൧൧. ദ്വാദസകനിപാതോ

൧. ഉപ്പലവണ്ണാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

ദ്വാദസകനിപാതേ ഉഭോ മാതാ ച ധീതാ ചാതിആദികാ ഉപ്പലവണ്ണായ ഥേരിയാ ഗാഥാ. അയമ്പി പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ, മഹാജനേന സദ്ധിം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ, ധമ്മം സുണന്തീ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖുനിം ഇദ്ധിമന്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസും സംസരന്തീ കസ്സപബുദ്ധകാലേ ബാരാണസിനഗരേ കികിസ്സ കാസിരഞ്ഞോ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ സത്തന്നം ഭഗിനീനം അബ്ഭന്തരാ ഹുത്വാ വീസതിവസ്സസഹസ്സാനി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പരിവേണം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്താ.

തതോ ചവിത്വാ പുന മനുസ്സലോകം ആഗച്ഛന്തീ ഏകസ്മിം ഗാമകേ സഹത്ഥാ കമ്മം കത്വാ ജീവനകട്ഠാനേ നിബ്ബത്താ. സാ ഏകദിവസം ഖേത്തകുടിം ഗച്ഛന്തീ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകസ്മിം സരേ പാതോവ പുപ്ഫിതം പദുമപുപ്ഫം ദിസ്വാ തം സരം ഓരുയ്ഹ തഞ്ചേവ പുപ്ഫം ലാജപക്ഖിപനത്ഥായ പദുമിനിപത്തഞ്ച ഗഹേത്വാ കേദാരേ സാലിസീസാനി ഛിന്ദിത്വാ കുടികായ നിസിന്നാ ലാജേ ഭജ്ജിത്വാ പഞ്ച ലാജസതാനി കത്വാ ഠപേസി. തസ്മിം ഖണേ ഗന്ധമാദനപബ്ബതേ നിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠിതോ ഏകോ പച്ചേകബുദ്ധോ ആഗന്ത്വാ തസ്സാ അവിദൂരേ ഠാനേ അട്ഠാസി. സാ പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ ലാജേഹി സദ്ധിം പദുമപുപ്ഫം ഗഹേത്വാ, കുടിതോ ഓരുയ്ഹ ലാജേ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പത്തേ പക്ഖിപിത്വാ പദുമപുപ്ഫേന പത്തം പിധായ അദാസി. അഥസ്സാ പച്ചേകബുദ്ധേ ഥോകം ഗതേ ഏതദഹോസി – ‘‘പബ്ബജിതാ നാമ പുപ്ഫേന അനത്ഥികാ, അഹം പുപ്ഫം ഗഹേത്വാ പിളന്ധിസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ഹത്ഥതോ പുപ്ഫം ഗഹേത്വാ പുന ചിന്തേസി – ‘‘സചേ, അയ്യോ, പുപ്ഫേന അനത്ഥികോ അഭവിസ്സാ, പത്തമത്ഥകേ ഠപേതും നാദസ്സ, അദ്ധാ അയ്യസ്സ അത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’’തി പുന ഗന്ത്വാ പത്തമത്ഥകേ ഠപേത്വാ പച്ചേകബുദ്ധം ഖമാപേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇമേസം മേ ലാജാനം നിസ്സന്ദേന ലാജഗണനായ പുത്താ അസ്സു, പദുമപുപ്ഫസ്സ നിസ്സന്ദേന നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ പദേ പദേ പദുമപുപ്ഫം ഉട്ഠഹതൂ’’തി പത്ഥനം അകാസി. പച്ചേകുബുദ്ധോ തസ്സാ പസ്സന്തിയാവ ആകാസേന ഗന്ധമാദനപബ്ബതം ഗന്ത്വാ തം പദുമം നന്ദമൂലകപബ്ഭാരേ പച്ചേകബുദ്ധാനം അക്കമനസോപാനസമീപേ പാദപുഞ്ഛനം കത്വാ ഠപേസി.

സാപി തസ്സ കമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേന ദേവലോകേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. നിബ്ബത്തകാലതോ പട്ഠായ ചസ്സാ പദേ പദേ മഹാപദുമപുപ്ഫം ഉട്ഠാസി. സാ തതോ ചവിത്വാ പബ്ബതപാദേ ഏകസ്മിം പദുമസരേ പദുമഗബ്ഭേ നിബ്ബത്തി. തം നിസ്സായ ഏകോ താപസോ വസതി. സോ പാതോവ മുഖധോവനത്ഥായ സരം ഗന്ത്വാ തം പുപ്ഫം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇദം പുപ്ഫം സേസേഹി മഹന്തതരം, സേസാനി ച പുപ്ഫിതാനി ഇദം മകുലിതമേവ, ഭവിതബ്ബമേത്ഥ കാരണേനാ’’തി ഉദകം ഓതരിത്വാ തം പുപ്ഫം ഗണ്ഹി. തം തേന ഗഹിതമത്തമേവ പുപ്ഫിതം. താപസോ അന്തോപദുമഗബ്ഭേ നിപന്നദാരികം അദ്ദസ. ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ ച ധീതുസിനേഹം ലഭിത്വാ പദുമേനേവ സദ്ധിം പണ്ണസാലം നേത്വാ മഞ്ചകേ നിപജ്ജാപേസി. അഥസ്സാ പുഞ്ഞാനുഭാവേന അങ്ഗുട്ഠകേ ഖീരം നിബ്ബത്തി. സോ തസ്മിം പുപ്ഫേ മിലാതേ അഞ്ഞം നവം പുപ്ഫം ആഹരിത്വാ തം നിപജ്ജാപേസി. അഥസ്സാ ആധാവനവിധാവനേന കീളിതും സമത്ഥകാലതോ പട്ഠായ പദവാരേ പദവാരേ പദുമപുപ്ഫം ഉട്ഠാതി, കുങ്കുമരാസിസ്സ വിയ അസ്സാ സരീരവണ്ണോ ഹോതി. സാ അപത്താ ദേവവണ്ണം, അതിക്കന്താ മാനുസവണ്ണം അഹോസി. സാ പിതരി ഫലാഫലത്ഥായ ഗതേ പണ്ണസാലായം ഓഹിയതി.

