൧൫. ഉത്തരാവിമാനവണ്ണനാ

അഭിക്കന്തേന വണ്ണേനാതി ഉത്തരാവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ച സമയേന പുണ്ണോ നാമ ദുഗ്ഗതപുരിസോ രാജഗഹസേട്ഠിം ഉപനിസ്സായ ജീവതി, തസ്സ ഭരിയാ ഉത്തരാ, ഉത്തരാ ച നാമ ധീതാതി ദ്വേ ഏവ ഗേഹമാനുസകാ. അഥേകദിവസം രാജഗഹേ ‘‘മഹാജനേന സത്താഹം നക്ഖത്തം കീളിതബ്ബ’’ന്തി ഘോസനം കരിംസു. തം സുത്വാ സേട്ഠി പാതോവ ആഗതം പുണ്ണം ‘‘താത, അമ്ഹാകം പരിജനോ നക്ഖത്തം കീളിതുകാമോ, ത്വം കിം നക്ഖത്തം കീളിസ്സസി, ഉദാഹു ഭതിം കരിസ്സസീ’’തി ആഹ. ‘‘സാമി, നക്ഖത്തം നാമ സധനാനം ഹോതി, മമ പന ഗേഹേ സ്വാതനായ യാഗുതണ്ഡുലാനിപി നത്ഥി, കിം മേ നക്ഖത്തേന? ഗോണേ ലഭന്തോ കസിതും ഗമിസ്സാമീ’തി. ‘‘തേന ഹി ഗോണേ ഗണ്ഹസ്സൂ’’തി. സോ ബലവഗോണേ ച ഭദ്ദനങ്ഗലഞ്ച ഗഹേത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, നാഗരാ നക്ഖത്തം കീളന്തി, അഹം ദലിദ്ദതായ ഭതിം കാതും ഗമിസ്സാമി, മയ്ഹമ്പി താവ അജ്ജ ദിഗുണം നിവാപം പചിത്വാ ഭത്തം ആഹരേയ്യാസീ’’തി ഭരിയം വത്വാ ഖേത്തം അഗമാസി.

സാരിപുത്തത്ഥേരോപി സത്താഹം നിരോധസമാപന്നോ തതോ വുട്ഠായ ‘‘കസ്സ നു ഖോ അജ്ജ മയാ സങ്ഗഹം കാതും വട്ടതീ’’തി ഓലോകേന്തോ പുണ്ണം അത്തനോ ഞാണജാലസ്സ അന്തോ പവിട്ഠം ദിസ്വാ ‘‘സദ്ധോ നു ഖോ ഏസ, സക്ഖിസ്സതി വാ മേ സങ്ഗഹം കാതു’’ന്തി ഓലോകേന്തോ തസ്സ സദ്ധഭാവഞ്ച സങ്ഗഹം കാതും സമത്ഥഭാവഞ്ച തപ്പച്ചയാ ച തസ്സ മഹാസമ്പത്തിപടിലാഭം ഞത്വാ പത്തചീവരം ആദായ തസ്സ കസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ആവാടതീരേ ഏകം ഗുമ്ബം ഓലോകേന്തോ അട്ഠാസി. പുണ്ണോ ഥേരം ദിസ്വാവ കസിം ഠപേത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന ഥേരം വന്ദിത്വാ ‘‘ദന്തകട്ഠേന അത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’’തി ദന്തകട്ഠം കപ്പിയം കത്വാ അദാസി. അഥസ്സ ഥേരോ പത്തഞ്ച പരിസ്സാവനഞ്ച നീഹരിത്വാ അദാസി. സോ ‘‘പാനീയേന അത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’’തി തം ആദായ പാനീയം പരിസ്സാവേത്വാ അദാസി.

ഥേരോ ചിന്തേസി ‘‘അയം പരേസം പച്ഛിമഗേഹേ വസതി, സചസ്സ ഗേഹദ്വാരം ഗമിസ്സാമി, ഇമസ്സ ഭരിയാ മം ദട്ഠും ന സക്ഖിസ്സതി, യാവസ്സ ഭരിയാ ഭത്തം ആദായ മഗ്ഗം പടിപജ്ജതി, താവ ഇധേവ ഭവിസ്സാമീ’’തി. സോ തത്ഥേവ ഥോകം വീതിനാമേത്വാ തസ്സാ മഗ്ഗാരുള്ഹഭാവം ഞത്വാ അന്തോനഗരാഭിമുഖോ പായാസി. സാ അന്തരാമഗ്ഗേ ഥേരം ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘അപ്പേകദാഹം ദേയ്യധമ്മേ സതി അയ്യം ന പസ്സാമി, അപ്പേകദാ മേ അയ്യം പസ്സന്തിയാ ദേയ്യധമ്മോ ന ഹോതി, അജ്ജ പന മേ അയ്യോ ച ദിട്ഠോ, ദേയ്യധമ്മോ ചായം അത്ഥി, കരിസ്സതി നു ഖോ മേ സങ്ഗഹ’’ന്തി. സാ ഭത്തഭാജനം ഓതാരേത്വാ ഥേരം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇദം ലൂഖം വാ പണീതം വാതി അചിന്തേത്വാ ദാസസ്സ വോ സങ്ഗഹം കരോഥാ’’തി ആഹ. അഥ ഥേരോ പത്തം ഉപനാമേത്വാ തായ ഏകേന ഹത്ഥേന ഭാജനം ധാരേത്വാ ഏകേന ഹത്ഥേന തതോ ഭത്തം ദദമാനായ ഉപഡ്ഢഭത്തേ ദിന്നേ ‘‘അല’’ന്തി ഹത്ഥേന പത്തം പിദഹി. സാ ‘‘ഭന്തേ, ഏകോവ പടിവീസോ, ന സക്കാ ദ്വിധാ കാതും, തുമ്ഹാകം ദാസസ്സ ഇധലോകസങ്ഗഹം അകത്വാ പരലോകസങ്ഗഹം കരോഥ, നിരവസേസമേവ ദാതുകാമാമ്ഹീ’’തി വത്വാ സബ്ബമേവസ്സ പത്തേ പതിട്ഠാപേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠധമ്മസ്സ ഭാഗിനീ അസ്സ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി. ഥേരോ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി വത്വാ ഠിതകോവ അനുമോദനം കത്വാ ഏകസ്മിം ഉദകഫാസുകട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ ഭത്തകിച്ചം അകാസി. സാപി പടിനിവത്തിത്വാ തണ്ഡുലേ പരിയേസിത്വാ ഭത്തം പചി.

