൧. സുമേധാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

മഹാനിപാതേ മന്താവതിയാ നഗരേതിആദികാ സുമേധായ ഥേരിയാ ഗാഥാ. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തീ, സക്കച്ചം വിമോക്ഖസമ്ഭാരേ സമ്ഭാരേന്തീ കോണാഗമനസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ, അത്തനോ സഖീഹി കുലധീതാഹി സദ്ധിം ഏകജ്ഝാസയാ ഹുത്വാ മഹന്തം ആരാമം കാരേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിയ്യാദേസി. സാ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന കായസ്സ ഭേദാ താവതിംസം ഉപഗച്ഛി. തത്ഥ യാവതായുകം ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ തതോ ചുതാ യാമേസു ഉപപജ്ജി. തതോ ചുതാ തുസിതേസു, തതോ ചുതാ നിമ്മാനരതീസു, തതോ ചുതാ പരനിമ്മിതവസവത്തീസൂതി അനുക്കമേന പഞ്ചസു കാമസഗ്ഗേസു ഉപ്പജ്ജിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ദേവരാജൂനം മഹേസീ ഹുത്വാ തതോ ചുതാ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ മഹാവിഭവസ്സ സേട്ഠിനോ ധീതാ ഹുത്വാ അനുക്കമേന വിഞ്ഞുതം പത്വാ സാസനേ അഭിപ്പസന്നാ ഹുത്വാ രതനത്തയം ഉദ്ദിസ്സ ഉളാരപുഞ്ഞകമ്മം അകാസി.

തത്ഥ യാവജീവം ധമ്മൂപജീവിനീ കുസലധമ്മനിരതാ ഹുത്വാ തതോ ചുതാ താവതിംസേസു നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം സുഗതീസുയേവ സംസരന്തീ, ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മന്താവതീനഗരേ കോഞ്ചസ്സ നാമ രഞ്ഞോ ധീതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തസ്സാ മാതാപിതരോ സുമേധാതി നാമം അകംസു. തം അനുക്കമേന വുദ്ധിപ്പത്തവയപ്പത്തകാലേ മാതാപിതരോ ‘‘വാരണവതീനഗരേ അനികരത്തസ്സ നാമ രഞ്ഞോ ദസ്സാമാ’’തി സമ്മന്തേസും. സാ പന ദഹരകാലതോ പട്ഠായ അത്തനോ സമാനവയാഹി രാജകഞ്ഞാഹി ദാസിജനേഹി ച സദ്ധിം ഭിക്ഖുനുപസ്സയം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുനീനം സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ ചിരകാലതോ പട്ഠായ കതാധികാരതായ സംസാരേ ജാതസംവേഗാ സാസനേ അഭിപ്പസന്നാ ഹുത്വാ വയപ്പത്തകാലേ കാമേഹി വിനിവത്തിതമാനസാ അഹോസി. തേന സാ മാതാപിതൂനം ഞാതീനം സമ്മന്തനം സുത്വാ ‘‘ന മയ്ഹം ഘരാവാസേന കിച്ചം, പബ്ബജിസ്സാമഹ’’ന്തി ആഹ. തം മാതാപിതരോ ഘരാവാസേ നിയോജേന്താ നാനപ്പകാരേന യാചന്താപി സഞ്ഞാപേതും നാസക്ഖിംസു. സാ ‘‘ഏവം മേ പബ്ബജിതും ലബ്ഭതീ’’തി ഖഗ്ഗം ഗഹേത്വാ സയമേവ അത്തനോ കേസേ ഛിന്ദിത്വാ തേ ഏവ കേസേ ആരബ്ഭ പടിക്കൂലമനസികാരം പവത്തേന്തീ തത്ഥ കതാധികാരതായ ഭിക്ഖുനീനം സന്തികേ മനസികാരവിധാനസ്സ സുതപുബ്ബത്താ ച അസുഭനിമിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ തത്ഥ പഠമജ്ഝാനം അധിഗച്ഛി. അധിഗതപഠമജ്ഝാനാ ച അത്തനാ ഘരാവാസേ ഉയ്യോജേതും ഉപഗതേ മാതാപിതരോ ആദിം കത്വാ അന്തോജനപരിജനം സബ്ബം രാജകുലം സാസനേ അഭിപ്പസന്നം കാരേത്വാ ഘരതോ നിക്ഖമിത്വാ ഭിക്ഖുനുപസ്സയം ഗന്ത്വാ പബ്ബജി. പബ്ബജിത്വാ ച വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ സമ്മദേവ പരിപക്കഞാണാ വിമുത്തിപരിപാചനീയാനം ധമ്മാനം വിസേസിതായ ന ചിരസ്സേവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേരീ ൨.൧.൧-൧൯) –