അഥേകദിവസം തസ്സാ വയപ്പത്തകാലേ പിതരി ഫലാഫലത്ഥായ ഗതേ ഏകോ വനചരകോ തം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മനുസ്സാനം നാമ ഏവംവിധം രൂപം നത്ഥി, വീമംസിസ്സാമി ന’’ന്തി താപസസ്സ ആഗമനം ഉദിക്ഖന്തോ നിസീദി. സാ പിതരി ആഗച്ഛന്തേ പടിപഥം ഗന്ത്വാ തസ്സ ഹത്ഥതോ കാജകമണ്ഡലും അഗ്ഗഹേസി, ആഗന്ത്വാ നിസിന്നസ്സ ചസ്സ അത്തനോ കരണവത്തം ദസ്സേസി. തദാ സോ വനചരകോ മനുസ്സഭാവം ഞത്വാ താപസം അഭിവാദേത്വാ നിസീദി. താപസോ തം വനചരകം വനമൂലഫലേഹി ച പാനീയേന ച നിമന്തേത്വാ, ‘‘ഭോ പുരിസ, ഇമസ്മിംയേവ ഠാനേ വസിസ്സസി, ഉദാഹു ഗമിസ്സസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഗമിസ്സാമി, ഭന്തേ, ഇധ കിം കരിസ്സാമീ’’തി? ‘‘ഇദം തയാ ദിട്ഠകാരണം ഏത്തോ ഗന്ത്വാ അകഥേതും സക്ഖിസ്സസീ’’തി? ‘‘സചേ, അയ്യോ, ന ഇച്ഛതി, കിംകാരണാ കഥേസ്സാമീ’’തി താപസം വന്ദിത്വാ പുന ആഗമനകാലേ മഗ്ഗസഞ്ജാനനത്ഥം സാഖാസഞ്ഞഞ്ച രുക്ഖസഞ്ഞഞ്ച കരോന്തോ പക്കാമി.

സോ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ രാജാനം അദ്ദസ. രാജാ ‘‘കസ്മാ ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അഹം, ദേവ, തുമ്ഹാകം വനചരകോ പബ്ബതപാദേ അച്ഛരിയം ഇത്ഥിരതനം ദിസ്വാ ആഗതോമ്ഹീ’’തി സബ്ബം പവത്തിം കഥേസി. സോ തസ്സ വചനം സുത്വാ വേഗേന പബ്ബതപാദം ഗന്ത്വാ അവിദൂരേ ഠാനേ ഖന്ധാവാരം നിവാസേത്വാ വനചരകേന ചേവ അഞ്ഞേഹി ച പുരിസേഹി സദ്ധിം താപസസ്സ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ നിസിന്നവേലായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ അഭിവാദേത്വാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. രാജാ താപസസ്സ പബ്ബജിതപരിക്ഖാരഭണ്ഡം പാദമൂലേ ഠപേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം ഠാനേ കിം കരോമ, ഗമിസ്സാമാ’’തി ആഹ. ‘‘ഗച്ഛ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘ആമ, ഗച്ഛാമി, ഭന്തേ, അയ്യസ്സ പന സമീപേ വിസഭാഗപരിസാ അത്ഥീ’’തി അസ്സുമ്ഹാ, അസാരുപ്പാ ഏസാ പബ്ബജിതാനം, മയാ സദ്ധിം ഗച്ഛതു, ഭന്തേതി. മനുസ്സാനം നാമ ചിത്തം ദുത്തോസയം, കഥം ബഹൂനം മജ്ഝേ വസിസ്സതീതി? അമ്ഹാകം രുചിതകാലതോ പട്ഠായ സേസാനം ജേട്ഠകട്ഠാനേ ഠപേത്വാ പടിജഗ്ഗിസ്സാമ, ഭന്തേതി.

സോ രഞ്ഞോ കഥം സുത്വാ ദഹരകാലേ ഗഹിതനാമവസേനേവ, ‘‘അമ്മ, പദുമവതീ’’തി ധീതരം പക്കോസി. സാ ഏകവചനേനേവ പണ്ണസാലതോ നിക്ഖമിത്വാ പിതരം അഭിവാദേത്വാ അട്ഠാസി. അഥ നം പിതാ ആഹ – ‘‘ത്വം, അമ്മ, വയപ്പത്താ, ഇമസ്മിം ഠാനേ രഞ്ഞാ ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ വസിതും അയുത്താ, രഞ്ഞാ സദ്ധിം ഗച്ഛ, അമ്മാ’’തി. സാ ‘‘സാധു, താതാ’’തി പിതു വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ അഭിവാദേത്വാ രോദമാനാ അട്ഠാസി. രാജാ ‘‘ഇമിസ്സാ പിതു ചിത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി തസ്മിംയേവ ഠാനേ കഹാപണരാസിമ്ഹി ഠപേത്വാ അഭിസേകം അകാസി. അഥ നം ഗഹേത്വാ അത്തനോ നഗരം ആനേത്വാ ആഗതകാലതോ പട്ഠായ സേസിത്ഥിയോ അനോലോകേത്വാ തായ സദ്ധിംയേവ രമതി. താ ഇത്ഥിയോ ഇസ്സാപകതാ തം രഞ്ഞോ അന്തരേ പരിഭിന്ദിതുകാമാ ഏവമാഹംസു – ‘‘നായം, മഹാരാജ, മനുസ്സജാതികാ, കഹം നാമ തുമ്ഹേഹി മനുസ്സാനം വിചരണട്ഠാനേ പദുമാനി ഉട്ഠഹന്താനി ദിട്ഠപുബ്ബാനി, അദ്ധാ അയം യക്ഖിനീ, നീഹരഥ നം, മഹാരാജാ’’തി. രാജാ താസം കഥം സുത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി.

അഥസ്സാപരേന സമയേന പച്ചന്തോ കുപിതോ. സോ ‘‘ഗരുഗബ്ഭാ പദുമവതീ’’തി നഗരേ ഠപേത്വാ പച്ചന്തം അഗമാസി. അഥ താ ഇത്ഥിയോ തസ്സാ ഉപട്ഠായികായ ലഞ്ജം ദത്വാ ‘‘ഇമിസ്സാ ദാരകം ജാതമത്തമേവ അപനേത്വാ ഏകം ദാരുഘടികം ലോഹിതേന മക്ഖിത്വാ സന്തികേ ഠപേഹീ’’തി ആഹംസു. പദുമവതിയാപി നചിരസ്സേവ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസി. മഹാപദുമകുമാരോ ഏകകോവ കുച്ഛിയം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. അവസേസാ ഏകൂനപഞ്ചസതാ ദാരകാ മഹാപദുമകുമാരസ്സ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമിത്വാ നിപന്നകാലേ സംസേദജാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തിംസു. അഥസ്സാ ‘‘ന താവ അയം സതിം പടിലഭതീ’’തി ഞത്വാ സാ ഉപട്ഠായികാ ഏകം ദാരുഘടികം ലോഹിതേന മക്ഖിത്വാ സമീപേ ഠപേത്വാ താസം ഇത്ഥീനം സഞ്ഞം അദാസി. താപി പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ ഏകേകാ ഏകേകം ദാരകം ഗഹേത്വാ ചുന്ദകാരകാനം സന്തികം പേസേത്വാ കരണ്ഡകേ ആഹരാപേത്വാ അത്തനാ അത്തനാ ഗഹിതദാരകേ തത്ഥ നിപജ്ജാപേത്വാ ബഹി ലഞ്ഛനം കത്വാ ഠപയിംസു.

