്തകം മാരേഹീ’’തി വത്വാ ‘‘താത മാതുസന്തികമേവ ഗച്ഛാഹീ’’തി ആഹ. സോ അഗമാസി. അഥസ്സ മാതാപി ‘‘മയാ പുത്തം പത്ഥേന്തിയാ ഗോവതകുക്കുരവതദേവതായാചനാദീഹിപി താവ അനപ്പകം ദുക്ഖം അനുഭൂതം, കോ പന വാദോ കുച്ഛിനാ പരിഹരന്തിയാ? ന സക്കാഹം പുത്തം മാരേതു’’ന്തി വത്വാ ‘‘താത പിതുസന്തികംയേവ ഗച്ഛാഹീ’’തി ആഹ. ഏവം സോ ദ്വിന്നം അന്തരാ ഗച്ഛന്തോയേവ മതോ. തേ തം ദിസ്വാ പരിദേവിത്വാ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ മംസാനി ഗഹേത്വാ ഖാദന്താ പക്കമിംസു. തേസം സോ പുത്തമംസാഹാരോ നവഹി കാരണേഹി പടികുലത്താ നേവ ദവായ ഹോതി, ന മദായ ന മണ്ഡനായ ന വിഭൂസനായ, കേവലം കന്താരനിത്ഥരണത്ഥായേവ ഹോതി.

കതമേഹി നവഹി കാരണേഹി പടികൂലോതി ചേ? സജാതിമംസതായ ഞാതിമംസതായ പുത്തമംസതായ പിയപുത്തമംസതായ തരുണമംസതായ ആമകമംസതായ അഗോരസമംസതായ അലോണതായ അധൂപിതതായാതി. തസ്മാ യോ ഭിക്ഖു കബളീകാരാഹാരം ഏവം പുത്തമംസസദിസം പസ്സതി, സോ തത്ഥ നികന്തിം പരിയാദിയതി. അയം താവ പുത്തമംസൂപമായം അത്ഥയോജനാ.

നിച്ചമ്മഗാവൂപമായം പന യഥാ സാ ഗാവീ ഗീവതോ യാവ ഖുരാ, താവ ചമ്മം ഉദ്ദാലേത്വാ മുത്താ യം യദേവ നിസ്സായ തിട്ഠതി, തത്ഥ പാണകേഹി ഖജ്ജമാനാ ദുക്ഖസ്സേവാധികരണം ഹോതി, ഏവം ഫസ്സോപി യം യദേവ വത്ഥും ആരമ്മണം വാ നിസ്സായ തിട്ഠതി, തംതംവത്ഥാരമ്മണസമ്ഭവസ്സ വേദയിതദുക്ഖസ്സ അധികരണമേവ ഹോതി. തസ്മാ യോ ഭിക്ഖു ഫസ്സാഹാരം ഏവം നിച്ചമ്മഗാവിസദിസം പസ്സതി, സോ തത്ഥ നികന്തിം പരിയാദിയതി, അയം നിച്ചമ്മഗാവൂപമായം അത്ഥയോജനാ.

അങ്ഗാരകാസൂപമായം പന യഥാ സാ അങ്ഗാരകാസു, ഏവം മഹാപരിളാഹട്ഠേന തയോ ഭവാ. യഥാ നാനാബാഹാസു ഗഹേത്വാ തത്ഥ ഉപകഡ്ഢകാ ദ്വേ പുരിസാ, ഏവം ഭവേസു ഉപകഡ്ഢനട്ഠേന മനോസഞ്ചേതനാ. തസ്മാ യോ ഭിക്ഖു മനോസഞ്ചേതനാഹാരം ഏവം അങ്ഗാരകാസൂപകഡ്ഢകപുരിസസദിസം പസ്സതി, സോ തത്ഥ നികന്തിം പരിയാദിയതി, അയം അങ്ഗാരകാസൂപമായം അത്ഥയോജനാ.

സത്തിസതാഹതൂപമായം പന യേന സോ പുരിസോ പുബ്ബണ്ഹസമയേ സത്തിസതേന ഹഞ്ഞതി, തമസ്സ സരീരേ വണമുഖസതം കത്വാ അന്തരാ അട്ഠത്വാ വിനിവിജ്ഝിത്വാ അപരഭാഗേയേവ പതതി, ഏവം ഇതരാനി ദ്വേ സത്തിസതാനി, ഏവമസ്സ പതിതോകാസേ അപതിത്വാ അപതിത്വാ ഗതാഹി സത്തീഹി സബ്ബസരീരം ഛിദ്ദാവഛിദ്ദമേവ ഹോതി, തസ്സ ഏകവണമുഖേപി ഉപ്പന്നസ്സ ദുക്ഖസ്സ പമാണം നത്ഥി, കോ പന വാദോ തീസു വണമുഖസതേസു? തത്ഥ സത്തിനിപാതകാലോ വിയ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണനിബ്ബത്തകാലോ. വണമുഖജനനം വിയ ഖന്ധജനനം. വണമുഖേസു ദുക്ഖവേദനുപ്പാദോ വിയ ജാതേസു ഖന്ധേസു വട്ടമൂലകനാനാവിധദുക്ഖുപ്പാദോ. അപരോ നയോ, ആഗുചാരീ പുരിസോ വിയ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം. തസ്സ സത്തിഘാതേഹി ഉപ്പന്നവണമുഖാനി വിയ വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം. വണമുഖപച്ചയാ തസ്സ പുരിസസ്സ കക്ഖളദുക്ഖുപ്പാദോ വിയ നാമരൂപപച്ചയാ വിഞ്ഞാണസ്സ ദ്വത്തിംസകമ്മകാരണഅട്ഠനവുതിരോഗാദിവസേന നാനപ്പകാരകദുക്ഖുപ്പാദോ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്മാ യോ ഭിക്ഖു വിഞ്ഞാണാഹാരം ഏവം സത്തിസതാഹതസദിസം പസ്സതി. സോ തത്ഥ നികന്തിം പരിയാദിയതി, അയം സത്തിസതാഹതൂപമായം അത്ഥയോജനാ.