പുണ്ണോപി അഡ്ഢകരീസമത്തം ഠാനം കസിത്വാ ജിഘച്ഛം സഹിതും അസക്കോന്തോ ഗോണേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഏകം രുക്ഖഛായം പവിസിത്വാ മഗ്ഗം ഓലോകേന്തോ നിസീദി. അഥസ്സ ഭരിയാ ഭത്തമാദായ ഗച്ഛമാനാ തം ദിസ്വാവ ‘‘ഏസ ജിഘച്ഛാപീളിതോ മം ഓലോകേന്തോ നിസിന്നോ, സചേ മം ‘അതിവിയ ചിരായീ’തി തജ്ജേത്വാ പതോദലട്ഠിയാ പഹരിസ്സതി, മയാ കതകമ്മം നിരത്ഥകം ഭവിസ്സതി, പടികച്ചേവസ്സ ആരോചേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏവമാഹ ‘‘സാമി, അജ്ജേകദിവസം ചിത്തം പസാദേഹി, മാ മയാ കതകമ്മം നിരത്ഥകം കരി, അഹം പാതോവ തേ ഭത്തം ആഹരന്തീ അന്തരാമഗ്ഗേ ധമ്മസേനാപതിം ദിസ്വാ തവ ഭത്തം തസ്സ ദത്വാ പുന ഗേഹം ഗന്ത്വാ ഭത്തം പചിത്വാ ആഗതാ, പസാദേഹി, സാമി, ചിത്ത’’ന്തി. സോ ‘‘കിം വദേസി, ഭദ്ദേ’’തി പുച്ഛിത്വാ പുന തമത്ഥം സുത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, സാധു വത തേ കതം മമ ഭത്തം അയ്യസ്സ ദദമാനായ, മയാപിസ്സ അജ്ജ പാതോവ ദന്തകട്ഠഞ്ച മുഖോദകഞ്ച ദിന്ന’’ന്തി പസന്നമാനസോ തം വചനം അഭിനന്ദിത്വാ ഉസ്സൂരേ ലദ്ധഭത്തതായ കിലന്തകായോ തസ്സാ അങ്കേ സീസം കത്വാ നിദ്ദം ഓക്കമി.

അഥസ്സ പാതോവ കസിതട്ഠാനം പംസുചുണ്ണം ഉപാദായ സബ്ബം രത്തസുവണ്ണം ഹുത്വാ കണികാരപുപ്ഫരാസി വിയ സോഭമാനം അട്ഠാസി. സോ പബുദ്ധോ ഓലോകേത്വാ ഭരിയം ആഹ ‘‘ഭദ്ദേ, ഏതം മയാ കസിതട്ഠാനം സബ്ബം മമ സുവണ്ണം ഹുത്വാ പഞ്ഞായതി, കിം നു ഖോ മേ അതിഉസ്സൂരേ ലദ്ധഭത്തതായ അക്ഖീനി ഭമന്തീ’’തി. ‘‘സാമി, മയ്ഹമ്പി ഏവമേവ പഞ്ഞായതീ’’തി. സോ ഉട്ഠായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഏകം പിണ്ഡം ഗഹേത്വാ നങ്ഗലസീസേ പഹരിത്വാ സുവണ്ണഭാവം ഞത്വാ ‘‘അഹോ അയ്യസ്സ ധമ്മസേനാപതിസ്സ ദിന്നദാനേ അജ്ജേവ വിപാകോ ദസ്സിതോ, ന ഖോ പന സക്കാ ഏത്തകം ധനം പടിച്ഛാദേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി ഭരിയായ ആഭതം ഭത്തപാതിം സുവണ്ണസ്സ പൂരേത്വാ രാജകുലം ഗന്ത്വാ രഞ്ഞാ കതോകാസോ പവിസിത്വാ രാജാനം അഭിവാദേത്വാ ‘‘കിം താതാ’’തി വുത്തേ ‘‘ദേവ, അജ്ജ മയാ കസിതട്ഠാനം സബ്ബം സുവണ്ണരാസിമേവ ഹുത്വാ ഠിതം, സുവണ്ണം ആഹരാപേതും വട്ടതീ’’തി ആഹ. ‘‘കോസി ത്വ’’ന്തി? ‘‘പുണ്ണോ നാമാഹ’’ന്തി. ‘‘കിം പന തേ അജ്ജ കത’’ന്തി? ‘‘ധമ്മസേനാപതിസ്സ മേ പാതോവ ദന്തകട്ഠഞ്ച മുഖോദകഞ്ച ദിന്നം, ഭരിയായപി മേ മയ്ഹം ആഹടഭത്തം തസ്സേവ ദിന്ന’’ന്തി.