പദുമവതീപി ഖോ സഞ്ഞം ലഭിത്വാ തം ഉപട്ഠായികം ‘‘കിം വിജാതമ്ഹി, അമ്മാ’’തി പുച്ഛി. സാ തം സന്തജ്ജേത്വാ ‘‘കുതോ ത്വം ദാരകം ലഭിസ്സസീ’’തി വത്വാ ‘‘അയം തവ കുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തദാരകോ’’തി ലോഹിതമക്ഖിതം ദാരുഘടികം പുരതോ ഠപേസി. സാ തം ദിസ്വാ ദോമനസ്സപ്പത്താ ‘‘സീഘം തം ഫാലേത്വാ അപനേഹി, സചേ കോചി പസ്സേയ്യ, ലജ്ജിതബ്ബം ഭവേയ്യാ’’തി ആഹ. സാ തസ്സാ കഥം സുത്വാ അത്ഥകാമാ വിയ ദാരുഘടികം ഫാലേത്വാ ഉദ്ധനേ പക്ഖിപി.

രാജാപി പച്ചന്തതോ ആഗന്ത്വാ നക്ഖത്തം പടിമാനേന്തോ ബഹിനഗരേ ഖന്ധാവാരം ബന്ധിത്വാ നിസീദി. അഥ താ പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ രഞ്ഞോ പച്ചുഗ്ഗമനം ആഗന്ത്വാ ആഹംസു – ‘‘ത്വം, മഹാരാജ, ന അമ്ഹാകം സദ്ദഹസി, അമ്ഹേഹി വുത്തം അകാരണം വിയ ഹോതി, ത്വം മഹേസിയാ ഉപട്ഠായികം പക്കോസാപേത്വാ പടിപുച്ഛ, ദാരുഘടികം തേ ദേവീ വിജാതാ’’തി. രാജാ തം കാരണം അനുപപരിക്ഖിത്വാവ ‘‘അമനുസ്സജാതികാ ഭവിസ്സതീ’’തി തം ഗേഹതോ നിക്കഡ്ഢി. തസ്സാ രാജഗേഹതോ സഹ നിക്ഖമനേനേവ പദുമപുപ്ഫാനി അന്തരധായിംസു, സരീരച്ഛവീപി വിവണ്ണാ അഹോസി. സാ ഏകികാവ അന്തരവീഥിയാ പായാസി. അഥ നം ഏകാ വയപ്പത്താ മഹല്ലികാ ഇത്ഥീ ദിസ്വാ ധീതുസിനേഹം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘കഹം ഗച്ഛസി, അമ്മാ’’തി ആഹ. ‘‘ആഗന്തുകമ്ഹി, വസനട്ഠാനം ഓലോകേന്തീ വിചരാമീ’’തി. ‘‘ഇധാഗച്ഛ, അമ്മാ’’തി വസനട്ഠാനം ദത്വാ ഭോജനം പടിയാദേസി.

തസ്സാ ഇമിനാവ നിയാമേന തത്ഥ വസമാനായ താ പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ ഏകചിത്താ ഹുത്വാ രാജാനം ആഹംസു – ‘‘മഹാരാജ, തുമ്ഹേസു യുദ്ധം ഗതേസു അമ്ഹേഹി ഗങ്ഗാദേവതായ ‘അമ്ഹാകം ദേവേ വിജിതസങ്ഗാമേ ആഗതേ ബലികമ്മം കത്വാ ഉദകകീളം കരിസ്സാമാ’തി പത്ഥിതം അത്ഥി, ഏതമത്ഥം, ദേവ, ജാനാപേമാ’’തി. രാജാ താസം വചനേന തുട്ഠോ ഗങ്ഗായ ഉദകകീളം കാതും അഗമാസി. താപി അത്തനാ അത്തനാ ഗഹിതകരണ്ഡകം പടിച്ഛന്നം കത്വാ ആദായ നദിം ഗന്ത്വാ തേസം കരണ്ഡകാനം പടിച്ഛാദനത്ഥം പാരുപിത്വാ പാരുപിത്വാ ഉദകേ പതിത്വാ കരണ്ഡകേ വിസ്സജ്ജേസും. തേപി ഖോ കരണ്ഡകാ സബ്ബേ സഹ ഗന്ത്വാ ഹേട്ഠാസോതേ പസാരിതജാലമ്ഹി ലഗ്ഗിംസു. തതോ ഉദകകീളം കീളിത്വാ രഞ്ഞോ ഉത്തിണ്ണകാലേ ജാലം ഉക്ഖിപന്താ തേ കരണ്ഡകേ ദിസ്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ആനയിംസു.

രാജാ കരണ്ഡകേ ഓലോകേത്വാ ‘‘കിം, താതാ, കരണ്ഡകേസൂ’’തി ആഹ. ‘‘ന ജാനാമ, ദേവാ’’തി. സോ തേ കരണ്ഡകേ വിവരാപേത്വാ ഓലോകേന്തോ പഠമം മഹാപദുമകുമാരസ്സ കരണ്ഡകം വിവരാപേസി. തേസം പന സബ്ബേസമ്പി കരണ്ഡകേസു നിപജ്ജാപിതദിവസേസുയേവ പുഞ്ഞിദ്ധിയാ അങ്ഗുട്ഠതോ ഖീരം നിബ്ബത്തി. സക്കോ ദേവരാജാ തസ്സ രഞ്ഞോ നിക്കങ്ഖഭാവത്ഥം അന്തോകരണ്ഡകേ അക്ഖരാനി ലിഖാപേസി – ‘‘ഇമേ കുമാരാ പദുമവതിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്താ ബാരാണസിരഞ്ഞോ പുത്താ, അഥ നേ പദുമവതിയാ സപത്തിയോ പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ കരണ്ഡകേസു പക്ഖിപിത്വാ ഉദകേ ഖിപിംസു, രാജാ ഇമം കാരണം ജാനാതൂ’’തി. കരണ്ഡകേ വിവടമത്തേ രാജാ അക്ഖരാനി വാചേത്വാ ദാരകേ ദിസ്വാ മഹാപദുമകുമാരം ഉക്ഖിപിത്വാ വേഗേന രഥേ യോജേത്വാ ‘‘അസ്സേ കപ്പേഥ, അഹം അജ്ജ അന്തോനഗരം പവിസിത്വാ ഏകച്ചാനം മാതുഗാമാനം പിയം കരിസ്സാമീ’’തി പാസാദവരം ആരുയ്ഹ ഹത്ഥിഗീവായ സഹസ്സഭണ്ഡികം ഠപേത്വാ നഗരേ ഭേരിം ചരാപേസി – ‘‘യോ പദുമവതിം പസ്സതി, സോ ഇമം സഹസ്സം ഗണ്ഹാതൂ’’തി.