സോ ഏവം ഇമേസു ആഹാരേസു നികന്തിം പരിയാദിയന്തോ ചത്താരോപി ആഹാരേ പരിജാനാതി, യേസു പരിഞ്ഞാതേസു സബ്ബമ്പി പരിഞ്ഞാതം വത്ഥു പരിഞ്ഞാതമേവ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘കബളീകാരേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ പരിഞ്ഞാതേ പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ പരിഞ്ഞാതോ ഹോതി. പഞ്ചകാമഗുണികേ രാഗേ പരിഞ്ഞാതേ നത്ഥി തം സംയോജനം, യേന സംയോജനേന സംയുത്തോ അരിയസാവകോ പുന ഇമം ലോകം ആഗച്ഛേയ്യ. ഫസ്സേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ പരിഞ്ഞാതേ തിസ്സോ വേദനാ പരിഞ്ഞാതാ ഹോന്തി. തീസു വേദനാസു പരിഞ്ഞാതാസു അരിയസാവകസ്സ നത്ഥി കിഞ്ചി ഉത്തരികരണീയന്തി വദാമി. മനോസഞ്ചേതനായ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ പരിഞ്ഞാതേ തിസ്സോ തണ്ഹാ പരിഞ്ഞാതാ ഹോന്തി. തീസു തണ്ഹാസു പരിഞ്ഞാതാസു അരിയസാവകസ്സ നത്ഥി കിഞ്ചി ഉത്തരികരണീയന്തി വദാമി. വിഞ്ഞാണേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ പരിഞ്ഞാതേ നാമരൂപം പരിഞ്ഞാതം ഹോതി. നാമരൂപേ പരിഞ്ഞാതേ അരിയസാവകസ്സ നത്ഥി കിഞ്ചി ഉത്തരികരണീയന്തി വദാമീ’’തി (സം. നി. ൨.൬൩).

തണ്ഹാസമുദയാ ആഹാരസമുദയോതി പുരിമതണ്ഹാസമുദയാ പടിസന്ധികാനം ആഹാരാനം സമുദയോ നിബ്ബത്തോ ഹോതീതി അത്ഥോ. കഥം? പടിസന്ധിക്ഖണേ ഹി തിസന്തതിവസേന ഉപ്പന്നസമതിംസരൂപബ്ഭന്തരേ ജാതാ ഓജാ അത്ഥി. അയം തണ്ഹാപച്ചയാ നിബ്ബത്തോ ഉപാദിന്നകകബളീകാരാഹാരോ. പടിസന്ധിചിത്തസമ്പയുത്താ പന ഫസ്സചേതനാ സയഞ്ച ചിത്തം വിഞ്ഞാണന്തി ഇമേ തണ്ഹാപച്ചയാ നിബ്ബത്താ ഉപാദിന്നകഫസ്സമനോസഞ്ചേതനാ വിഞ്ഞാണാഹാരാതി. ഏവം താവ പുരിമതണ്ഹാസമുദയാ പടിസന്ധികാനം ആഹാരാനം സമുദയോ വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ പനിധ ഉപാദിന്നകാപി അനുപാദിന്നകാപി ആഹാരാ മിസ്സേത്വാ കഥിതാ, തസ്മാ അനുപാദിന്നകാനമ്പി ഏവം തണ്ഹാസമുദയാ ആഹാരസമുദയോ വേദിതബ്ബോ. അട്ഠലോഭസഹഗതചിത്തസമുട്ഠിതേസു ഹി രൂപേസു ഓജാ അത്ഥി, അയം സഹജാതതണ്ഹാപച്ചയാ നിബ്ബത്തോ അനുപാദിന്നകകബളീകാരാഹാരോ. ലോഭസഹഗതചിത്തസമ്പയുത്താ പന ഫസ്സചേതനാ സയഞ്ച ചിത്തം വിഞ്ഞാണന്തി ഇമേ തണ്ഹാപച്ചയാ നിബ്ബത്താ അനുപാദിന്നകഫസ്സമനോസഞ്ചേതനാ വിഞ്ഞാണാഹാരാതി.

തണ്ഹാനിരോധാ ആഹാരനിരോധോതി ഇമിസ്സാ ഉപാദിന്നകാനഞ്ച അനുപാദിന്നകാനഞ്ച ആഹാരാനം പച്ചയഭൂതായ തണ്ഹായ നിരോധേന ആഹാരനിരോധോ പഞ്ഞായതി. സേസം വുത്തനയമേവ. അയം പന വിസേസോ, ഇധ ചത്താരിപി സച്ചാനി സരൂപേനേവ വുത്താനി. യഥാ ച ഇധ, ഏവം ഇതോ ഉത്തരിമ്പി സബ്ബവാരേസൂതി. തസ്മാ സബ്ബത്ഥ അസമ്മുയ്ഹന്തേന സച്ചാനി ഉദ്ധരിതബ്ബാനി. സബ്ബവാരേസു ച ‘‘ഏത്താവതാപി ഖോ ആവുസോ’’തി ഇദം ദേസനാനിയ്യാതനം തത്ഥ തത്ഥ ദേസിതധമ്മവസേന യോജേതബ്ബം. തസ്സ ഇധ താവ അയം യോജനാ ഏത്താവതാപീതി ഇമായ ആഹാരദേസനായ വുത്തമനസികാരപ്പടിവേധവസേനാപീതി വുത്തം ഹോതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥാപി.

ആഹാരവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സച്ചവാരവണ്ണനാ

൯൧. ഇദാനി ‘‘സാധാവുസോ’’തി പുരിമനയേനേവ ഥേരസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഉത്തരിമ്പി പഞ്ഹം പുച്ഛിംസു. ഥേരോ ച നേസം അഞ്ഞേനപി പരിയായേന ബ്യാകാസി. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി സബ്ബവാരേസു. തസ്മാ ഇതോ പരം ഏവരൂപാനി വചനാനി അനാമസിത്വാ യേന യേന പരിയായേന ബ്യാകരോതി, തസ്സ തസ്സേവ അത്ഥം വണ്ണയിസ്സാമ. ഇമസ്സ പന വാരസ്സ സങ്ഖേപദേസനായം ദുക്ഖഞ്ച പജാനാതീതി ഏത്ഥ ദുക്ഖന്തി ദുക്ഖസച്ചം. വിത്ഥാരദേസനായം പന യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ സച്ചനിദ്ദേസേ വുത്തമേവാതി.