‘‘ഭഗവതി കോണാഗമനേ, സങ്ഘാരാമമ്ഹി നവനിവേസമ്ഹി;

സഖിയോ തിസ്സോ ജനിയോ, വിഹാരദാനം അദാസിമ്ഹ.

‘‘ദസക്ഖത്തും സതക്ഖത്തും, ദസസതക്ഖത്തും സതാനി ച സതക്ഖത്തും;

ദേവേസു ഉപപജ്ജിമ്ഹ, കോ പന വാദോ മനുസ്സേസു.

‘‘ദേവേസു മഹിദ്ധികാ അഹുമ്ഹ, മാനുസകമ്ഹി കോ പന വാദോ;

സത്തരതനസ്സ മഹേസീ, ഇത്ഥിരതനം അഹം ആസിം.

‘‘ഇധ സഞ്ചിതകുസലാ, സുസമിദ്ധകുലപ്പജാ;

ധനഞ്ജാനീ ച ഖേമാ ച, അഹമ്പി ച തയോ ജനാ.

‘‘ആരാമം സുകതം കത്വാ, സബ്ബാവയവമണ്ഡിതം;

ബുദ്ധപ്പമുഖസങ്ഘസ്സ, നിയ്യാദേത്വാ പമോദിതാ.

‘‘യത്ഥ യത്ഥൂപപജ്ജാമി, തസ്സ കമ്മസ്സ വാഹസാ;

ദേവേസു അഗ്ഗതം പത്താ, മനുസ്സേസു തഥേവ ച.

‘‘ഇമസ്മിംയേവ കപ്പമ്ഹി, ബ്രഹ്മബന്ധു മഹായസോ;

കസ്സപോ നാമ ഗോത്തേന, ഉപ്പജ്ജി വദതം വരോ.

‘‘ഉപട്ഠാകോ മഹേസിസ്സ, തദാ ആസി നരിസ്സരോ;

കാസിരാജാ കികീ നാമ, ബാരാണസിപുരുത്തമേ.

‘‘തസ്സാസും സത്ത ധീതരോ, രാജകഞ്ഞാ സുഖേധിതാ;

ബുദ്ധോപട്ഠാനനിരതാ, ബ്രഹ്മചരിയം ചരിംസു താ.

‘‘താസം സഹായികാ ഹുത്വാ, സീലേസു സുസമാഹിതാ;

ദത്വാ ദാനാനി സക്കച്ചം, അഗാരേവ വതം ചരിം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസൂപഗാ അഹം.

‘‘തതോ ചുതാ യാമമഗം, തതോഹം തുസിതം ഗതാ;

തതോ ച നിമ്മാനരതിം, വസവത്തിപുരം ഗതാ.

‘‘യത്ഥ യത്ഥൂപപജ്ജാമി, പുഞ്ഞകമ്മസമോഹിതാ;

തത്ഥ തത്ഥേവ രാജൂനം, മഹേസിത്തമഹാരയിം.

‘‘തതോ ചുതാ മനുസ്സത്തേ, രാജൂനം ചക്കവത്തിനം;

മണ്ഡലീനഞ്ച രാജൂനം, മഹേസിത്തമകാരയിം.