തം കഥം സുത്വാ പദുമവതീ മാതു സഞ്ഞം അദാസി – ‘‘ഹത്ഥിഗീവതോ സഹസ്സം ഗണ്ഹ, അമ്മാ’’തി. ‘‘നാഹം ഏവരൂപം ഗണ്ഹിതും വിസഹാമീ’’തി ആഹ. സാ ദുതിയമ്പി തതിയമ്പി വുത്തേ ‘‘കിം വത്വാ ഗണ്ഹാമി, അമ്മാ’’തി ആഹ. ‘‘‘മമ ധീതാ പദുമവതിം ദേവിം പസ്സതീ’തി വത്വാ ഗണ്ഹാഹീ’’തി. സാ ‘‘യം വാ തം വാ ഹോതൂ’’തി ഗന്ത്വാ സഹസ്സചങ്കോടകം ഗണ്ഹി. അഥ നം മനുസ്സാ പുച്ഛിംസു – ‘‘പദുമവതിം ദേവിം പസ്സസി, അമ്മാ’’തി? ‘‘അഹം ന പസ്സാമി, ധീതാ കിര മേ പസ്സതീ’’തി ആഹ. തേ ‘‘കഹം പന സാ, അമ്മാ’’തി വത്വാ തായ സദ്ധിം ഗന്ത്വാ പദുമവതിം സഞ്ജാനിത്വാ പാദേസു നിപതിംസു. തസ്മിം കാലേ സാ ‘‘പദുമവതീ ദേവീ അയ’’ന്തി ഞത്വാ ‘‘ഭാരിയം വത ഇത്ഥിയാ കമ്മം കതം, യാ ഏവംവിധസ്സ രഞ്ഞോ മഹേസീ സമാനാ ഏവരൂപേ ഠാനേ നിരാരക്ഖാ വസീ’’തി ആഹ.

തേപി രാജപുരിസാ പദുമവതിയാ നിവേസനം സേതസാണീഹി പരിക്ഖിപാപേത്വാ ദ്വാരേ ആരക്ഖം ഠപേത്വാ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ സുവണ്ണസിവികം പേസേസി. സാ ‘‘അഹം ഏവം ന ഗമിസ്സാമി, മമ വസനട്ഠാനതോ പട്ഠായ യാവ രാജഗേഹം ഏത്ഥന്തരേ വരപോത്ഥകചിത്തത്ഥരണേ അത്ഥരാപേത്വാ ഉപരി സുവണ്ണതാരകവിചിത്തം ചേലവിതാനം ബന്ധാപേത്വാ പസാധനത്ഥായ സബ്ബാലങ്കാരേസു പഹിതേസു പദസാവ ഗമിസ്സാമി, ഏവം മേ നാഗരാ സമ്പത്തിം പസ്സിസ്സന്തീ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘പദുമവതിയാ യഥാരുചിം കരോഥാ’’തി ആഹ. തതോ പദുമവതീ സബ്ബപസാധനം പസാധേത്വാ ‘‘രാജഗേഹം ഗമിസ്സാമീ’’തി മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. അഥസ്സാ അക്കന്തഅക്കന്തട്ഠാനേ വരപോത്ഥകചിത്തത്ഥരണാനി ഭിന്ദിത്വാ പദുമപുപ്ഫാനി ഉട്ഠഹിംസു. സാ മഹാജനസ്സ അത്തനോ സമ്പത്തിം ദസ്സേത്വാ രാജനിവേസനം ആരുയ്ഹ സബ്ബേപി തേ ചേലചിത്തത്ഥരണേ തസ്സാ മഹല്ലികായ പോസാവനികമൂലം കത്വാ ദാപേസി.

രാജാപി ഖോ താ പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഇമായോ തേ, ദേവി, ദാസിയോ കത്വാ ദേമീ’’തി ആഹ. ‘‘സാധു, മഹാരാജ, ഏതാസം മയ്ഹം ദിന്നഭാവം സകലനഗരേ ജാനാപേഹീ’’തി. രാജാ നഗരേ ഭേരിം ചരാപേസി ‘‘പദുമവതിയാ ദുബ്ഭികാ പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ ഏതിസ്സാവ ദാസിയോ കത്വാ ദിന്നാ’’തി. സാ ‘‘താസം സകലനാഗരേന ദാസിഭാവോ സല്ലക്ഖിതോ’’തി ഞത്വാ ‘‘അഹം മമ ദാസിയോ ഭുജിസ്സാ കാതും ലഭാമി, ദേവാ’’തി രാജാനം പുച്ഛി. ‘‘തവ ഇച്ഛാ, ദേവീ’’തി. ‘‘ഏവം സന്തേ തമേവ ഭേരിചാരികം പക്കോസാപേത്വാ – ‘പദുമവതിദേവിയാ അത്തനോ ദാസിയോ കത്വാ ദിന്നാ പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ സബ്ബാവ ഭുജിസ്സാ കതാ’തി പുന ഭേരിം ചരാപേഥാ’’തി ആഹ. സാ താസം ഭുജിസ്സഭാവേ കതേ ഏകൂനാനി പഞ്ചപുത്തസതാനി താസംയേവ ഹത്ഥേ പോസനത്ഥായ ദത്വാ സയം മഹാപദുമകുമാരംയേവ ഗണ്ഹി.

അഥാപരഭാഗേ തേസം കുമാരാനം കീളനവയേ സമ്പത്തേ രാജാ ഉയ്യാനേ നാനാവിധം കീളനട്ഠാനം കാരേസി. തേ അത്തനോ സോളസവസ്സുദ്ദേസികകാലേ സബ്ബേവ ഏകതോ ഹുത്വാ ഉയ്യാനേ പദുമസഞ്ഛന്നായ മങ്ഗലപോക്ഖരണിയാ കീളന്താ നവപദുമാനി പുപ്ഫിതാനി പുരാണപദുമാനി ച വണ്ടതോ പതന്താനി ദിസ്വാ ‘‘ഇമസ്സ താവ അനുപാദിന്നകസ്സ ഏവരൂപാ ജരാ പാപുണാതി, കിമങ്ഗം പന അമ്ഹാകം സരീരസ്സ. ഇദമ്പി ഹി ഏവംഗതികമേവ ഭവിസ്സതീ’’തി ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ സബ്ബേവ പച്ചേകബോധിഞാണം നിബ്ബത്തേത്വാ ഉട്ഠായുട്ഠായ പദുമകണ്ണികാസു പല്ലങ്കേന നിസീദിംസു.

അഥ തേഹി സദ്ധിം ഗതരാജപുരിസാ ബഹുഗതം ദിവസം ഞത്വാ ‘‘അയ്യപുത്താ, തുമ്ഹാകം വേലം ജാനാഥാ’’തി ആഹംസു. തേ തുണ്ഹീ അഹേസും. പുരിസാ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും – ‘‘കുമാരാ, ദേവ, പദുമകണ്ണികാസു നിസിന്നാ, അമ്ഹേസു കഥേന്തേസുപി വചീഭേദം ന കരോന്തീ’’തി. ‘‘യഥാരുചിയാ നേസം നിസീദിതും ദേഥാ’’തി. തേ സബ്ബരത്തിം ഗഹിതാരക്ഖാ പദുമകണ്ണികാസു നിസിന്നനിയാമേനേവ അരുണം ഉട്ഠാപേസും. പുരിസാ പുനദിവസേ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ദേവാ, വേലം ജാനാഥാ’’തി ആഹംസു. ‘‘ന മയം ദേവാ, പച്ചേകബുദ്ധാ നാമ മയം അമ്ഹാ’’തി. ‘‘അയ്യാ, തുമ്ഹേ ഭാരിയം കഥം കഥേഥ, പച്ചേകബുദ്ധാ നാമ തുമ്ഹാദിസാ ന ഹോന്തി, ദ്വങ്ഗുലകേസമസ്സുധരാ കായേ പടിമുക്കഅട്ഠപരിക്ഖാരാ ഹോന്തീ’’തി. തേ ദക്ഖിണഹത്ഥേന സീസം പരാമസിംസു, താവദേവ ഗിഹിലിങ്ഗം അന്തരധായി. അട്ഠ പരിക്ഖാരാ കായേ പടിമുക്കാ ച അഹേസും. തതോ പസ്സന്തസ്സേവ മഹാജനസ്സ ആകാസേന നന്ദമൂലകപബ്ഭാരം അഗമംസു.