സച്ചവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ജരാമരണവാരവണ്ണനാ

൯൨. ഇതോ പരം പടിച്ചസമുപ്പാദവസേന ദേസനാ ഹോതി. തത്ഥ ജരാമരണവാരേ താവ തേസം തേസന്തി അയം സങ്ഖേപതോ അനേകേസം സത്താനം സാധാരണനിദ്ദേസോതി ഞാതബ്ബോ. യാ ദേവദത്തസ്സ ജരാ, യാ സോമദത്തസ്സ ജരാതി ഏവഞ്ഹി ദിവസമ്പി കഥേന്തസ്സ നേവ സത്താ പരിയാദാനം ഗച്ഛന്തി. ഇമേഹി പന ദ്വീഹി പദേഹി ന കോചി സത്തോ അപരിയാദിന്നോ ഹോതി. തസ്മാ വുത്തം ‘‘അയം സങ്ഖേപതോ അനേകേസം സത്താനം സാധാരണനിദ്ദേസോ’’തി.

തമ്ഹി തമ്ഹീതി അയം ഗതിജാതിവസേന അനേകേസം നികായാനം സാധാരണനിദ്ദേസോ. സത്തനികായേതി സാധാരണനിദ്ദേസേന നിദ്ദിട്ഠസ്സ സരൂപനിദസ്സനം. ജരാ ജീരണതാതിആദീസു പന ജരാതി സഭാവനിദ്ദേസോ. ജീരണതാതി ആകാരനിദ്ദേസോ. ഖണ്ഡിച്ചന്തിആദയോ കാലാതിക്കമേ കിച്ചനിദ്ദേസാ. പച്ഛിമാ ദ്വേ പകതിനിദ്ദേസാ. അയഞ്ഹി ജരാതി ഇമിനാ പദേന സഭാവതോ ദീപിതാ, തേനസ്സായം സഭാവനിദ്ദേസോ. ജീരണതാതി ഇമിനാ ആകാരതോ. തേനസ്സായം ആകാരനിദ്ദേസോ. ഖണ്ഡിച്ചന്തി ഇമിനാ കാലാതിക്കമേ ദന്തനഖാനം ഖണ്ഡിതഭാവകരണകിച്ചതോ. പാലിച്ചന്തി ഇമിനാ കേസലോമാനം പലിതഭാവകരണകിച്ചതോ. വലിത്തചതാതി ഇമിനാ മംസം മിലാപേത്വാ തചേ വലിത്തഭാവകരണകിച്ചതോ ദീപിതാ. തേനസ്സാ ഇമേ ഖണ്ഡിച്ചന്തിആദയോ തയോ കാലാതിക്കമേ കിച്ചനിദ്ദേസാ. തേഹി ഇമേസം വികാരാനം ദസ്സനവസേന പാകടീഭൂതാ പാകടജരാ ദസ്സിതാ. യഥേവ ഹി ഉദകസ്സ വാ അഗ്ഗിനോ വാ വാതസ്സ വാ തിണരുക്ഖാദീനം സമ്ഭഗ്ഗപലിഭഗ്ഗതായ വാ ഝാമതായ വാ ഗതമഗ്ഗോ പാകടോ ഹോതി, ന ച സോ ഗതമഗ്ഗോ താനേവ ഉദകാദീനി, ഏവമേവ ജരായ ദന്താദീസു ഖണ്ഡിച്ചാദിവസേന ഗതമഗ്ഗോ പാകടോ, ചക്ഖും ഉമ്മീലേത്വാപി ഗയ്ഹതി. ന ച ഖണ്ഡിച്ചാദീനേവ ജരാ, ന ഹി ജരാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ ഹോതി.

ആയുനോ സംഹാനി ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകോതി ഇമേഹി പന പദേഹി കാലാതിക്കമേയേവ അഭിബ്യത്തതായ ആയുക്ഖയചക്ഖാദിഇന്ദ്രിയപരിപാകസഞ്ഞിതായ പകതിയാ ദീപിതാ. തേനസ്സിമേ പച്ഛിമാ ദ്വേ പകതിനിദ്ദേസാതി വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ യസ്മാ ജരം പത്തസ്സ ആയു ഹായതി, തസ്മാ ജരാ ‘‘ആയുനോ സംഹാനീ’’തി ഫലൂപചാരേന വുത്താ. യസ്മാ ച ദഹരകാലേ സുപ്പസന്നാനി സുഖുമമ്പി അത്തനോ വിസയം സുഖേനേവ ഗണ്ഹനസമത്ഥാനി ചക്ഖാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി ജരം പത്തസ്സ പരിപക്കാനി ആലുളിതാനി അവിസദാനി ഓളാരികമ്പി അത്തനോ വിസയം ഗഹേതും അസമത്ഥാനി ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകോ’’തിപി ഫലൂപചാരേനേവ വുത്താ. സാ പനായം ഏവം നിദ്ദിട്ഠാ സബ്ബാപി ജരാ പാകടാ പടിച്ഛന്നാതി ദുവിധാ ഹോതി.

തത്ഥ ദന്താദീസു ഖണ്ഡഭാവാദിദസ്സനതോ രൂപധമ്മേസു ജരാ പാകടജരാ നാമ. അരൂപധമ്മേസു പന താദിസസ്സ വികാരസ്സ അദസ്സനതോ പടിച്ഛന്നജരാ നാമ. തത്ഥ യ്വായം ഖണ്ഡാദിഭാവോ ദിസ്സതി, സോ താദിസാനം ദന്താദീനം സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ വണ്ണോയേവ, തം ചക്ഖുനാ ദിസ്വാ മനോദ്വാരേന ചിന്തേത്വാ ‘‘ഇമേ ദന്താ ജരായ പഹടാ’’തി ജരം ജാനാതി ഉദകട്ഠാനേ ബദ്ധാനി ഗോസീസാദീനി ഓലോകേത്വാ ഹേട്ഠാ ഉദകസ്സ അത്ഥിഭാവം ജാനനം വിയ. പുന അവീചി സവീചീതി ഏവമ്പി ദുവിധാ ഹോതി. തത്ഥ മണികനകരജതപവാളസൂരിയാദീനം മന്ദദസകാദീസു പാണീനം വിയ പുപ്ഫഫലപല്ലവാദീസു ച അപാണീനം വിയ അന്തരന്തരാ വണ്ണവിസേസാദീനം ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ ജരാ അവീചിജരാ നാമ, നിരന്തരജരാതി അത്ഥോ. തതോ അഞ്ഞേസു പന യഥാവുത്തേസു അന്തരന്തരാ വണ്ണവിസേസാദീനം സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ ജരാ സവീചിജരാ നാമാതി വേദിതബ്ബാ.