തം സുത്വാ രാജാ ‘‘അജ്ജേവ കിര ഭോ ധമ്മസേനാപതിസ്സ ദിന്നദാനേ വിപാകോ ദസ്സിതോ’’തി വത്വാ ‘‘താത, കിം കരോമീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ബഹൂനി സകടസഹസ്സാനി പഹിണിത്വാ സുവണ്ണം ആഹരാപേഥാ’’തി. രാജാ സകടാനി പഹിണി. രാജപുരിസേസു ‘‘രഞ്ഞോ സന്തക’’ന്തി ഗണ്ഹന്തേസു ഗഹിതം ഗഹിതം മത്തികാവ ഹോതി. തേഹി ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചിതേ ‘‘താതാ, തുമ്ഹേഹി കിന്തി വത്വാ ഗഹിത’’ന്തി പുട്ഠാ ‘‘തുമ്ഹാകം സന്തക’’ന്തി ആഹംസു. തേന ഹി, താതാ, പുന ഗച്ഛഥ, ‘‘പുണ്ണസ്സ സന്തക’’ന്തി വത്വാ ഗണ്ഹഥാതി. തേ തഥാ കരിംസു ഗഹിതം ഗഹിതം സുവണ്ണമേവ അഹോസി. തം സബ്ബം ആഹരിത്വാ രാജങ്ഗണേ രാസിം അകംസു, അസീതിഹത്ഥുബ്ബേധോ രാസി അഹോസി. രാജാ നാഗരേ സന്നിപാതാപേത്വാ ആഹ ‘‘ഇമസ്മിം നഗരേ അത്ഥി കസ്സചി ഏത്തകം സുവണ്ണ’’ന്തി? ‘‘നത്ഥി, ദേവാ’’തി. ‘‘കിം പനസ്സ ദാതും വട്ടതീ’’തി? ‘‘സേട്ഠിച്ഛത്തം, ദേവാ’’തി. രാജാ ‘‘ബഹുധനസേട്ഠി നാമ ഹോതൂ’’തി മഹന്തേന ഭോഗേന സദ്ധിം തസ്സ സേട്ഠിച്ഛത്തം അദാസി.

അഥ നം സോ ആഹ ‘‘മയം, ദേവ, ഏത്തകം കാലം പരകുലേ വസിമ്ഹാ, വസനട്ഠാനം നോ ദേഥാ’’തി. തേന ഹി പസ്സ, ഏസ ഗുമ്ബോ പഞ്ഞായതി, ഏതം ഹരാപേത്വാ ഗേഹം കാരേഹീതി പുരാണസേട്ഠിസ്സ ഗേഹട്ഠാനം ആചിക്ഖി. സോ തസ്മിം ഠാനേ കതിപാഹേനേവ ഗേഹം കാരാപേത്വാ ഗേഹപവേസനമങ്ഗലഞ്ച ഛത്തമങ്ഗലഞ്ച ഏകതോവ കരോന്തോ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം അദാസി. അഥസ്സ സത്ഥാ ദാനാനുമോദനം കരോന്തോ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി. ധമ്മകഥാവസാനേ പുണ്ണസേട്ഠി ച ഭരിയാ ചസ്സ ധീതാ ച ഉത്തരാതി തയോപി ജനാ സോതാപന്നാ അഹേസും.

അപരഭാഗേ രാജഗഹസേട്ഠി പുണ്ണസേട്ഠിനോ ധീതരം അത്തനോ പുത്തസ്സ വാരേസി. സോ ‘‘നാഹം ദസ്സാമീ’’തി വുത്തോ ‘‘മാ ഏവം കരോതു, ഏത്തകം കാലം അമ്ഹേ നിസ്സായ വസന്തേനേവ തേ സമ്പത്തി ലദ്ധാ, ദേതു മേ പുത്തസ്സ തേ ധീതര’’ന്തി ആഹ. സോ ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠികാ തുമ്ഹേ, മമ ധീതാ തീഹി രതനേഹി വിനാ വസിതും ന സക്കോതി, നേവസ്സ ധീതരം ദസ്സാമീ’’തി ആഹ. അഥ നം ബഹൂ സേട്ഠിഗഹപതികാദയോ കുലപുത്താ ‘‘മാ തേന സദ്ധിം വിസ്സാസം ഭിന്ദി, ദേഹിസ്സ ധീതര’’ന്തി യാചിംസു. സോ തേസം വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ആസാള്ഹിപുണ്ണമായ ധീതരം അദാസി. സാ പതികുലം ഗതകാലതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖും വാ ഭിക്ഖുനിം വാ ഉപസങ്കമിതും ദാനം വാ ദാതും ധമ്മം വാ സോതും നാലത്ഥ, ഏവം അഡ്ഢതിയേസു മാസേസു വീതിവത്തേസു അത്തനോ സന്തികേ ഠിതേ പരിചാരികേ പുച്ഛി ‘‘ഇദാനി കിത്തകം അന്തോവസ്സം അവസിട്ഠ’’ന്തി? ‘‘അഡ്ഢമാസോ, അയ്യേ’’തി. സാ മാതാപിതൂനം സാസനം പഹിണി ‘‘കസ്മാ മം ഏവരൂപേ ബന്ധനാഗാരേ പക്ഖിപിംസു, വരം തുമ്ഹേഹി മം ലക്ഖണാഹതം കത്വാ പരേസം ദാസിം സാവേതും, ന ഏവരൂപസ്സ മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ കുലസ്സ ദാതും, ആഗതകാലതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖുദസ്സനാദീസു ഏകമ്പി പുഞ്ഞം കാതും ന ലഭാമീ’’തി. അഥസ്സാ പിതാ ‘‘ദുക്ഖിതാ വത മേ ധീതാ’’തി അനത്തമനതം പവേദേത്വാ പഞ്ചദസ കഹാപണസഹസ്സാനി പേസേസി, ‘‘ഇമസ്മിം നഗരേ സിരിമാ നാമ ഗണികാ അത്ഥി, ദേവസികം സഹസ്സം ഗണ്ഹാതി, ഇമേഹി കഹാപണേഹി തം ആനേത്വാ സാമികസ്സ നിയ്യാദേത്വാ സയം യഥാരുചി പുഞ്ഞാനി കരോതൂ’’തി സാസനഞ്ച പഹിണി. ഉത്തരാ തഥാ കത്വാ സാമികേന സിരിമം ദിസ്വാ ‘‘കിമിദ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘സാമി, ഇമം അഡ്ഢമാസം മമ സഹായികാ തുമ്ഹേ പരിചരതു, അഹം പന ഇമം അഡ്ഢമാസം ദാനഞ്ചേവ ദാതുകാമാ ധമ്മഞ്ച സോതുകാമാ’’തി ആഹ. സോ തം അഭിരൂപം ഇത്ഥിം ദിസ്വാ ഉപ്പന്നസിനേഹോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി.