സാപി ഖോ പദുമവതീ ദേവീ ‘‘അഹം ബഹുപുത്താ ഹുത്വാ നിപുത്താ ജാതാ’’തി ഹദയസോകം പത്വാ തേനേവ സോകേന കാലങ്കത്വാ രാജഗഹനഗരേ ദ്വാരഗാമകേ സഹത്ഥേന കമ്മം കത്വാ ജീവനട്ഠാനേ നിബ്ബത്തി. അഥാപരഭാഗേ കുലഘരം ഗതാ ഏകദിവസം സാമികസ്സ ഖേത്തം യാഗും ഹരമാനാ തേസം അത്തനോ പുത്താനം അന്തരേ അട്ഠ പച്ചേകബുദ്ധേ ഭിക്ഖാചാരവേലായ ആകാസേന ഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ സീഘം സീഘം ഗന്ത്വാ സാമികസ്സ ആരോചേസി – ‘‘പസ്സ, അയ്യ, പച്ചേകബുദ്ധേ, ഏതേ നിമന്തേത്വാ ഭോജേസ്സാമാ’’തി. സോ ആഹ – ‘‘സമണസകുണാ നാമേതേ അഞ്ഞത്ഥാപി ഏവം ചരന്തി, ന ഏതേ പച്ചേകബുദ്ധാ’’തി തേ തേസം കഥേന്താനംയേവ അവിദൂരേ ഠാനേ ഓതരിംസു. സാ ഇത്ഥീ തം ദിവസം അത്തനോ ഭത്തഖജ്ജഭോജനം തേസം ദത്വാ ‘‘സ്വേപി അട്ഠ ജനാ മയ്ഹം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. ‘‘സാധു, ഉപാസികേ, തവ സക്കാരോ ഏത്തകോവ ഹോതു, ആസനാനി ച അട്ഠേവ ഹോന്തു, അഞ്ഞേപി ബഹൂ പച്ചേകബുദ്ധേ ദിസ്വാ തവ ചിത്തം പസീദേയ്യാസീ’’തി. സാ പുനദിവസേ അട്ഠ ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ അട്ഠന്നം സക്കാരസമ്മാനം പടിയാദേത്വാ നിസീദി.

നിമന്തിതപച്ചേകബുദ്ധാ സേസാനം സഞ്ഞം അദംസു – ‘‘മാരിസാ അജ്ജ അഞ്ഞത്ഥ അഗന്ത്വാ സബ്ബേവ തുമ്ഹാകം മാതു സങ്ഗഹം കരോഥാ’’തി. തേ തേസം വചനം സുത്വാ സബ്ബേവ ഏകതോ ആകാസേന ആഗന്ത്വാ മാതുഘരദ്വാരേ പാതുരഹേസും. സാപി പഠമം ലദ്ധസഞ്ഞതായ ബഹൂപി ദിസ്വാ ന കമ്പിത്ഥ. സബ്ബേപി തേ ഗേഹം പവേസേത്വാ ആസനേസു നിസീദാപേസി. തേസു പടിപാടിയാ നിസീദന്തേസു നവമോ അഞ്ഞാനി അട്ഠ ആസനാനി മാപേത്വാ സയം ധുരാസനേ നിസീദതി, യാവ ആസനാനി വഡ്ഢന്തി, താവ ഗേഹം വഡ്ഢതി. ഏവം തേസു സബ്ബേസുപി നിസിന്നേസു സാ ഇത്ഥീ അട്ഠന്നം പച്ചേകബുദ്ധാനം പടിയാദിതം സക്കാരം പഞ്ചസതാനമ്പി യാവദത്ഥം ദത്വാ അട്ഠ നീലുപ്പലഹത്ഥകേ ആഹരിത്വാ നിമന്തിതപച്ചേകബുദ്ധാനംയേവ പാദമൂലേ ഠപേത്വാ ആഹ – ‘‘മയ്ഹം, ഭന്തേ, നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ സരീരവണ്ണോ ഇമേസം നീലുപ്പലാനം അന്തോഗബ്ഭവണ്ണോ വിയ ഹോതൂ’’തി പത്ഥനം അകാസി. പച്ചേകബുദ്ധാ മാതു അനുമോദനം കത്വാ ഗന്ധമാദനംയേവ അഗമംസു.

സാപി യാവജീവം കുസലം കത്വാ തതോ ചുതാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം സേട്ഠികുലേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. നീലുപ്പലഗബ്ഭസമാനവണ്ണതായ ചസ്സാ ഉപ്പലവണ്ണാത്വേവ നാമം അകംസു. അഥസ്സാ വയപ്പത്തകാലേ സകലജമ്ബുദീപേ രാജാനോ ച സേട്ഠിനോ ച സേട്ഠിസ്സ സന്തികം ദൂതം പഹിണിംസു ‘‘ധീതരം അമ്ഹാകം ദേതൂ’’തി. അപഹിണന്തോ നാമ നാഹോസി. തതോ സേട്ഠി ചിന്തേസി – ‘‘അഹം സബ്ബേസം മനം ഗഹേതും ന സക്ഖിസ്സാമി, ഉപായം പനേകം കരിസ്സാമീ’’തി ധീതരം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘പബ്ബജിതും, അമ്മ, സക്ഖിസ്സസീ’’തി ആഹ. തസ്സാ പച്ഛിമഭവികത്താ പിതു വചനം സീസേ ആസിത്തസതപാകതേലം വിയ അഹോസി. തസ്മാ പിതരം ‘‘പബ്ബജിസ്സാമി, താതാ’’തി ആഹ. സോ തസ്സാ സക്കാരം കത്വാ ഭിക്ഖുനുപസ്സയം നേത്വാ പബ്ബാജേസി. തസ്സാ അചിരപബ്ബജിതായ ഏവ ഉപോസഥാഗാരേ കാലവാരോ പാപുണി. സാ പദീപം ജാലേത്വാ ഉപോസഥാഗാരം സമ്മജ്ജിത്വാ ദീപസിഖായ നിമിത്തം ഗണ്ഹിത്വാ ഠിതാവ പുനപ്പുനം ഓലോകയമാനാ തേജോകസിണാരമ്മണം ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ തദേവ പാദകം കത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. അരഹത്തഫലേന സദ്ധിംയേവ ച അഭിഞ്ഞാപടിസമ്ഭിദാപി ഇജ്ഝിംസു. വിസേസതോ പന ഇദ്ധിവികുബ്ബനേ ചിണ്ണവസീ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേരീ ൨.൨.ഉപ്പലവണ്ണാഥേരീഅപദാന, അഞ്ഞമഞ്ഞവിസദിസം) –

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, സബ്ബധമ്മാന പാരഗൂ;

ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹി, കപ്പേ ഉപ്പജ്ജി നായകോ.