‘‘സമ്പത്തിമനുഭോത്വാന, ദേവേസു മാനുസേസു ച;

സബ്ബത്ഥ സുഖിതാ ഹുത്വാ, നേകജാതീസു സംസരിം.

‘‘സോ ഹേതു സോ പഭവോ, തമ്മൂലം സാവ സാസനേ ഖന്തീ;

തം പഠമസമോധാനം, തം ധമ്മരതായ നിബ്ബാനം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം, ഭവാ സബ്ബേ സമൂഹതാ;

നാഗീവ ബന്ധനം ഛേത്വാ, വിഹരാമി അനാസവാ.

‘‘സ്വാഗതം വത മേ ആസി, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ സന്തികേ;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം.

‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ, വിമോക്ഖാപി ച അട്ഠിമേ;

ഛളഭിഞ്ഞാ സച്ഛികതാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഉദാനവസേന –

൪൫൦. ‘‘മന്താവതിയാ നഗരേ, രഞ്ഞോ കോഞ്ചസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ;

ധീതാ ആസിം സുമേധാ, പസാദിതാ സാസനകരേഹി.

൪൫൧. ‘‘സീലവതീ ചിത്തകഥാ, ബഹുസ്സുതാ ബുദ്ധസാസനേ വിനിതാ;

മാതാപിതരോ ഉപഗമ്മ, ഭണതി ഉഭയോ നിസാമേഥ.

൪൫൨. ‘‘നിബ്ബാനാഭിരതാഹം, അസസ്സതം ഭവഗതം യദിപി ദിബ്ബം;

കിമങ്ഗം പന തുച്ഛാ കാമാ, അപ്പസ്സാദാ ബഹുവിഘാതാ.

൪൫൩. ‘‘കാമാ കടുകാ ആസീ, വിസൂപമാ യേസു മുച്ഛിതാ ബാലാ;

തേ ദീഘരത്തം നിരയേ, സമപ്പിതാ ഹഞ്ഞന്തേ ദുക്ഖിതാ.

൪൫൪. ‘‘സോചന്തി പാപകമ്മാ, വിനിപാതേ പാപവദ്ധിനോ സദാ;

കായേന ച വാചായ ച, മനസാ ച അസംവുതാ ബാലാ.

൪൫൫. ‘‘ബാലാ തേ ദുപ്പഞ്ഞാ, അചേതനാ ദുക്ഖസമുദയോരുദ്ധാ;

ദേസേന്തേ അജാനന്താ, ന ബുജ്ഝരേ അരിയസച്ചാനി.

൪൫൬. ‘‘സച്ചാനി ‘അമ്മ’ബുദ്ധവരദേസി, താനി തേ ബഹുതരാ അജാനന്താ യേ;

അഭിനന്ദന്തി ഭവഗതം, പിഹേന്തി ദേവേസു ഉപപത്തിം.

൪൫൭. ‘‘ദേവേസുപി ഉപപത്തി, അസസ്സതാ ഭവഗതേ അനിച്ചമ്ഹി;

ന ച സന്തസന്തി ബാലാ, പുനപ്പുനം ജായിതബ്ബസ്സ.

൪൫൮. ‘‘ചത്താരോ വിനിപാതാ, ദുവേ ച ഗതിയോ കഥഞ്ചി ലബ്ഭന്തി;

ന ച വിനിപാതഗതാനം, പബ്ബജ്ജാ അത്ഥി നിരയേസു.

൪൫൯. ‘‘അനുജാനാഥ മം ഉഭയോ, പബ്ബജിതും ദസബലസ്സ പാവചനേ;

അപ്പോസ്സുക്കാ ഘടിസ്സം, ജാതിമരണപ്പഹാനായ.

൪൬൦. ‘‘കിം ഭവഗതേ അഭിനന്ദി, തേന കായകലിനാ അസാരേന;

ഭവതണ്ഹായ നിരോധാ, അനുജാനാഥ പബ്ബജിസ്സാമി.