ഉത്തരാപി ഖോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇമം അഡ്ഢമാസം അഞ്ഞത്ഥ അഗന്ത്വാ ഇധേവ ഭിക്ഖാ ഗഹേതബ്ബാ’’തി സത്ഥു പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ‘‘ഇതോ ദാനി പട്ഠായ യാവ മഹാപവാരണാ, താവ സത്ഥാരം ഉപട്ഠാതും ധമ്മഞ്ച സോതും ലഭിസ്സാമീ’’തി തുട്ഠമാനസാ ‘‘ഏവം യാഗും പചഥ, ഏവം ഭത്തം പചഥ, ഏവം പൂവം പചഥാ’’തി മഹാനസേ സബ്ബകിച്ചാനി സംവിദഹന്തീ വിചരതി. അഥസ്സാ സാമികോ ‘‘സ്വേ മഹാപവാരണാ ഭവിസ്സതീ’’തി മഹാനസാഭിമുഖോ വാതപാനേ ഠത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ കരോന്തീ സാ അന്ധബാലാ വിചരതീ’’തി ഓലോകേത്വാ തം സേദകിലിന്നം ഛാരികായ ഓകിണ്ണം അങ്ഗാരമസിമക്ഖിതം തഥാ സംവിദഹിത്വാ വിചരമാനം ദിസ്വാ ‘‘അഹോ അന്ധബാലാ ഏവരൂപേ ഠാനേ ഇമം സിരിസമ്പത്തിം നാനുഭവതി, ‘‘മുണ്ഡകസമണേ ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’തി തുട്ഠചിത്താ വിചരതീ’’തി ഹസിത്വാ അപഗഞ്ഛി.

തസ്മിം അപഗതേ തസ്സ സന്തികേ ഠിതാ സിരിമാ ‘‘കിം നു ഖോ ഓലോകേത്വാ ഏസ ഹസതീ’’തി തേനേവ വാതപാനേന ഓലോകേന്തീ ഉത്തരം ദിസ്വാ ‘‘ഇമം ഓലോകേത്വാ ഇമിനാ ഹസിതം, അദ്ധാ ഇമസ്സ ഏതായ സദ്ധിം സന്ഥവോ അത്ഥീ’’തി ചിന്തേസി. സാ കിര അഡ്ഢമാസം തസ്മിം ഗേഹേ ബാഹിരകഇത്ഥീ ഹുത്വാ വസമാനാപി തം സമ്പത്തിം അനുഭവമാനാ അത്തനോ ബാഹിരകഇത്ഥിഭാവം അജാനിത്വാ ‘‘അഹം ഘരസാമിനീ’’തി സഞ്ഞമകാസി. സാ ഉത്തരായ ആഘാതം ബന്ധിത്വാ ‘‘ദുക്ഖമസ്സാ ഉപ്പാദേസ്സാമീ’’തി പാസാദാ ഓരുയ്ഹ മഹാനസം പവിസിത്വാ പൂവപചനട്ഠാനേ പക്കുഥിതം സപ്പിം കടച്ഛുനാ ആദായ ഉത്തരാഭിമുഖം പായാസി. ഉത്തരാ തം ആഗച്ഛന്തിം ദിസ്വാ ‘‘മമ സഹായികായ മയ്ഹം ഉപകാരോ കതോ, ചക്കവാളം അതിസമ്ബാധം, ബ്രഹ്മലോകോ അതിനീചകോ, മമ പന സഹായികായ ഗുണോവ മഹന്തോ, അഹമ്പി ഏതം നിസ്സായ ദാനഞ്ച ദാതും ധമ്മഞ്ച സോതും ലഭിം, സചേ മമ ഏതിസ്സായ ഉപരി കോധോ അത്ഥി, ഇദം സപ്പി മം ദഹതു, സചേ നത്ഥി, മാ മം ദഹതൂ’’തി തം മേത്തായ ഫരി. തായ തസ്സാ മത്ഥകേ ആസിഞ്ചിതമ്പി പക്കുഥിതസപ്പി സീതോദകം വിയ അഹോസി. അഥ നം ‘‘ഇദം സീതലം ഭവിസ്സതീ’’തി പുന കടച്ഛുകം പൂരേത്വാ ആദായ ആഗച്ഛന്തിം ഉത്തരായ ദാസിയോ ദിസ്വാ ‘‘അരേ ദുബ്ബിനീതേ ന ത്വം അമ്ഹാകം അയ്യായ ഉപരി പക്കസപ്പിം ആസിഞ്ചിതും അനുച്ഛവികാ’’തി സന്തജ്ജേന്തിയോ ഇതോ ചിതോ ച ഉട്ഠായ ഹത്ഥേഹി ച പാദേഹി ച പോഥേത്വാ ഭൂമിയം പാതേസും, ഉത്തരാ വാരേന്തീപി വാരേതും നാസക്ഖി. അഥ സാ ഉപരി ഠത്വാ സബ്ബാ ദാസിയോ പടിബാഹിത്വാ ‘‘കിസ്സ തേ ഏവരൂപം ഭാരിയം കമ്മം കത’’ന്തി സിരിമം ഓവദിത്വാ ഉണ്ഹോദകേന ന്ഹാപേത്വാ സതപാകതേലേന അബ്ഭഞ്ജി.