‘‘തദാഹം ഹംസവതിയം, ജാതാ സേട്ഠികുലേ അഹും;

നാനാരതനപജ്ജോതേ, മഹാസുഖസമപ്പിതാ.

‘‘ഉപേത്വാ തം മഹാവീരം, അസ്സോസിം ധമ്മദേസനം;

തതോ ജാതപ്പസാദാഹം, ഉപേമി സരണം ജിനം.

‘‘ഭഗവാ ഇദ്ധിമന്തീനം, അഗ്ഗം വണ്ണേസി നായകോ;

ഭിക്ഖുനിം ലജ്ജിനിം താദിം, സമാധിഝാനകോവിദം.

‘‘തദാ മുദിതചിത്താഹം, തം ഠാനം അഭികങ്ഖിനീ;

നിമന്തിത്വാ ദസബലം, സസങ്ഘം ലോകനായകം.

‘‘ഭോജയിത്വാന സത്താഹം, ദത്വാന ച തിചീവരം;

സത്തമാലം ഗഹേത്വാന, ഉപ്പലാദേവഗന്ധികം.

‘‘സത്ഥു പാദേ ഠപേത്വാന, ഞാണമ്ഹി അഭിപൂജയിം;

നിപച്ച സിരസാ പാദേ, ഇദം വചനമബ്രവിം.

‘‘യാദിസാ വണ്ണിതാ വീര, ഇതോ അട്ഠമകേ മുനി;

താദിസാഹം ഭവിസ്സാമി, യദി സിജ്ഝതി നായക.

‘‘തദാ അവോച മം സത്ഥാ, വിസ്സട്ഠാ ഹോതി ദാരികേ;

അനാഗതമ്ഹി അദ്ധാനേ, ലച്ഛസേ തം മനോരഥം.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദാ, ഓരസാ ധമ്മനിമ്മിതാ;

നാമേനുപ്പലവണ്ണാതി, രൂപേന ച യസസ്സിനീ.

‘‘അഭിഞ്ഞാസു വസിപ്പത്താ, സത്ഥുസാസനകാരികാ;

സബ്ബാസവപരിക്ഖീണാ, ഹേസ്സസീ സത്ഥു സാവികാ.

‘‘തദാഹം മുദിതാ ഹുത്വാ, യാവജീവം തദാ ജിനം;

മേത്തചിത്താ പരിചരിം, സസങ്ഘം ലോകനായകം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘തതോ ചുതാഹം മനുജേ, ഉപപന്നാ സയമ്ഭുനോ;

ഉപ്പലേഹി പടിച്ഛന്നം, പിണ്ഡപാതമദാസഹം.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, വിപസ്സീ നാമ നായകോ;

ഉപ്പജ്ജി ചാരുദസ്സനോ, സബ്ബധമ്മേസു ചക്ഖുമാ.

‘‘സേട്ഠിധീതാ തദാ ഹുത്വാ, ബാരാണസിപുരുത്തമേ;

നിമന്തേത്വാന സമ്ബുദ്ധം, സസങ്ഘം ലോകനായകം.

‘‘മഹാദാനം ദദിത്വാന, ഉപ്പലേഹി വിനായകം;

പൂജയിത്വാ ചേതസാവ, വണ്ണസോഭം അപത്ഥയിം.

‘‘ഇമമ്ഹി ഭദ്ദകേ കപ്പേ, ബ്രഹ്മബന്ധു മഹായസോ;

കസ്സപോ നാമ ഗോത്തേന, ഉപ്പജ്ജി വദതം വരോ.

‘‘ഉപട്ഠാകോ മഹേസിസ്സ, തദാ ആസി നരിസ്സരോ;

കാസിരാജാ കികീ നാമ, ബാരാണസിപുരുത്തമേ.

‘‘തസ്സാസിം ദുതിയാ ധീതാ, സമണഗുത്തസവ്ഹയാ;

ധമ്മം സുത്വാ ജിനഗ്ഗസ്സ, പബ്ബജ്ജം സമരോചയിം.

‘‘അനുജാനി ന നോ താതോ, അഗാരേവ തദാ മയം;

വീസവസ്സസഹസ്സാനി, വിചരിമ്ഹ അതന്ദിതാ.

‘‘കോമാരിബ്രഹ്മചരിയം, രാജകഞ്ഞാ സുഖേധിതാ;

ബുദ്ധോപട്ഠാനനിരതാ, മുദിതാ സത്തധീതരോ.

‘‘സമണീ സമണഗുത്താ ച, ഭിക്ഖുനീ ഭിക്ഖുദായികാ;

ധമ്മാ ചേവ സുധമ്മാ ച, സത്തമീ സങ്ഘദായികാ.

‘‘അഹം ഖേമാ ച സപ്പഞ്ഞാ, പടാചാരാ ച കുണ്ഡലാ;

കിസാഗോതമീ ധമ്മദിന്നാ, വിസാഖാ ഹോതി സത്തമീ.

‘‘തേഹി കമ്മേഹി സുകതേഹി, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘തതോ ചുതാ മനുസ്സേസു, ഉപപന്നാ മഹാകുലേ;

പീതം മട്ഠം വരം ദുസ്സം, അദം അരഹതോ അഹം.

‘‘തതോ ചുതാരിട്ഠപുരേ, ജാതാ വിപ്പകുലേ അഹം;

ധീതാ തിരിടിവച്ഛസ്സ, ഉമ്മാദന്തീ മനോഹരാ.

‘‘തതോ ചുതാ ജനപദേ, കുലേ അഞ്ഞതരേ അഹം;

പസൂതാ നാതിഫീതമ്ഹി, സാലിം ഗോപേമഹം തദാ.

‘‘ദിസ്വാ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധം, പഞ്ചലാജസതാനിഹം;

ദത്വാ പദുമച്ഛന്നാനി, പഞ്ച പുത്തസതാനിഹം.

‘‘പത്ഥയിം തേപി പത്ഥേസും, മധും ദത്വാ സയമ്ഭുനോ;

തതോ ചുതാ അരഞ്ഞേഹം, അജായിം പദുമോദരേ.

‘‘കാസിരഞ്ഞോ മഹേസീഹം, ഹുത്വാ സക്കതപൂജിതാ;

അജനിം രാജപുത്താനം, അനൂനം സതപഞ്ചകം.