൪൬൧. ‘‘ബുദ്ധാനം ഉപ്പാദോ, വിവജ്ജിതോ അക്ഖണോ ഖണോ ലദ്ധോ;

സീലാനി ബ്രഹ്മചരിയം, യാവജീവം ന ദൂസേയ്യം.

൪൬൨. ‘‘ഏവം ഭണതി സുമേധാ, മാതാപിതരോ ‘ന താവ ആഹാരം;

ആഹരിസ്സം ഗഹട്ഠാ, മരണവസം ഗതാവ ഹേസ്സാമി’.

൪൬൩. ‘‘മാതാ ദുക്ഖിതാ രോദതി പിതാ ച;

അസ്സാ സബ്ബസോ സമഭിഹതോ;

ഘടേന്തി സഞ്ഞാപേതും, പാസാദതലേ ഛമാപതിതം.

൪൬൪. ‘‘ഉട്ഠേഹി പുത്തക കിം സോചി, തേന ദിന്നാസി വാരണവതിമ്ഹി;

രാജാ അനീകരത്തോ, അഭിരൂപോ തസ്സ ത്വം ദിന്നാ.

൪൬൫. ‘‘അഗ്ഗമഹേസീ ഭവിസ്സസി, അനികരത്തസ്സ രാജിനോ ഭരിയാ;

സീലാനി ബ്രഹ്മചരിയം, പബ്ബജ്ജാ ദുക്കരാ പുത്തക.

൪൬൬. ‘‘രജ്ജേ ആണാ ധനമിസ്സരിയം, ഭോഗാ സുഖാ ദഹരികാസി;

ഭുഞ്ജാഹി കാമഭോഗേ, വാരേയ്യം ഹോതു തേ പുത്ത.

൪൬൭. ‘‘അഥ നേ ഭണതി സുമേധാ, മാ ഏദിസികാനി ഭവഗതമസാരം;

പബ്ബജ്ജാ വാ ഹോഹിതി, മരണം വാ മേ ന ചേവ വാരേയ്യം.

൪൬൮. ‘‘കിമിവ പൂതികായമസുചിം, സവനഗന്ധം ഭയാനകം കുണപം;

അഭിസംവിസേയ്യം ഭസ്തം, അസകിം പഗ്ഘരിതം അസുചിപുണ്ണം.

൪൬൯. ‘‘കിമിവ തഹം ജാനന്തീ, വികൂലകം മംസസോണിതുപലിത്തം;

കിമികുലലയം സകുണഭത്തം, കളേവരം കിസ്സ ദിയതീതി.

൪൭൦. ‘‘നിബ്ബുയ്ഹതി സുസാനം, അചിരം കായോ അപേതവിഞ്ഞാണോ;

ഛുദ്ധോ കളിങ്ഗരം വിയ, ജിഗുച്ഛമാനേഹി ഞാതീഹി.

൪൭൧. ‘‘ഛുദ്ധൂന നം സുസാനേ, പരഭത്തം ന്ഹായന്തി ജിഗുച്ഛന്താ;

നിയകാ മാതാപിതരോ, കിം പന സാധാരണാ ജനതാ.

൪൭൨. ‘‘അജ്ഝോസിതാ അസാരേ, കളേവരേ അട്ഠിന്ഹാരുസങ്ഘാതേ;

ഖേളസ്സുച്ചാരസ്സവപരിപുണ്ണേ പൂതികായമ്ഹി.

൪൭൩. ‘‘യോ നം വിനിബ്ഭുജിത്വാ, അബ്ഭന്തരമസ്സ ബാഹിരം കയിരാ;

ഗന്ധസ്സ അസഹമാനാ, സകാപി മാതാ ജിഗുച്ഛേയ്യ.