തസ്മിം ഖണേ സാ അത്തനോ ബാഹിരകിത്ഥിഭാവം ഞത്വാ ചിന്തേസി ‘‘മയാ ഭാരിയം കമ്മം കതം സാമികസ്സ ഹസിതമത്തകാരണാ ഇമിസ്സാ ഉപരി പക്കസപ്പിം ആസിഞ്ചന്തിയാ, അയം ‘ഗണ്ഹഥ ന’ന്തി ദാസിയോ ന ആണാപേത്വാ മം വിഹേഠനകാലേപി സബ്ബാ ദാസിയോ പടിബാഹിത്വാ മയ്ഹം കത്തബ്ബമേവ അകാസി. സചാഹം ഇമം ന ഖമാപേസ്സാമി, മുദ്ധാ മേ സത്തധാ ഫലേയ്യാ’’തി തസ്സാ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ ‘‘അയ്യേ, ഖമാഹി മേ ദോസ’’ന്തി ആഹ. ‘‘അഹം സപ്പിതികാ ധീതാ, പിതരി മേ ഖമാപിതേ ഖമിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഹോതു, അയ്യേ, പിതരമ്പി തേ പുണ്ണസേട്ഠിം ഖമാപേസ്സാമീ’’തി. ‘‘പുണ്ണോ മമ വട്ടേ ജനകപിതാ, വിവട്ടേ ജനകപിതരി ഖമാപിതേ പന അഹം ഖമിസ്സാമീ’’തി. ‘‘കോ പന തേ വിവട്ടേ ജനകപിതാ’’തി? ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി. ‘‘മയ്ഹം തേന സദ്ധിം വിസ്സാസോ നത്ഥി, അഹം കിം കരിസ്സാമീ’’തി? ‘‘സത്ഥാ സ്വേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ആദായ ഇധാഗമിസ്സതി, ത്വം യഥാലദ്ധം സക്കാരം ഗഹേത്വാ ഇധേവ ആഗന്ത്വാ തം ഖമാപേഹീ’’തി. സാ ‘‘സാധു, അയ്യേ’’തി ഉട്ഠായ അത്തനോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ പഞ്ചസതപരിചാരികിത്ഥിയോ ആണാപേത്വാ നാനാവിധാനി ഖാദനീയഭോജനീയാനി ചേവ സൂപേയ്യാനി ച സമ്പാദേത്വാ പുനദിവസേ തം സക്കാരം ആദായ ഉത്തരായ ഗേഹം ആഗന്ത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പത്തേ പതിട്ഠാപേതും അവിസഹന്തീ അട്ഠാസി, തം സബ്ബം ഗഹേത്വാ ഉത്തരാവ സംവിദഹി.

സിരിമാപി സത്ഥു ഭത്തകിച്ചാവസാനേ സദ്ധിം പരിവാരേന സത്ഥു പാദമൂലേ നിപജ്ജി. അഥ നം സത്ഥാ പുച്ഛി ‘‘കോ തേ അപരാധോ’’തി. ‘‘ഭന്തേ മയാ ഹിയ്യോ ഇദം നാമ കതം, അഥ മേ സഹായികാ മം വിഹേഠയമാനാ ദാസിയോ നിവാരേത്വാ മയ്ഹം ഉപകാരമേവ അകാസി. സാഹം ഇമിസ്സാ ഗുണം ജാനിത്വാ ഇമം ഖമാപേസിം, അഥ മം ഏസാ ‘തുമ്ഹേസു ഖമാപിതേസു ഖമിസ്സാമീ’തി ആഹാ’’തി. ‘‘ഏവം കിര ഉത്തരേ’’തി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സീസേ മേ സഹായികായ പക്കസപ്പി ആസിത്ത’’ന്തി. ‘‘അഥ തയാ കിം ചിന്തിത’’ന്തി? ‘‘ചക്കവാളം അതിസമ്ബാധം, ബ്രഹ്മലോകോ അതിനീചകോ, മമ സഹായികായ ഗുണോവ മഹന്തോ, അഹഞ്ഹി ഏതം നിസ്സായ ദാനഞ്ച ദാതും ധമ്മഞ്ച സോതും അലത്ഥം, സചേ മേ ഇമിസ്സാ ഉപരി കോധോ അത്ഥി, ഇദം മം ദഹതു, നോ ചേ, മാ ദഹതൂ’’തി ഏവം ചിന്തേത്വാ ഇമം മേത്തായ ഫരിം, ഭന്തേതി. സത്ഥാ ‘‘സാധു സാധു, ഉത്തരേ, ഏവം കോധം ജിനിതും വട്ടതി. കോധനോ ഹി നാമ അക്കോധേന, അക്കോസകോ അനക്കോസന്തേന, പരിഭാസകോ അപരിഭാസന്തേന, ഥദ്ധമച്ഛരീ അത്തനോ സന്തകസ്സ ദാനേന, മുസാവാദീ സച്ചവചനേന ജിനിതബ്ബോ’’തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ –

‘‘അക്കോധേന ജിനേ കോധം, അസാധും സാധുനാ ജിനേ;

ജിനേ കദരിയം ദാനേന, സച്ചേനാലികവാദിന’’ന്തി. (ധ. പ. ൨൨൩) –

ഇമം ഗാഥം വത്വാ ഗാഥാപരിയോസാനേ ചതുസച്ചകഥം അഭാസി. സച്ചപരിയോസാനേ ഉത്തരാ സകദാഗാമിഫലേ പതിട്ഠഹി, സാമികോ ച സസുരോ ച സസ്സു ച സോതാപത്തിഫലം സച്ഛികരിംസു, സിരിമാപി പഞ്ചസതപരിവാരാ സോതാപന്നാ അഹോസി. അപരഭാഗേ ഉത്തരാ കാലം കത്വാ താവതിംസഭവനേ ഉപ്പജ്ജി. അഥായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ദേവചാരികം ചരന്തോ ഉത്തരം ദേവധീതരം ദിസ്വാ –

൧൨൪. ‘‘അഭിക്കന്തേന വണ്ണേന, യാ ത്വം തിട്ഠസി ദേവതേ;

ഓഭാസേന്തീ ദിസാ സബ്ബാ, ഓസധീ വിയ താരകാ.