‘‘യദാ തേ യോബ്ബനപ്പത്താ, കീളന്താ ജലകീളിതം;

ദിസ്വാ ഓപത്തപദുമം, ആസും പച്ചേകനായകാ.

‘‘സാഹം തേഹി വിനാഭൂതാ, സുതവീരേഹി സോകിനീ;

ചുതാ ഇസിഗിലിപസ്സേ, ഗാമകമ്ഹി അജായിഹം.

‘‘യദാ ബുദ്ധോ സുതമതീ, സുതാനം ഭത്തുനോപി ച;

യാഗും ആദായ ഗച്ഛന്തീ, അട്ഠ പച്ചേകനായകേ.

‘‘ഭിക്ഖായ ഗാമം ഗച്ഛന്തേ, ദിസ്വാ പുത്തേ അനുസ്സരിം;

ഖീരധാരാ വിനിഗ്ഗച്ഛി, തദാ മേ പുത്തപേമസാ.

‘‘തതോ തേസം അദം യാഗും, പസന്നാ സേഹി പാണിഭി;

തതോ ചുതാഹം തിദസം, നന്ദനം ഉപപജ്ജഹം.

‘‘അനുഭോത്വാ സുഖം ദുക്ഖം, സംസരിത്വാ ഭവാഭവേ;

തവത്ഥായ മഹാവീര, പരിച്ചത്തഞ്ച ജീവിതം.

‘‘ധീതാ തുയ്ഹം മഹാവീര, പഞ്ഞവന്ത ജുതിന്ധര;

ബഹുഞ്ച ദുക്കരം കമ്മം, കതം മേ അതിദുക്കരം.

‘‘രാഹുലോ ച അഹഞ്ചേവ, നേകജാതിസതേ ബഹൂ;

ഏകസ്മിം സമ്ഭവേ ജാതാ, സമാനച്ഛന്ദമാനസാ.

‘‘നിബ്ബത്തി ഏകതോ ഹോതി, ജാതിയാപി ച ഏകതോ;

പച്ഛിമേ ഭവേ സമ്പത്തേ, ഉഭോപി നാനാസമ്ഭവാ.

‘‘പുരിമാനം ജിനഗ്ഗാനം, സങ്ഗമം തേ നിദസ്സിതം;

അധികാരം ബഹും മയ്ഹം, തുയ്ഹത്ഥായ മഹാമുനി.

‘‘യം മയാ പൂരിതം കമ്മം, കുസലം സര മേ മുനി;

തവത്ഥായ മഹാവീര, പുഞ്ഞം ഉപചിതം മയാ.

‘‘അഭബ്ബട്ഠാനേ വജ്ജേത്വാ, വാരയന്തി അനാചാരം;

തവത്ഥായ മഹാവീര, ചത്തം മേ ജീവിതം ബഹും.

‘‘ഏവം ബഹുവിധം ദുക്ഖം, സമ്പത്തി ച ബഹുബ്ബിധാ;

പച്ഛിമേ ഭവേ സമ്പത്തേ, ജാതാ സാവത്ഥിയം പുരേ.

‘‘മഹാധനസേട്ഠികുലേ, സുഖിതേ സജ്ജിതേ തഥാ;

നാനാരതനപജ്ജോതേ, സബ്ബകാമസമിദ്ധിനേ.

‘‘സക്കതാ പൂജിതാ ചേവ, മാനിതാപചിതാ തഥാ;

രൂപസീരിമനുപ്പത്താ, കുലേസു അഭിസക്കതാ.

‘‘അതീവ പത്ഥിതാ ചാസിം, രൂപസോഭസിരീഹി ച;

പത്ഥിതാ സേട്ഠിപുത്തേഹി, അനേകേഹി സതേഹിപി.

‘‘അഗാരം പജഹിത്വാന, പബ്ബജിം അനഗാരിയം;

അഡ്ഢമാസേ അസമ്പത്തേ, ചതുസച്ചമപാപുണിം.

‘‘ഇദ്ധിയാ അഭിനിമ്മിത്വാ, ചതുരസ്സം രഥം അഹം;

ബുദ്ധസ്സ പാദേ വന്ദിസ്സം, ലോകനാഥസ്സ താദിനോ.

‘‘ഇദ്ധീസു ച വസീ ഹോമി, ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ;

ചേതോപരിയഞാണസ്സ, വസീ ഹോമി മഹാമുനേ.

‘‘പുബ്ബേനിവാസം ജാനാമി, ദിബ്ബചക്ഖു വിസോധിതം;

സബ്ബാസവപരിക്ഖീണാ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ.

‘‘അത്ഥധമ്മനിരുത്തീസു, പടിഭാനേ തഥേവ ച;

ഞാണം മേ വിമലം സുദ്ധം, പഭാവേന മഹേസിനോ.

‘‘ചീവരം പിണ്ഡപാതഞ്ച, പച്ചയം സയനാസനം;

ഖണേന ഉപനാമേന്തി, സഹസ്സാനി സമന്തതോ.

‘‘ജിനോ തമ്ഹി ഗുണേ തുട്ഠോ, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി മം;

അഗ്ഗാ ഇദ്ധിമതീനന്തി, പരിസാസു വിനായകോ.

‘‘പരിചിണ്ണോ മയാ സത്ഥാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം;

ഓഹിതോ ഗരുകോ ഭാരോ, ഭവനേത്തിസമൂഹതാ.

‘‘യസ്സത്ഥായ പബ്ബജിതാ, അഗാരസ്മാനഗാരിയം;

സോ മേ അത്ഥോ അനുപ്പത്തോ, സബ്ബസംയോജനക്ഖയോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അയം പന ഥേരീ യദാ ഭഗവാ സാവത്ഥിനഗരദ്വാരേ യമകപാടിഹാരിയം കാതും കണ്ഡമ്ബരുക്ഖമൂലം ഉപഗഞ്ഛി, തദാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘അഹം, ഭന്തേ, പാടിഹാരിയം കരിസ്സാമി, യദി ഭഗവാ അനുജാനാതീ’’തി സീഹനാദം നദി. സത്ഥാ ഇദം കാരണം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ജേതവനമഹാവിഹാരേ അരിയഗണമജ്ഝേ നിസിന്നോ പടിപാടിയാ ഭിക്ഖുനിയോ ഠാനന്തരേ ഠപേന്തോ ഇമം ഥേരിം ഇദ്ധിമന്തീനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. സാ ഝാനസുഖേന ഫലസുഖേന നിബ്ബാനസുഖേന ച വീതിനാമേന്തീ ഏകദിവസം കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസഞ്ച പച്ചവേക്ഖമാനാ ഗങ്ഗാതീരിയത്ഥേരസ്സ മാതുയാ ധീതായ സദ്ധിം സപത്തിവാസം ഉദ്ദിസ്സ സംവേഗജാതായ വുത്തഗാഥാ പച്ചനുഭാസന്തീ –

൨൨൪. ‘‘ഉഭോ മാതാ ച ധീതാ ച, മയം ആസും സപത്തിയോ;

തസ്സാ മേ അഹു സംവേഗോ, അബ്ഭുതോ ലോമഹംസനോ.