൪൭൪. ‘‘ഖന്ധധാതുആയതനം, സങ്ഖതം ജാതിമൂലകം ദുക്ഖം;

യോനിസോ അനുവിചിനന്തീ, വാരേയ്യം കിസ്സ ഇച്ഛേയ്യം.

൪൭൫. ‘‘ദിവസേ ദിവസേ തിസത്തി, സതാനി നവനവാ പതേയ്യും കായമ്ഹി;

വസ്സസതമ്പി ച ഘാതോ, സേയ്യോ ദുക്ഖസ്സ ചേവം ഖയോ.

൪൭൬. ‘‘അജ്ഝുപഗച്ഛേ ഘാതം, യോ വിഞ്ഞായേവം സത്ഥുനോ വചനം;

ദീഘോ തേസം സംസാരോ, പുനപ്പുനം ഹഞ്ഞമാനാനം.

൪൭൭. ‘‘ദേവേസു മനുസ്സേസു ച, തിരച്ഛാനയോനിയാ അസുരകായേ;

പേതേസു ച നിരയേസു ച, അപരിമിതാ ദിസ്സന്തേ ഘാതാ.

൪൭൮. ‘‘ഘാതാ നിരയേസു ബഹൂ, വിനിപാതഗതസ്സ പീളിയമാനസ്സ;

ദേവേസുപി അത്താണം, നിബ്ബാനസുഖാ പരം നത്ഥി.

൪൭൯. ‘‘പത്താ തേ നിബ്ബാനം, യേ യുത്താ ദസബലസ്സ പാവചനേ;

അപ്പോസ്സുക്കാ ഘടേന്തി, ജാതിമരണപ്പഹാനായ.

൪൮൦. ‘‘അജ്ജേവ താതഭിനിക്ഖമിസ്സം, ഭോഗേഹി കിം അസാരേഹി;

നിബ്ബിന്നാ മേ കാമാ, വന്തസമാ താലവത്ഥുകതാ.

൪൮൧. ‘‘സാ ചേവം ഭണതി പിതരമനീകരത്തോ, ച യസ്സ സാ ദിന്നാ;

ഉപയാസി വാരണവതേ, വാരേയ്യമുപട്ഠിതേ കാലേ.

൪൮൨. ‘‘അഥ അസിതനിചിതമുദുകേ, കേസേ ഖഗ്ഗേന ഛിന്ദിയ സുമേധാ;

പാസാദം പിദഹിത്വാ, പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജി.

൪൮൩. ‘‘സാ ച തഹിം സമാപന്നാ, അനീകരത്തോ ച ആഗതോ നഗരം;

പാസാദേ ച സുമേധാ, അനിച്ചസഞ്ഞം സുഭാവേതി.

൪൮൪. ‘‘സാ ച മനസി കരോതി, അനീകരത്തോ ച ആരുഹീ തുരിതം;

മണികനകഭൂസിതങ്ഗോ, കതഞ്ജലീ യാചതി സുമേധം.

൪൮൫. ‘‘രജ്ജേ ആണാ ധനമിസ്സരിയം, ഭോഗാ സുഖാ ദഹരികാസി;

ഭുഞ്ജാഹി കാമഭോഗേ, കാമസുഖാ ദുല്ലഭാ ലോകേ.

൪൮൬. ‘‘നിസ്സട്ഠം തേ രജ്ജം, ഭോഗേ ഭുഞ്ജസ്സു ദേഹി ദാനാനി;

മാ ദുമ്മനാ അഹോസി, മാതാപിതരോ തേ ദുക്ഖിതാ.

൪൮൭. ‘‘തം തം ഭണതി സുമേധാ, കാമേഹി അനത്ഥികാ വിഗതമോഹാ;

മാ കാമേ അഭിനന്ദി, കാമേസ്വാദീനവം പസ്സ.

൪൮൮. ‘‘ചാതുദ്ദീപോ രാജാ, മന്ധാതാ ആസി കാമഭോഗിനമഗ്ഗോ;

അതിത്തോ കാലങ്കതോ, ന ചസ്സ പരിപൂരിതാ ഇച്ഛാ.