൧൨൫. ‘‘കേന തേതാദിസോ വണ്ണോ, കേന തേ ഇധ മിജ്ഝതി;

ഉപ്പജ്ജന്തി ച തേ ഭോഗാ, യേ കേചി മനസോ പിയാ.

൧൨൬. ‘‘പുച്ഛാമി തം ദേവി മഹാനുഭാവേ,

മനുസ്സഭൂതാ കിമകാസി പുഞ്ഞം;

കേനാസി ഏവം ജലിതാനുഭാവാ,

വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി. – പടിപുച്ഛി;

൧൨൭. ‘‘സാ ദേവതാ അത്തമനാ, മോഗ്ഗല്ലാനേന പുച്ഛിതാ;

പഞ്ഹം പുട്ഠാ വിയാകാസി, യസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫലം’’.

൧൨൮. ‘‘ഇസ്സാ ച മച്ഛേരമഥോ പളാസോ, നാഹോസി മയ്ഹം ഘരമാവസന്തിയാ;

അക്കോധനാ ഭത്തു വസാനുവത്തിനീ, ഉപോസഥേ നിച്ചഹമപ്പമത്താ.

൧൨൯. ‘‘ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം, യാ ച പക്ഖസ്സ അട്ഠമീ;

പാടിഹാരിയപക്ഖഞ്ച, അട്ഠങ്ഗസുസമാഗതം.

൧൩൦. ‘‘ഉപോസഥം ഉപവസിസ്സം, സദാ സീലേസു സംവുതാ;

സഞ്ഞമാ സംവിഭാഗാ ച, വിമാനം ആവസാമഹം.

൧൩൧. ‘‘പാണാതിപാതാ വിരതാ, മുസാവാദാ ച സഞ്ഞതാ;

ഥേയ്യാ ച അതിചാരാ ച, മജ്ജപാനാ ച ആരകാ.

൧൩൨. ‘‘പഞ്ചസിക്ഖാപദേ രതാ, അരിയസച്ചാന കോവിദാ;

ഉപാസികാ ചക്ഖുമതോ, ഗോതമസ്സ യസസ്സിനോ.

൧൩൩. ‘‘സാഹം സകേന സീലേന, യസസാ ച യസസ്സിനീ;

അനുഭോമി സകം പുഞ്ഞം, സുഖിതാ ചമ്ഹിനാമയാ.

൧൩൪. ‘‘തേന മേതാദിസോ വണ്ണോ, തേന മേ ഇധ മിജ്ഝതി;

ഉപ്പജ്ജന്തി ച മേ ഭോഗാ, യേ കേചി മനസോ പിയാ.

൧൩൫. ‘‘അക്ഖാമി തേ ഭിക്ഖു മഹാനുഭാവ, മനുസ്സഭൂതാ യമഹം അകാസിം;

തേനമ്ഹി ഏവം ജലിതാനുഭാവാ, വണ്ണോ ച മേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി. –

ദേവതാപിസ്സ വിസ്സജ്ജേസി.

൧൨൬. മമ ച, ഭന്തേ, വചനേന ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദേയ്യാസി ‘‘ഉത്തരാ നാമ ഭന്തേ, ഉപാസികാ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതീ’’തി. അനച്ഛരിയം ഖോ പനേതം, ഭന്തേ, യം മം ഭഗവാ അഞ്ഞതരസ്മിം സാമഞ്ഞഫലേ ബ്യാകരേയ്യ, തം ഭഗവാ സകദാഗാമിഫലേ ബ്യാകാസീതി.

൧൨൮. തത്ഥ ഇസ്സാ ച മച്ഛേരമഥോ പളാസോ, നാഹോസി മയ്ഹം ഘരമാവസന്തിയാതി യാ ച അഗാരമജ്ഝേ വസന്തീനം അഞ്ഞാസം ഇത്ഥീനം സമ്പത്തിആദിവിസയാ പരസമ്പത്തിഉസൂയനലക്ഖണാ ഇസ്സാ, യഞ്ച താവകാലികാദിവസേനാപി കിഞ്ചി യാചന്താനം അദാതുകാമതായ അത്തസമ്പത്തിനിഗൂഹനലക്ഖണം മച്ഛരിയം, യോ ച കുലപദേസാദിനാ പരേഹി യുഗഗ്ഗാഹലക്ഖണോ പളാസോ ഉപ്പജ്ജതി, സോ തിവിധോപി പാപധമ്മോ ഗേഹേ ഠിതായ മയ്ഹം സതിപി പച്ചയസമവായേ നാഹോസി ന ഉപ്പജ്ജി. അക്കോധനാതി ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയസമ്പന്നതായ അകുജ്ഝനസഭാവാ. ഭത്തു വസാനുവത്തിനീതി പുബ്ബുട്ഠാനപച്ഛാനിപാതനാദിനാ സാമികസ്സ അനുകൂലഭാവേന വസേ വത്തനസീലാ, മനാപചാരിനീതി അത്ഥോ. ഉപോസഥേ നിച്ചഹമപ്പമത്താതി അഹം ഉപോസഥസീലരക്ഖണേ നിച്ചം അപ്പമത്താ അപ്പമാദവിഹാരിനീ.