൨൨൫. ‘‘ധിരത്ഥു കാമാ അസുചീ, ദുഗ്ഗന്ധാ ബഹുകണ്ടകാ;

യത്ഥ മാതാ ച ധീതാ ച, സഭരിയാ മയം അഹും.

൨൨൬. ‘‘കാമേസ്വാദീനവം ദിസ്വാ, നേക്ഖമ്മം ദട്ഠു ഖേമതോ;

സാ പബ്ബജിം രാജഗഹേ, അഗാരസ്മാനഗാരിയ’’ന്തി. –

ഇമാ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ ഉഭോ മാതാ ച ധീതാ ച, മയം ആസും സപത്തിയോതി മാതാ ച ധീതാ ചാതി ഉഭോ മയം അഞ്ഞമഞ്ഞം സപത്തിയോ അഹുമ്ഹ.

സാവത്ഥിയം കിര അഞ്ഞതരസ്സ വാണിജസ്സ ഭരിയായ പച്ചൂസവേലായം കുച്ഛിയം ഗബ്ഭോ സണ്ഠാസി, സാ തം ന അഞ്ഞാസി. വാണിജോ വിഭാതായ രത്തിയാ സകടേസു ഭണ്ഡം ആരോപേത്വാ രാജഗഹം ഉദ്ദിസ്സ ഗതോ. തസ്സാ ഗച്ഛന്തേ കാലേ ഗബ്ഭോ വഡ്ഢേത്വാ പരിപാകം അഗമാസി. അഥ നം സസ്സു ഏവമാഹ – ‘‘മമ പുത്തോ ചിരപ്പവുത്ഥോ ത്വഞ്ച ഗബ്ഭിനീ, പാപകം തയാ കത’’ന്തി. സാ ‘‘തവ പുത്തതോ അഞ്ഞം പുരിസം ന ജാനാമീ’’തി ആഹ. തം സുത്വാപി സസ്സു അസദ്ദഹന്തീ തം ഘരതോ നിക്കഡ്ഢി. സാ സാമികം ഗവേസന്തീ അനുക്കമേന രാജഗഹം സമ്പത്താ. താവദേവ ചസ്സാ കമ്മജവാതേസു ചലന്തേസു മഗ്ഗസമീപേ അഞ്ഞതരം സാലം പവിട്ഠായ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസി. സാ സുവണ്ണബിമ്ബസദിസം പുത്തം വിജായിത്വാ അനാഥസാലായം സയാപേത്വാ ഉദകകിച്ചത്ഥം ബഹി നിക്ഖന്താ. അഥഞ്ഞതരോ അപുത്തകോ സത്ഥവാഹോ തേന മഗ്ഗേന ഗച്ഛന്തോ ‘‘അസ്സാമികായ ദാരകോ, മമ പുത്തോ ഭവിസ്സതീ’’തി തം ധാതിയാ ഹത്ഥേ അദാസി. അഥസ്സ മാതാ ഉദകകിച്ചം കത്വാ ഉദകം ഗഹേത്വാ പടിനിവത്തിത്വാ പുത്തം അപസ്സന്തീ സോകാഭിഭൂതാ പരിദേവിത്വാ രാജഗഹം അപ്പവിസിത്വാവ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. തം അഞ്ഞതരോ ചോരജേട്ഠകോ അന്തരാമഗ്ഗേ ദിസ്വാ പടിബദ്ധചിത്തോ അത്തനോ പജാപതിം അകാസി. സാ തസ്സ ഗേഹേ വസന്തീ ഏകം ധീതരം വിജായി. അഥ സാ ഏകദിവസം ധീതരം ഗഹേത്വാ ഠിതാ സാമികേന ഭണ്ഡിത്വാ ധീതരം മഞ്ചകേ ഖിപി. ദാരികായ സീസം ഥോകം ഭിന്ദി. തതോ സാപി സാമികം ഭായിത്വാ രാജഗഹമേവ പച്ചാഗന്ത്വാ സേരിവിചാരേന വിചരതി. തസ്സാ പുത്തോ പഠമയോബ്ബനേ ഠിതോ ‘‘മാതാ’’തി അജാനന്തോ അത്തനോ പജാപതിം അകാസി. അപരഭാഗേ തം ചോരജേട്ഠകധീതരം ഭഗിനിഭാവം അജാനന്തോ വിവാഹം കത്വാ അത്തനോ ഗേഹം ആനേസി. ഏവം സോ അത്തനോ മാതരം ഭഗിനിഞ്ച പജാപതീ കത്വാ വാസേസി. തേന താ ഉഭോപി സപത്തിവാസം വസിംസു. അഥേകദിവസം മാതാ ധീതു കേസവട്ടിം മോചേത്വാ ഊകം ഓലോകേന്തീ സീസേ വണം ദിസ്വാ ‘‘അപ്പേവനാമായം മമ ധീതാ ഭവേയ്യാ’’തി പുച്ഛിത്വാ സംവേഗജാതാ ഹുത്വാ രാജഗഹേ ഭിക്ഖുനുപസ്സയം ഗന്ത്വാ പബ്ബജിത്വാ കതപുബ്ബകിച്ചാ വിവേകവാസം വസന്തീ അത്തനോ ച പുബ്ബപടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ‘‘ഉഭോ മാതാ’’തിആദികാ ഗാഥാ അഭാസി. താ പന തായ വുത്തഗാഥാവ കാമേസു ആദീനവദസ്സനവസേന പച്ചനുഭാസന്തീ അയം ഥേരീ ‘‘ഉഭോ മാതാ ച ധീതാ ചാ’’തിആദിമാഹ. തേന വുത്തം – ‘‘സാ ഝാനസുഖേന ഫലസുഖേന നിബ്ബാനസുഖേന ച വീതിനാമേന്തീ ഇമാ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസീ’’തി.

തത്ഥ അസുചീതി കിലേസാസുചിപഗ്ഘരണേന അസുചീ. ദുഗ്ഗന്ധാതി വിസഗന്ധവായനേന പൂതിഗന്ധാ. ബഹുകണ്ടകാതി വിസൂയികപ്പവത്തിയാ സുചരിതവിനിവിജ്ഝനട്ഠേന ബഹുവിധകിലേസകണ്ടകാ. തഥാ ഹി തേ സത്തിസൂലൂപമാ കാമാതി വുത്താ. യത്ഥാതി യേസു കാമേസു പരിഭുഞ്ജിതബ്ബേസു. സഭരിയാതി സമാനഭരിയാ, സപത്തിയോതി അത്ഥോ.

൨൨൭. ‘‘പുബ്ബേനിവാസം ജാനാമി, ദിബ്ബചക്ഖും വിസോധിതം;

ചേതോപരിച്ചഞാണഞ്ച, സോതധാതു വിസോധിതാ.

൨൨൮. ‘‘ഇദ്ധീപി മേ സച്ഛികതാ, പത്തോ മേ ആസവക്ഖയോ;