ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

കരുണാസീതലഹദയം, പഞ്ഞാപജ്ജോതവിഹതമോഹതമം;

സനരാമരലോകഗരും, വന്ദേ സുഗതം ഗതിവിമുത്തം.

ബുദ്ധോപി ബുദ്ധഭാവം, ഭാവേത്വാ ചേവ സച്ഛികത്വാ ച;

യം ഉപഗതോ ഗതമലം, വന്ദേ തമനുത്തരം ധമ്മം.

സുഗതസ്സ ഓരസാനം, പുത്താനം മാരസേനമഥനാനം;

അട്ഠന്നമ്പി സമൂഹം, സിരസാ വന്ദേ അരിയസങ്ഘം.

ഇതി മേ പസന്നമതിനോ, രതനത്തയവന്ദനാമയം പുഞ്ഞം;

യം സുവിഹതന്തരായോ, ഹുത്വാ തസ്സാനുഭാവേന.

മജ്ഝിമപമാണസുത്തങ്കിതസ്സ ഇധ മജ്ഝിമാഗമവരസ്സ;

ബുദ്ധാനുബുദ്ധസംവണ്ണിതസ്സ പരവാദമഥനസ്സ.

അത്ഥപ്പകാസനത്ഥം, അട്ഠകഥാ ആദിതോ വസിസതേഹി;

പഞ്ചഹി യാ സങ്ഗീതാ, അനുസങ്ഗീതാ ച പച്ഛാപി.

സീഹളദീപം പന ആഭതാഥ വസിനാ മഹാമഹിന്ദേന;

ഠപിതാ സീഹളഭാസായ, ദീപവാസീനമത്ഥായ.

അപനേത്വാന തതോഹം, സീഹളഭാസം മനോരമം ഭാസം;

തന്തിനയാനുച്ഛവികം, ആരോപേന്തോ വിഗതദോസം.

സമയം അവിലോമേന്തോ, ഥേരാനം ഥേരവംസദീപാനം;

സുനിപുണവിനിച്ഛയാനം, മഹാവിഹാരേ നിവാസീനം.

ഹിത്വാ പുനപ്പുനാഗതമത്ഥം, അത്ഥം പകാസയിസ്സാമി;

സുജനസ്സ ച തുട്ഠത്ഥം, ചിരട്ഠിതത്ഥഞ്ച ധമ്മസ്സ.

സീലകഥാ ധുതധമ്മാ, കമ്മട്ഠാനാനി ചേവ സബ്ബാനി;

ചരിയാവിധാനസഹിതോ, ഝാനസമാപത്തിവിത്ഥാരോ.

സബ്ബാ ച അഭിഞ്ഞായോ, പഞ്ഞാസങ്കലനനിച്ഛയോ ചേവ;

ഖന്ധാധാതായതനിന്ദ്രിയാനി അരിയാനി ചേവ ചത്താരി.

സച്ചാനി പച്ചയാകാരദേസനാ സുപരിസുദ്ധനിപുണനയാ;

അവിമുത്തതന്തിമഗ്ഗാ, വിപസ്സനാഭാവനാ ചേവ.

ഇതി പന സബ്ബം യസ്മാ, വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ മയാ സുപരിസുദ്ധം;

വുത്തം തസ്മാ ഭിയ്യോ, ന തം ഇധ വിചാരയിസ്സാമി.

‘‘മജ്ഝേ വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ, ഏസ ചതുന്നമ്പി ആഗമാനഞ്ഹി;

ഠത്വാ പകാസയിസ്സതി, തത്ഥ യഥാഭാസിതമത്ഥം’’.

ഇച്ചേവ കതോ തസ്മാ, തമ്പി ഗഹേത്വാന സദ്ധിമേതായ;

അട്ഠകഥായ വിജാനഥ, മജ്ഝിമസങ്ഗീതിയാ അത്ഥന്തി.

നിദാനകഥാ

൧. തത്ഥ മജ്ഝിമസങ്ഗീതി നാമ പണ്ണാസതോ മൂലപണ്ണാസാ മജ്ഝിമപണ്ണാസാ ഉപരിപണ്ണാസാതി പണ്ണാസത്തയസങ്ഗഹാ. വഗ്ഗതോ ഏകേകായ പണ്ണാസായ പഞ്ച പഞ്ച വഗ്ഗേ കത്വാ പന്നരസവഗ്ഗസമായോഗാ. സുത്തതോ ദിയഡ്ഢസുത്തസതം ദ്വേ ച സുത്തന്താ. പദതോ തേവീസുത്തരപഞ്ചസതാധികാനി അസീതിപദസഹസ്സാനി. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘അസീതിപദസഹസ്സാനി, ഭിയ്യോ പഞ്ചസതാനി ച;

പുന തേവീസതി വുത്താ, പദമേവം വവത്ഥിത’’ന്തി.

അക്ഖരതോ സത്ത അക്ഖരസതസഹസ്സാനി ചത്താലീസഞ്ച സഹസ്സാനി തേപഞ്ഞാസഞ്ച അക്ഖരാനി. ഭാണവാരതോ അസീതി ഭാണവാരാ തേവീസപദാധികോ ച ഉപഡ്ഢഭാണവാരോ. അനുസന്ധിതോ പുച്ഛാനുസന്ധി-അജ്ഝാസയാനുസന്ധി-യഥാനുസന്ധിവസേന സങ്ഖേപതോ തിവിധോ അനുസന്ധി. വിത്ഥാരതോ പനേത്ഥ തീണി അനുസന്ധിസഹസ്സാനി നവ ച സതാനി ഹോന്തി. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘തീണി സന്ധിസഹസ്സാനി, തഥാ നവസതാനി ച;

അനുസന്ധിനയാ ഏതേ, മജ്ഝിമസ്സ പകാസിതാ’’തി.

തത്ഥ പണ്ണാസാസു മൂലപണ്ണാസാ ആദി, വഗ്ഗേസു മൂലപരിയായവഗ്ഗോ, സുത്തേസു മൂലപരിയായസുത്തം. തസ്സാപി ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തിആദികം ആയസ്മതാ ആനന്ദേന പഠമമഹാസങ്ഗീതികാലേ വുത്തം നിദാനമാദി. സാ പനേസാ പഠമമഹാസങ്ഗീതി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ ആദിമ്ഹി വിത്ഥാരിതാ. തസ്മാ സാ തത്ഥ വിത്ഥാരിതനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.