൧൨൯. തമേവ ഉപോസഥേ അപ്പമാദം ദസ്സേന്തീ യേസു ദിവസേസു തം രക്ഖിതബ്ബം, യാദിസം യഥാ ച രക്ഖിതബ്ബം, തം ദസ്സേതും ‘‘ചാതുദ്ദസി’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിന്തി പക്ഖസ്സാതി സമ്ബന്ധോ, അച്ചന്തസംയോഗേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. യാ ച പക്ഖസ്സ അട്ഠമീതി ഏത്ഥ ചാതി വചനസേസോ. പാടിഹാരിയപക്ഖഞ്ചാതി പടിഹരണകപക്ഖഞ്ച, ചാതുദ്ദസീപഞ്ചദസീഅട്ഠമീനം യഥാക്കമം ആദിതോ അന്തതോ ചാതി പവേസനനിക്ഖമനവസേന ഉപോസഥസീലസ്സ പടിഹരിതബ്ബം പക്ഖഞ്ച, തേരസീ പാടിപദാ സത്തമീ നവമീ ചാതി അത്ഥോ. അട്ഠങ്ഗസുസമാഗതന്തി പാണാതിപാതാവേരമണീആദീഹി അട്ഠഹങ്ഗേഹി ഏവ സുട്ഠു സമാഗതം സമന്നാഗതം.

൧൩൦. ഉപവസിസ്സന്തി ഉപവസിം. അതീതത്ഥേ ഹി ഇദം അനാഗതവചനം. കേചി പന ‘‘ഉപവസിം’’ഇച്ചേവ പഠന്തി. സദാതി സപ്പടിഹാരികേസു സബ്ബേസു ഉപോസഥദിവസേസു. സീലേസൂതി ഉപോസഥസീലേസു സാധേതബ്ബേസു. നിപ്ഫാദേതബ്ബേ ഹി ഇദം ഭുമ്മം. സംവുതാതി കായവാചാചിത്തേഹി സംവുതാ. സദാതി വാ സബ്ബകാലം. സീലേസൂതി നിച്ചസീലേസു. സംവുതാതി കായവാചാഹി സംവുതാ.

൧൩൧. ഇദാനി തം നിച്ചസീലം ദസ്സേതും ‘‘പാണാതിപാതാ വിരതാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പാണോതി വോഹാരതോ സത്തോ, പരമത്ഥതോ ജീവിതിന്ദ്രിയം. പാണസ്സ അതിപാതോ പാണവധോ പാണഘാതോ പാണാതിപാതോ, അത്ഥതോ പാണേ പാണസഞ്ഞിനോ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകഉപക്കമസമുട്ഠാപികാ കായവചീദ്വാരാനം അഞ്ഞതരദ്വാരപവത്താ വധകചേതനാ. തതോ പാണാതിപാതാ. വിരതാതി ഓരതാ, നിവത്താതി അത്ഥോ.

മുസാവാദാതി മുസാ നാമ വിസംവാദനപുരേക്ഖാരസ്സ അത്ഥഭഞ്ജനകോ വചീപയോഗോ വാ കായപയോഗോ വാ, വിസംവാദനാധിപ്പായേന പരസ്സ വിസംവാദകകായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദോ. അഥ വാ മുസാതി അഭൂതം അതച്ഛം വത്ഥു, വാദോതി തസ്സ ഭൂതതോ തച്ഛതോ വിഞ്ഞാപേതുകാമസ്സ തഥാ വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ. തതോ മുസാവാദാ സഞ്ഞതാ ഓരതാ, വിരതാതി അത്ഥോ. ച-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ.

ഥേയ്യാതി ഥേയ്യം വുച്ചതി ഥേനഭാവോ, ചോരികായ പരസ്സഹരണന്തി അത്ഥോ. അത്ഥതോ പരപരിഗ്ഗഹിതേ പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിനോ തദാദായകഉപക്കമസമുട്ഠാപികാ ഥേയ്യചേതനാ ഥേയ്യം. തതോ ഥേയ്യാ സഞ്ഞതാ, ആരകാതി വാ സമ്ബന്ധോ.

അതിചാരാതി അതിച്ച ചാരോ അതിചാരോ, ലോകമരിയാദം അതിക്കമിത്വാ അഗമനീയട്ഠാനേ കാമവസേന ചാരോ മിച്ഛാചാരോതി അത്ഥോ. അഗമനീയട്ഠാനം നാമ – പുരിസാനം മാതുരക്ഖിതാ പിതുരക്ഖിതാ മാതാപിതുരക്ഖിതാ ഭാതുരക്ഖിതാ ഭഗിനിരക്ഖിതാ ഞാതിരക്ഖിതാ ഗോത്തരക്ഖിതാ ധമ്മരക്ഖിതാ സാരക്ഖാ സപരിദണ്ഡാതി ദസ, ധനക്കീതാ ഛന്ദവാസിനീ ഭോഗവാസിനീ പടവാസിനീ ഓദപത്തകിനീ ഓഭടചുമ്ബടാ ദാസീ ച ഭരിയാ കമ്മകാരീ ച ഭരിയാ ധജാഹടാ മുഹുത്തികാതി ദസാതി വീസതി ഇത്ഥിയോ. ഇത്ഥീസു പന ദ്വിന്നം സാരക്ഖസപരിദണ്ഡാനം ദസന്നഞ്ച ധനക്കീതാദീനന്തി ദ്വാദസന്നം അഞ്ഞപുരിസാ അഗമനീയട്ഠാനം, ഇദമേവ ഇധ അധിപ്പേതം. ലക്ഖണതോ പന അസദ്ധമ്മാധിപ്പായേന കായദ്വാരപവത്താ അഗമനീയട്ഠാനവീതിക്കമചേതനാ അതിചാരോ. തസ്മാ അതിചാരാ.