ഇതോ പരം, തേസം തേസന്തിആദി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ചുതി ചവനതാതിആദീസു പന ചുതീതി ചവനകവസേന വുച്ചതി, ഏകചതുപഞ്ചക്ഖന്ധാനം സാമഞ്ഞവചനമേതം. ചവനതാതി ഭാവവചനേന ലക്ഖണനിദസ്സനം. ഭേദോതി ചുതിക്ഖന്ധാനം ഭങ്ഗുപ്പത്തിപരിദീപനം. അന്തരധാനന്തി ഘടസ്സേവ ഭിന്നസ്സ ഭിന്നാനം ചുതിക്ഖന്ധാനം യേന കേനചി പരിയായേന ഠാനാഭാവപരിദീപനം. മച്ചു മരണന്തി മച്ചുസങ്ഖാതം മരണം. തേന സമുച്ഛേദമരണാദീനി നിസേധേതി. കാലോ നാമ അന്തകോ, തസ്സ കിരിയാതി കാലകിരിയാ. ഏതേന ലോകസമ്മുതിയാ മരണം ദീപേതി.

ഇദാനി പരമത്ഥേന ദീപേതും, ഖന്ധാനം ഭേദോതിആദിമാഹ. പരമത്ഥേന ഹി ഖന്ധായേവ ഭിജ്ജന്തി, ന സത്തോ നാമ കോചി മരതി. ഖന്ധേസു പന ഭിജ്ജമാനേസു സത്തോ മരതി, ഭിന്നേസു മതോതി വോഹാരോ ഹോതി.

ഏത്ഥ ച ചതുവോകാരവസേന ഖന്ധാനം ഭേദോ, ഏകവോകാരവസേന കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ. ചതുവോകാരവസേന വാ ഖന്ധാനം ഭേദോ, സേസദ്വയവസേന കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ? ഭവദ്വയേപി രൂപകായസങ്ഖാതസ്സ കളേവരസ്സ സമ്ഭവതോ. അഥ വാ യസ്മാ ച ചാതുമഹാരാജികാദീസു ഖന്ധാ ഭിജ്ജന്തേവ, ന കിഞ്ചി നിക്ഖിപന്തി, തസ്മാ തേസം വസേന ഖന്ധാനം ഭേദോ, മനുസ്സാദീസു കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ. ഏത്ഥ ച കളേവരസ്സ നിക്ഖേപകാരണതോ മരണം കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോതി വുത്തന്തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഇതി അയഞ്ച ജരാ ഇദഞ്ച മരണം. ഇദം വുച്ചതാവുസോതി ഇദം ഉഭയമ്പി ഏകതോ കത്വാ ജരാമരണന്തി കഥീയതി. സേസം വുത്തനയമേവാതി.

ജരാമരണവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ജാതിവാരവണ്ണനാ

൯൩. ജാതിവാരേ ജാതി സഞ്ജാതീതിആദീസു ജായനട്ഠേന ജാതി, സാ അപരിപുണ്ണായതനവസേന യുത്താ. സഞ്ജായനട്ഠേന സഞ്ജാതി, സാ പരിപുണ്ണായതനവസേന യുത്താ. ഓക്കമനട്ഠേന ഓക്കന്തി, സാ അണ്ഡജജലാബുജവസേന യുത്താ. തേ ഹി അണ്ഡകോസഞ്ച വത്ഥികോസഞ്ച ഓക്കമന്താ പവിസന്താ വിയ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തി. അഭിനിബ്ബത്തനട്ഠേന അഭിനിബ്ബത്തി, സാ സംസേദജഓപപാതികവസേന യുത്താ, തേ ഹി പാകടായേവ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തന്തി. അയം താവ വോഹാരദേസനാ.

ഇദാനി പരമത്ഥദേസനാ ഹോതി. ഖന്ധായേവ ഹി പരമത്ഥതോ പാതുഭവന്തി, ന സത്തോ. തത്ഥ ച ഖന്ധാനന്തി ഏകവോകാരഭവേ ഏകസ്സ ചതുവോകാരഭവേ ചതുന്നം പഞ്ചവോകാരഭവേ പഞ്ചന്നമ്പി ഗഹണം വേദിതബ്ബം. പാതുഭാവോതി ഉപ്പത്തി. ആയതനാനന്തി ഏത്ഥ തത്ര തത്ര ഉപ്പജ്ജമാനായതനവസേനേവ സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. പടിലാഭോതി സന്തതിയം പാതുഭാവോയേവ. പാതുഭവന്താനേവ ഹി താനി പടിലദ്ധാനി നാമ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതാവുസോ ജാതീതി ഇമിനാ പദേന വോഹാരതോ പരമത്ഥതോ ച ദേസിതായ ജാതിയാ നിഗമനം കരോതീതി. ഭവസമുദയാതി ഏത്ഥ പന ജാതിയാ പച്ചയഭൂതോ കമ്മഭവോ വേദിതബ്ബോ. സേസം വുത്തനയമേവാതി.

ജാതിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭവവാരവണ്ണനാ

൯൪. ഭവവാരേ കാമഭവോതി കമ്മഭവോ ച ഉപപത്തിഭവോ ച. തത്ഥ കമ്മഭവോ നാമ കാമഭവൂപഗം കമ്മമേവ. തഞ്ഹി ഉപപത്തിഭവസ്സ കാരണത്താ ‘‘സുഖോ ബുദ്ധാനമുപ്പാദോ (ധ. പ. ൧൯൪) ദുക്ഖോ പാപസ്സ ഉച്ചയോ’’തിആദീനി (ധ. പ. ൧൧൭) വിയ ഫലവോഹാരേന ഭവോതി വുത്തം. ഉപപത്തിഭവോ നാമ തേന കമ്മേന നിബ്ബത്തം ഉപാദിന്നഖന്ധപഞ്ചകം. തഞ്ഹി തത്ഥ ഭവതീതി കത്വാ ഭവോതി വുത്തം. ഏവം സബ്ബഥാപി ഇദം കമ്മഞ്ച ഉപപത്തി ച ഉഭയമ്പേതമിധ ‘‘കാമഭവോ’’തി വുത്തം. ഏസ നയോ രൂപാരൂപഭവേസു. ഉപാദാനസമുദയാതി ഏത്ഥ പന ഉപാദാനം കുസലകമ്മഭവസ്സ ഉപനിസ്സയവസേനേവ പച്ചയോ ഹോതി. അകുസലകമ്മഭവസ്സ ഉപനിസ്സയവസേനപി സഹജാതാദിവസേനപി. ഉപപത്തിഭവസ്സ പന സബ്ബസ്സാപി ഉപനിസ്സയവസേനേവ. സേസം വുത്തനയമേവാതി.

ഭവവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപാദാനവാരവണ്ണനാ

൯൫. ഉപാദാനവാരേ കാമുപാദാനന്തിആദീസു വത്ഥുകാമം ഉപാദിയതി ഏതേന, സയം വാ തം ഉപാദിയതീതി കാമുപാദാനം. കാമോ ച സോ ഉപാദാനഞ്ചാതി വാ കാമുപാദാനം. ഉപാദാനന്തി ദള്ഹഗ്ഗഹണം വുച്ചതി. ദള്ഹത്ഥോ ഹി ഏത്ഥ ഉപസദ്ദോ, ‘‘ഉപായാസ ഉപകട്ഠാ’’തിആദീസു വിയ പഞ്ചകാമഗുണികരാഗസ്സേതം അധിവചനം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരതോ പനേതം ‘‘തത്ഥ കതമം കാമുപാദാനം, യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ’’തി (ധ. സ. ൧൨൨൦; വിഭ. ൯൩൮) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം.

തഥാ ദിട്ഠി ച സാ ഉപാദാനഞ്ചാതി ദിട്ഠുപാദാനം. അഥ വാ ദിട്ഠിം ഉപാദിയതി, ഉപാദിയന്തി വാ ഏതേന ദിട്ഠിന്തി ദിട്ഠുപാദാനം. ഉപാദിയതി ഹി പുരിമദിട്ഠിം ഉത്തരദിട്ഠി. ഉപാദിയന്തി ച തായ ദിട്ഠിം. യഥാഹ ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തിആദി (മ. നി. ൩.൨൭), സീലബ്ബതുപാദാനഅത്തവാദുപാദാനവജ്ജസ്സ സബ്ബദിട്ഠിഗതസ്സേതം അധിവചനം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരതോ പനേതം ‘‘തത്ഥ കതമം ദിട്ഠുപാദാനം നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തി (ധ. സ. ൧൨൨൦; വിഭ. ൯൩൮) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം.

തഥാ സീലബ്ബതം ഉപാദിയന്തി ഏതേന, സയം വാ തം ഉപാദിയതി, സീലബ്ബതഞ്ച തം ഉപാദാനഞ്ചാതി വാ സീലബ്ബതുപാദാനം. ഗോസീലഗോവതാദീനി ഹി ഏവം സുദ്ധീതി അഭിനിവേസതോ സയമേവ ഉപാദാനാനി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരതോ പനേതം ‘‘തത്ഥ കതമം സീലബ്ബതുപാദാനം, ഇതോ ബഹിദ്ധാ സമണബ്രാഹ്മണാനം സീലേന സുദ്ധീ’’തി വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി വദന്തി ഏതേനാതി വാദോ. ഉപാദിയന്തി ഏതേനാതി ഉപാദാനം. കിം വദന്തി, ഉപാദിയന്തി വാ? അത്താനം. അത്തനോ വാദുപാദാനം അത്തവാദുപാദാനം. അത്തവാദമത്തമേവ വാ അത്താതി ഉപാദിയതി ഏതേനാതി അത്തവാദുപാദാനം, വീസതിവത്ഥുകായ സക്കായദിട്ഠിയാ ഏതം അധിവചനം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരതോ പനേതം ‘‘തത്ഥ കതമം അത്തവാദുപാദാനം, ഇധ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ’’തി (ധ. സ. ൧൨൨൩) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം.

തണ്ഹാസമുദയാതി ഏത്ഥ തണ്ഹാ കാമുപാദാനസ്സ ഉപനിസ്സയവസേന അനന്തരസമനന്തരനത്ഥിവിഗതാസേവനവസേന വാ പച്ചയോ. അവസേസാനം പന സഹജാതാദിവസേനാപി. സേസം വുത്തനയമേവാതി.

ഉപാദാനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തണ്ഹാവാരവണ്ണനാ

൯൬. തണ്ഹാവാരേ രൂപതണ്ഹാ…പേ… ധമ്മതണ്ഹാതി ഏവം ചക്ഖുദ്വാരാദീസു ജവനവീഥിയം പവത്തായ തണ്ഹായ ‘‘സേട്ഠിപുത്തോ ബ്രാഹ്മണപുത്തോ’’തി ഏവമാദീസു പിതിതോ നാമം വിയ പിതിസദിസാരമ്മണതോ നാമം. ഏത്ഥ ച രൂപാരമ്മണാ തണ്ഹാ, രൂപേ തണ്ഹാതി രൂപതണ്ഹാ. സാ കാമരാഗഭാവേന രൂപം അസ്സാദേന്തീ പവത്തമാനാ കാമതണ്ഹാ. സസ്സതദിട്ഠിസഹഗതരാഗഭാവേന രൂപം നിച്ചം ധുവം സസ്സതന്തി ഏവം അസ്സാദേന്തീ പവത്തമാനാ ഭവതണ്ഹാ. ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതരാഗഭാവേന രൂപം ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി പേച്ച ന ഭവിസ്സതീതി ഏവം അസ്സാദേന്തീ പവത്തമാനാ വിഭവതണ്ഹാതി ഏവം തിവിധാ ഹോതി. യഥാ ച രൂപതണ്ഹാ, തഥാ സദ്ദതണ്ഹാദയോപീതി ഏതാനി അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി ഹോന്തി. താനി അജ്ഝത്തരൂപാദീസു അട്ഠാരസ, ബഹിദ്ധാരൂപാദീസു അട്ഠാരസാതി ഛത്തിംസ. ഇതി അതീതാനി ഛത്തിംസ, അനാഗതാനി ഛത്തിംസ, പച്ചുപ്പന്നാനി ഛത്തിംസാതി അട്ഠസതം. ‘‘അജ്ഝത്തികസ്സുപാദായ ‘അസ്മീ’തി ഹോതി, ‘ഇത്ഥസ്മീ’തി ഹോതീ’’തി (വിഭ. ൯൭൩-൯൭൪) വാ ഏവമാദീനാ അജ്ഝത്തികരൂപാദിനിസ്സിതാനി അട്ഠാരസ, ‘‘ബാഹിരസ്സുപാദായ ‘ഇമിനാ അസ്മീ’തി ഹോതി, ‘ഇമിനാ ഇത്ഥസ്മീ’തി ഹോതീ’’തി വാ (വിഭ. ൯൭൫) ഏവമാദിനാ ബാഹിരരൂപാദിനിസ്സിതാനി അട്ഠാരസാതി ഛത്തിംസ. ഇതി അതീതാനി ഛത്തിംസ, അനാഗതാനി ഛത്തിംസ, പച്ചുപ്പന്നാനി ഛത്തിംസാതി ഏവമ്പി അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതാനി ഹോന്തി. പുന സങ്ഗഹേ കരീയമാനേ രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു ഛളേവ തണ്ഹാകായാ തിസ്സോയേവ കാമതണ്ഹാദയോ ഹോന്തീതി ഏവം –