൪൮൯. ‘‘സത്ത രതനാനി വസ്സേയ്യ, വുട്ഠിമാ ദസദിസാ സമന്തേന;

ന ചത്ഥി തിത്തി കാമാനം, അതിത്താവ മരന്തി നരാ.

൪൯൦. ‘‘അസിസൂനൂപമാ കാമാ, കാമാ സപ്പസിരോപമാ;

ഉക്കോപമാ അനുദഹന്തി, അട്ഠികങ്കലസന്നിഭാ.

൪൯൧. ‘‘അനിച്ചാ അധുവാ കാമാ, ബഹുദുക്ഖാ മഹാവിസാ;

അയോഗുളോവ സന്തത്തോ, അഘമൂലാ ദുഖപ്ഫലാ.

൪൯൨. ‘‘രുക്ഖഫലൂപമാ കാമാ, മംസപേസൂപമാ ദുഖാ;

സുപിനോപമാ വഞ്ചനിയാ, കാമാ യാചിതകൂപമാ.

൪൯൩. ‘‘സത്തിസൂലൂപമാ കാമാ, രോഗോ ഗണ്ഡോ അഘം നിഘം;

അങ്ഗാരകാസുസദിസാ, അഘമൂലം ഭയം വധോ.

൪൯൪. ‘‘ഏവം ബഹുദുക്ഖാ കാമാ, അക്ഖാതാ അന്തരായികാ;

ഗച്ഛഥ ന മേ ഭവഗതേ, വിസ്സാസോ അത്ഥി അത്തനോ.

൪൯൫. ‘‘കിം മമ പരോ കരിസ്സതി, അത്തനോ സീസമ്ഹി ഡയ്ഹമാനമ്ഹി;

അനുബന്ധേ ജരാമരണേ, തസ്സ ഘാതായ ഘടിതബ്ബം.

൪൯൬. ‘‘ദ്വാരം അപാപുരിത്വാനഹം, മാതാപിതരോ അനീകരത്തഞ്ച;

ദിസ്വാന ഛമം നിസിന്നേ, രോദന്തേ ഇദമവോചം.

൪൯൭. ‘‘ദീഘോ ബാലാനം സംസാരോ, പുനപ്പുനഞ്ച രോദതം;

അനമതഗ്ഗേ പിതു മരണേ, ഭാതു വധേ അത്തനോ ച വധേ.

൪൯൮. ‘‘അസ്സു ഥഞ്ഞം രുധിരം, സംസാരം അനമതഗ്ഗതോ സരഥ;

സത്താനം സംസരതം, സരാഹി അട്ഠീനഞ്ച സന്നിചയം.

൪൯൯. ‘‘സര ചതുരോദധീ, ഉപനീതേ അസ്സുഥഞ്ഞരുധിരമ്ഹി;

സര ഏകകപ്പമട്ഠീനം, സഞ്ചയം വിപുലേന സമം.

൫൦൦. ‘‘അനമതഗ്ഗേ സംസരതോ, മഹിം ജമ്ബുദീപമുപനീതം;

കോലട്ഠിമത്തഗുളികാ, മാതാ മാതുസ്വേവ നപ്പഹോന്തി.

൫൦൧. ‘‘തിണകട്ഠസാഖാപലാസം, ഉപനീതം അനമതഗ്ഗതോ സര;

ചതുരങ്ഗുലികാ ഘടികാ, പിതുപിതുസ്വേവ നപ്പഹോന്തി.

൫൦൨. ‘‘സര കാണകച്ഛപം പുബ്ബസമുദ്ദേ, അപരതോ ച യുഗഛിദ്ദം;

സിരം തസ്സ ച പടിമുക്കം, മനുസ്സലാഭമ്ഹി ഓപമ്മം.

൫൦൩. ‘‘സര രൂപം ഫേണപിണ്ഡോപമസ്സ, കായകലിനോ അസാരസ്സ;