മജ്ജപാനാതി മജ്ജം വുച്ചതിമദനീയട്ഠേന സുരാ ച മേരയഞ്ച, പിവന്തി തേനാതി പാനം, മജ്ജസ്സ പാനം മജ്ജപാനം. യായ ദുസ്സീല്യചേതനായ മജ്ജസങ്ഖാതം പിട്ഠസുരാ, പൂവസുരാ, ഓദനിയസുരാ, കിണ്ണപക്ഖിത്താ, സമ്ഭാരസംയുത്താതി പഞ്ചഭേദം സുരം വാ, പുപ്ഫാസവോ, ഫലാസവോ, മധ്വാസവോ, ഗുളാസവോ, സമ്ഭാരസംയുത്തോതി പഞ്ചഭേദം മേരയം വാ ബീജതോ പട്ഠായ കുസഗ്ഗേനാപി പിവതി, സാ ചേതനാ മജ്ജപാനം. തസ്മാ മജ്ജപാനാ ആരകാ വിരതാ.

൧൩൨. ഏവം ‘‘പാണാതിപാതാ വിരതാ’’തിആദിനാ പഹാതബ്ബധമ്മവസേന വിഭജിത്വാ ദസ്സിതം നിച്ചസീലം പുന സമാദാതബ്ബതാവസേന ഏകതോ കത്വാ ദസ്സേന്തീ ‘‘പഞ്ചസിക്ഖാപദേ രതാ’’തി ആഹ. തത്ഥ സിക്ഖാപദന്തി സിക്ഖിതബ്ബപദം, സിക്ഖാകോട്ഠാസേതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഝാനാദയോ സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ സിക്ഖിതബ്ബതോ സിക്ഖാ, പഞ്ചസു പന സീലങ്ഗേസു യംകിഞ്ചി അങ്ഗം താസം സിക്ഖാനം പതിട്ഠാനട്ഠേന പദന്തി സിക്ഖാനം പദത്താ സിക്ഖാപദം, പഞ്ച സീലങ്ഗാനി. തസ്മിം പഞ്ചവിധേ സിക്ഖാപദേ രതാ അഭിരതാതി പഞ്ചസിക്ഖാപദേ രതാ. അരിയസച്ചാന കോവിദാതി പരിഞ്ഞാപഹാനസച്ഛികിരിയാഭാവനാഭിസമയവസേന ദുക്ഖസമുദയനിരോധമഗ്ഗസങ്ഖാതേസു ചതൂസു അരിയസച്ചേസു കുസലാ നിപുണാ, പടിവിദ്ധചതുസച്ചാതി അത്ഥോ. ഗോതമസ്സാതി ഭഗവന്തം ഗോത്തേന കിത്തേതി. യസസ്സിനോതി കിത്തിമതോ, പരിവാരവതോ വാ.

൧൩൩. സാഹന്തി സാ യഥാവുത്തഗുണാ അഹം. സകേന സീലേനാതി അനുസ്സുകിതാദിനാ അത്തനോ സഭാവസീലേന ച ഉപോസഥസീലാദിസമാദാനസീലേന ച കാരണഭൂതേന. തഞ്ഹി സത്താനം കമ്മസ്സകതായ ഹിതസുഖാവഹതായ ച വിസേസതോ ‘‘സക’’ന്തി വുച്ചതി. തേനേവാഹ –

‘‘തഞ്ഹി തസ്സ സകം ഹോതി, തഞ്ച ആദായ ഗച്ഛതി;

തഞ്ചസ്സ അനുഗം ഹോതി, ഛായാവ അനപായിനീ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൧൫);

യസസാ ച യസസ്സിനീതി ‘‘ഉത്തരാ ഉപാസികാ സീലാചാരസമ്പന്നാ അനുസ്സുകീ അമച്ഛരീ അക്കോധനാ’’തിആദിനാ ‘‘ആഗതഫലാ വിഞ്ഞാതസാസനാ’’തിആദിനാ ച യഥാഭൂതഗുണാധിഗതേന ജലതലേ തേലേന വിയ സമന്തതോ പത്ഥടേന കിത്തിസദ്ദേന യസസ്സിനീ കിത്തിമതീ, തേന വാ സീലഗുണേന ഇധ അധിഗതേന യസപരിവാരേന യസസ്സിനീ സമ്പന്നപരിവാരാ. അനുഭോമി സകം പുഞ്ഞന്തി യഥൂപചിതം അത്തനോ പുഞ്ഞം പച്ചനുഭോമി. യസ്സ ഹി പുഞ്ഞഫലം അനുഭൂയതി, ഫലൂപചാരേന തം പുഞ്ഞമ്പി അനുഭൂയതീതി വുച്ചതി. അഥ വാ പുഥുജ്ജനഭാവതോ സുചരിതഫലമ്പി ‘‘പുഞ്ഞ’’ന്തി വുച്ചതി. യഥാഹ ‘‘കുസലാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തി. സുഖിതാ ചമ്ഹിനാമയാതി ദിബ്ബസുഖേന ച ഫലസുഖേന ച സുഖിതാ ചമ്ഹി ഭവാമി, കായികചേതസികദുക്ഖാഭാവതോ അനാമയാ അരോഗാ.

൧൩൬. മമ ചാതി ച-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. തേന ‘‘മമ വചനേന ച വന്ദേയ്യാസി, ന തവ സഭാവേനേവാ’’തി വന്ദനം സമുച്ചിനോതി. അനച്ഛരിയന്തിആദിനാ അത്തനോ അരിയസാവികാഭാവസ്സ പാകടഭാവം ദസ്സേതി. തം ഭഗവാതിആദി സങ്ഗീതികാരവചനം. സേസം വുത്തനയമേവാതി.

ഉത്തരാവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.