നിദ്ദേസത്ഥേന നിദ്ദേസ-വിത്ഥാരാ വിത്ഥാരസ്സ ച;

പുന സങ്ഗഹതോ തണ്ഹാ, വിഞ്ഞാതബ്ബാ വിഭാവിനാതി.

വേദനാസമുദയാതി ഏത്ഥ പന വേദനാതി വിപാകവേദനാ അധിപ്പേതാ. സാ കഥം ഛസു ദ്വാരേസു തണ്ഹായ പച്ചയോ ഹോതീതി ചേ? അസ്സാദനീയതോ. സുഖായ ഹി വേദനായ അസ്സാദനേന സത്താ വേദനം മമായന്താ വേദനായ തണ്ഹം ഉപ്പാദേത്വാ വേദനാരാഗരത്താ ഹുത്വാ ചക്ഖുദ്വാരേ ഇട്ഠമേവ രൂപം പത്ഥേന്തി, ലദ്ധാ ച നം അസ്സാദേന്തി, ആരമ്മണദായകാനഞ്ച ചിത്തകാരാദീനം സക്കാരം കരോന്തി. തഥാ സോതദ്വാരാദീസു ഇട്ഠേ ച സദ്ദാദയോ പത്ഥേന്തി, ലദ്ധാ ച നേ അസ്സാദേന്തി, ആരമ്മണദായകാനഞ്ച വീണാവാദക-ഗന്ധികസൂദ-തന്തവായ-നാനാവിധസിപ്പസന്ദസ്സകാദീനം സക്കാരം കരോന്തി. യഥാ കിം? യഥാ പുത്തസിനേഹേന പുത്തം മമായന്താ ധാതിയാ സക്കാരം കരോന്തി, സപ്പായസപ്പിഖീരാദീനിയേവ നം പായേന്തി ചേവ ഭോജേന്തി ച. സേസം വുത്തനയമേവ.

തണ്ഹാവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വേദനാവാരവണ്ണനാ

൯൭. വേദനാവാരേ വേദനാകായാതി വേദനാസമൂഹാ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജാ വേദനാതി ഏതം ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ അത്ഥി കുസലാ, അത്ഥി അകുസലാ, അത്ഥി അബ്യാകതാ’’തി (വിഭ. ൩൪) ഏവം വിഭങ്ഗേ ആഗതത്താ ചക്ഖുദ്വാരാദീസു പവത്താനം കുസലാകുസലാബ്യാകതവേദനാനം ‘‘സാരിപുത്തോ, മന്താണിപുത്തോ’’തി ഏവമാദീസു മാതിതോ നാമം വിയ മാതിസദിസവത്ഥുതോ നാമം. വചനത്ഥോ പനേത്ഥ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സഹേതു ജാതാ വേദനാ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. അയം താവേത്ഥ സബ്ബസങ്ഗാഹികകഥാ. വിപാകവസേന പന ചക്ഖുദ്വാരേ ദ്വേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാനി, ദ്വേ മനോധാതുയോ, തിസ്സോ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയോതി ഏതാഹി സമ്പയുത്തവസേന വേദനാ വേദിതബ്ബാ. ഏസ നയോ സോതദ്വാരാദീസു. മനോദ്വാരേ മനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്പയുത്താവ.

ഫസ്സസമുദയാതി ഏത്ഥ പന പഞ്ചദ്വാരേ പഞ്ചവത്ഥുകവേദനാനം സഹജാതചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദിസമുദയാ സമുദയോ ഹോതി. അവസേസാനം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദയോ ഉപനിസ്സയാദിവസേന പച്ചയാ. മനോദ്വാരേ തദാരമ്മണവേദനാനം അദ്വാരികാനഞ്ച പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിവേദനാനം സഹജാതമനോസമ്ഫസ്സസമുദയാ സമുദയോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

വേദനാവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഫസ്സവാരവണ്ണനാ

൯൮. ഫസ്സവാരേ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോതി ചക്ഖുമ്ഹി സമ്ഫസ്സോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ…പേ… കായസമ്ഫസ്സോതി ഏത്താവതാ ച കുസലാകുസലവിപാകാ പഞ്ചവത്ഥുകാ ദസ സമ്ഫസ്സാ വുത്താ ഹോന്തി. മനോസമ്ഫസ്സോതി ഇമിനാ സേസാ ബാവീസതി ലോകിയവിപാകമനസമ്പയുത്തഫസ്സാ. സളായതനസമുദയാതി ഛന്നം ചക്ഖാദീനം ആയതനാനം സമുദയേന ഇമസ്സ ഛബ്ബിധസ്സാപി സമ്ഫസ്സസ്സ സമുദയോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. സേസം വുത്തനയമേവാതി.

ഫസ്സവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സളായതനവാരവണ്ണനാ

൯൯. സളായതനവാരേ ചക്ഖായതനന്തിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ഖന്ധനിദ്ദേസേ ചേവ ആയതനനിദ്ദേസേ ച വുത്തനയമേവ. നാമരൂപസമുദയാതി ഏത്ഥ പന യം നാമം യഞ്ച രൂപം, യഞ്ച നാമരൂപം യസ്സ ആയതനസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, തസ്സ വസേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ പടിച്ചസമുപ്പാദനിദ്ദേസേ വുത്തനയേന നാമരൂപസമുദയാ സളായതനസമുദയോ വേദിതബ്ബോ. സേസം വുത്തപ്പകാരമേവാതി.

സളായതനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നാമരൂപവാരവണ്ണനാ

൧൦൦. നാമരൂപവാരേ നമനലക്ഖണം നാമം. രുപ്പനലക്ഖണം രൂപം. വിത്ഥാരവാരേ പനസ്സ വേദനാതി വേദനാക്ഖന്ധോ. സഞ്ഞാതി സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ. ചേതനാ ഫസ്സോ മനസികാരോതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ വേദിതബ്ബോ. കാമഞ്ച അഞ്ഞേപി സങ്ഖാരക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതാ ധമ്മാ സന്തി, ഇമേ പന തയോ സബ്ബദുബ്ബലേസുപി ചിത്തേസു സന്തി. തസ്മാ ഏതേസംയേവ വസേനേത്ഥ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോപി ദസ്സിതോ. ചത്താരി ച മഹാഭൂതാനീതി ഏത്ഥ ചത്താരീതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. മഹാഭൂതാനീതി പഥവീആപതേജവായാനമേതം അധിവചനം. യേന പന കാരണേന താനി മഹാഭൂതാനീതി വുച്ചന്തി, യോ ചേത്ഥ അഞ്ഞോ വിനിച്ഛയനയോ, സോ സബ്ബോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസേ വുത്തോ.

ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായാതി ഏത്ഥ പന ചതുന്നന്തി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം, ചത്താരി ച മഹാഭൂതാനീതി വുത്തം ഹോതി. ഉപാദായാതി ഉപാദിയിത്വാ, ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. നിസ്സായാതിപി ഏകേ. വത്തമാനന്തി അയഞ്ചേത്ഥ പാഠസേസോ. സമൂഹത്ഥേ വാ ഏതം സാമിവചനം. തേന ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം സമൂഹം ഉപാദായ പവത്തമാനം രൂപന്തി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം സബ്ബത്ഥാപി യാനി ചത്താരി പഥവീആദീനി മഹാഭൂതാനി, യഞ്ച ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ വത്തമാനം ചക്ഖായതനാദിഭേദേന അഭിധമ്മപാളിയമേവ വുത്തം തേവീസതിവിധം രൂപം, തം സബ്ബമ്പി ‘‘രൂപ’’ന്തി വേദിതബ്ബം. വിഞ്ഞാണസമുദയാതി ഏത്ഥ പന യം വിഞ്ഞാണം യസ്സ നാമസ്സ യസ്സ ച രൂപസ്സ യസ്സ ച നാമരൂപസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, തസ്സ വസേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ പടിച്ചസമുപ്പാദനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ വിഞ്ഞാണസമുദയാ നാമരൂപസമുദയോ വേദിതബ്ബോ. സേസം വുത്തനയമേവാതി.

നാമരൂപവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വിഞ്ഞാണവാരവണ്ണനാ

൧൦൧. വിഞ്ഞാണവാരേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്തി ചക്ഖുമ്ഹി വിഞ്ഞാണം, ചക്ഖുതോ വാ ജാതം വിഞ്ഞാണന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. ഏവം സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണാനി. ഇതരം പന മനോയേവ വിഞ്ഞാണന്തി മനോവിഞ്ഞാണം. ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണവജ്ജസ്സ തേഭൂമകവിപാകചിത്തസ്സേതം അധിവചനം. സങ്ഖാരസമുദയാതി ഏത്ഥ പന യോ സങ്ഖാരോ യസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, തസ്സ വസേന സങ്ഖാരസമുദയാ വിഞ്ഞാണസമുദയോ വേദിതബ്ബോ. സേസം വുത്തനയമേവാതി.

വിഞ്ഞാണവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സങ്ഖാരവാരവണ്ണനാ

൧൦൨. സങ്ഖാരവാരേ അഭിസങ്ഖരണലക്ഖണോ സങ്ഖാരോ. വിത്ഥാരവാരേ പനസ്സ കായസങ്ഖാരോതി കായതോ പവത്തസങ്ഖാരോ, കായദ്വാരേ ചോപനവസേന പവത്താനം കാമാവചരകുസലതോ അട്ഠന്നം, അകുസലതോ ദ്വാദസന്നന്തി വീസതിയാ കായസഞ്ചേതനാനമേതം അധിവചനം. വചീസങ്ഖാരോതി വചിതോ പവത്തസങ്ഖാരോ, വചീദ്വാരേ വചനഭേദവസേന പവത്താനം വീസതിയാ ഏവ വചീസഞ്ചേതനാനമേതം അധിവചനം. ചിത്തസങ്ഖാരോതി ചിത്തതോ പവത്തസങ്ഖാരോ, കായവചീദ്വാരേ ചോപനം അകത്വാ രഹോ നിസീദിത്വാ ചിന്തയന്തസ്സ പവത്താനം ലോകിയകുസലാകുസലവസേന ഏകൂനതിംസമനോസഞ്ചേതനാനമേതം അധിവചനം. അവിജ്ജാസമുദയാതി ഏത്ഥ പന കുസലാനം ഉപനിസ്സയവസേന അകുസലാനം സഹജാതാദിവസേനാപി അവിജ്ജാപച്ചയോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ. സേസം വുത്തനയമേവാതി.

സങ്ഖാരവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അവിജ്ജാവാരവണ്ണനാ

൧൦൩. അവിജ്ജാവാരേ ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണന്തി ദുക്ഖസച്ചേ അഞ്ഞാണം, മോഹസ്സേതം അധിവചനം. ഏസ നയോ സമുദയേ അഞ്ഞാണന്തിആദീസു. തത്ഥ ചതൂഹി കാരണേഹി ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണം വേദിതബ്ബം അന്തോഗധതോ വത്ഥുതോ ആരമ്മണതോ പടിച്ഛാദനതോ ച. തഥാ ഹി തം ദുക്ഖസച്ചപരിയാപന്നത്താ ദുക്ഖേ അന്തോഗധം, ദുക്ഖസച്ചഞ്ചസ്സ നിസ്സയപച്ചയഭാവേന വത്ഥു, ആരമ്മണപച്ചയഭാവേന ആരമ്മണം, ദുക്ഖസച്ചഞ്ച ഏതം പടിച്ഛാദേതി, തസ്സ യാഥാവലക്ഖണപ്പടിവേധനിവാരണേന, ഞാണപ്പവത്തിയാ ചേത്ഥ അപ്പദാനേന.

സമുദയേ അഞ്ഞാണം തീഹി കാരണേഹി വേദിതബ്ബം വത്ഥുതോ ആരമ്മണതോ പടിച്ഛാദനതോ ച. നിരോധേ പടിപദായഞ്ച അഞ്ഞാണം ഏകേനേവ കാരണേന വേദിതബ്ബം പടിച്ഛാദനതോ. നിരോധപടിപദായ ഹി പടിച്ഛാദകമേവ അഞ്ഞാണം തേസം യാഥാവലക്ഖണപ്പടിവേധനിവാരണേന, തേസു ച ഞാണപ്പവത്തിയാ അപ്പദാനേന. ന പന തത്ഥ അന്തോഗധം, തസ്മിം സച്ചദ്വയേ അപരിയാപന്നത്താ. ന തസ്സ തം സച്ചദ്വയം വത്ഥു, അസഹജാതത്താ. നാരമ്മണം, തദാരബ്ഭ അപ്പവത്തനതോ. പച്ഛിമഞ്ഹി സച്ചദ്വയം ഗമ്ഭീരത്താ ദുദ്ദസം, ന ചേത്ഥ അന്ധഭൂതം അഞ്ഞാണം പവത്തതി. പുരിമം പന വഞ്ചനിയട്ഠേന സഭാവലക്ഖണസ്സ ദുദ്ദസത്താ ഗമ്ഭീരം, തത്ഥ വിപല്ലാസഗ്ഗാഹവസേന പവത്തതി.

അപിച ദുക്ഖേതി ഏത്താവതാ സങ്ഗഹതോ വത്ഥുതോ ആരമ്മണതോ കിച്ചതോ ച അവിജ്ജാ ദീപിതാ. ദുക്ഖസമുദയേതി ഏത്താവതാ വത്ഥുതോ ആരമ്മണതോ കിച്ചതോ ച. ദുക്ഖനിരോധേ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായാതി ഏത്താവതാ കിച്ചതോ. അവിസേസതോ പന അഞ്ഞാണന്തി ഏതേന സഭാവതോ നിദ്ദിട്ഠാതി ഞാതബ്ബാ. ആസവസമുദയാതി ഏത്ഥ പന കാമാസവഭവാസവാ സഹജാതാദിവസേന അവിജ്ജായ പച്ചയാ ഹോന്തി. അവിജ്ജാസവോ ഉപനിസ്സയവസേനേവ. പുബ്ബുപ്പന്നാ ചേത്ഥ അവിജ്ജാ അവിജ്ജാസവോതി വേദിതബ്ബാ. സാ അപരാപരുപ്പന്നായ അവിജ്ജായ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോതി. സേസം വുത്തനയമേവാതി.

അവിജ്ജാവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആസവവാരവണ്ണനാ

൧൦൪. ആസവവാരേ അവിജ്ജാസമുദയാതി ഏത്ഥ അവിജ്ജാ കാമാസവഭവാസവാനം സഹജാതാദിവസേന പച്ചയോ ഹോതി. അവിജ്ജാസവസ്സ ഉപനിസ്സയവസേനേവ. അപരാപരുപ്പന്നാ ചേത്ഥ അവിജ്ജാ അവിജ്ജാസവോതി വേദിതബ്ബാ. പുബ്ബുപ്പന്നാ അവിജ്ജായേവസ്സ അപരാപരുപ്പന്നസ്സ അവിജ്ജാസവസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോതി. സേസം വുത്തനയമേവാതി. അയം വാരോ യാ ഏസാ പടിച്ചസമുപ്പാദപദേസു ജേട്ഠികാ അവിജ്ജാ, തസ്സാപി പച്ചയദസ്സനവസേന വുത്തോ. ഏവം വുത്തേന വാരേന സംസാരസ്സ അനമതഗ്ഗതാ സാധിതാ ഹോതി. കഥം? ആസവസമുദയേന ഹി അവിജ്ജാസമുദയോ. അവിജ്ജാസമുദയേനാപി ആസവസമുദയോ. ഏവം ആസവാ അവിജ്ജായ അവിജ്ജാപി ആസവാനം പച്ചയോതി കത്വാ പുബ്ബകോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജായ, തസ്സാ അപഞ്ഞായനതോ സംസാരസ്സ അനമതഗ്ഗതാ സിദ്ധാ ഹോതീതി.

ഏവം സബ്ബേപിമേ ഇമസ്മിം സുത്തേ കമ്മപഥവാരോ ആഹാരവാരോ ദുക്ഖവാരോ ജരാ-മരണ-ജാതി-ഭവ-ഉപാദാന-തണ്ഹാ-വേദനാ-ഫസ്സ-സളായതന-നാമരൂപ- വിഞ്ഞാണ-സങ്ഖാര-അവിജ്ജാ-ആസവവാരോതി സോളസവാരാ വുത്താ.

തേസു ഏകേകസ്സ വാരസ്സ സങ്ഖേപവിത്ഥാരവസേന ദ്വിധാ വിഭത്താ ദ്വത്തിംസട്ഠാനാനി ഹോന്തി. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ഇമേസു ദ്വത്തിംസട്ഠാനേസു ചത്താരി സച്ചാനി കഥിതാനി. ഏതേസംയേവ വിത്ഥാരവസേന വുത്തേസു സോളസസു ഠാനേസു അരഹത്തം കഥിതം. ഥേരസ്സ പന മതേന ദ്വത്തിംസായപി ഠാനേസു ചത്താരി സച്ചാനി ചത്താരോ ച മഗ്ഗാ കഥിതാതി. ഇതി സകലേപി പഞ്ചമഹാനികായസങ്ഗഹിതേ ബുദ്ധവചനേ നത്ഥി തം സുത്തം, യത്ഥ ദ്വത്തിംസക്ഖത്തും ചത്താരി സച്ചാനി ദ്വത്തിംസക്ഖത്തുഞ്ച അരഹത്തം പകാസിതം അഞ്ഞത്ര ഇമമ്ഹാ സമ്മാദിട്ഠിസുത്താതി.

ഇദമവോചായസ്മാ സാരിപുത്തോതി ഇദം ദ്വത്തിംസായ ചതുസച്ചപരിയായേഹി ദ്വത്തിംസായ അരഹത്തപരിയായേഹീതി ചതുസട്ഠിയാ കാരണേഹി അലങ്കരിത്വാ സമ്മാദിട്ഠിസുത്തം ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ അവോച, അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

ആസവവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

സമ്മാദിട്ഠിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.