൧൬. പിങ്ഗിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൨൭. ജിണ്ണോഹമസ്മീതി പിങ്ഗിയസുത്തം. തത്ഥ ജിണ്ണോഹമസ്മി അബലോ വീതവണ്ണോതി സോ കിര ബ്രാഹ്മണോ ജരാഭിഭൂതോ വീസവസ്സസതികോ ജാതിയാ, ദുബ്ബലോ ച ‘‘ഇധ പദം കരിസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞത്ഥേവ കരോതി, വിനട്ഠപുരിമച്ഛവിവണ്ണോ ച. തേനാഹ – ‘‘ജിണ്ണോഹമസ്മി അബലോ വീതവണ്ണോ’’തി. മാഹം നസ്സം മോമുഹോ അന്തരാവാതി മാഹം തുയ്ഹം ധമ്മം അസച്ഛികത്വാ അന്തരായേവ അവിദ്വാ ഹുത്വാ അനസ്സിം. ജാതിജരായ ഇധ വിപ്പഹാനന്തി ഇധേവ തവ പാദമൂലേ പാസാണകേ വാ ചേതിയ ജാതിജരായ വിപ്പഹാനം നിബ്ബാനധമ്മം യമഹം വിജഞ്ഞം, തം മേ ആചിക്ഖ.

൧൧൨൮. ഇദാനി യസ്മാ പിങ്ഗിയോ കായേ സാപേക്ഖതായ ‘‘ജിണ്ണോഹമസ്മീ’’തി ഗാഥമാഹ തേനസ്സ ഭഗവാ കായേ സിനേഹപ്പഹാനത്ഥം ‘‘ദിസ്വാന രൂപേസു വിഹഞ്ഞമാനേ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ രൂപേസൂതി രൂപഹേതു രൂപപച്ചയാ. വിഹഞ്ഞമാനേതി കമ്മകാരണാദീഹി ഉപഹഞ്ഞമാനേ. രുപ്പന്തി രൂപേസൂതി ചക്ഖുരോഗാദീഹി ച രൂപഹേതുയേവ ജനാ രുപ്പന്തി ബാധീയന്തി.

൧൧൨൯-൩൦. ഏവം ഭഗവതാ യാവ അരഹത്തം താവ കഥിതം പടിപത്തിം സുത്വാപി പിങ്ഗിയോ ജരാദുബ്ബലതായ വിസേസം അനധിഗന്ത്വാവ പുന ‘‘ദിസാ ചതസ്സോ’’തി ഇമായ ഗാഥായ ഭഗവന്തം ഥോമേന്തോ ദേസനം യാചതി. അഥസ്സ ഭഗവാ പുനപി യാവ അരഹത്തം, താവ പടിപദം ദസ്സേന്തോ ‘‘തണ്ഹാധിപന്നേ’’തി ഗാഥമാഹ. സേസം സബ്ബത്ഥ പാകടമേവ.

ഇമമ്പി സുത്തം ഭഗവാ അരഹത്തനികൂടേനേവ ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ ച പിങ്ഗിയോ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠാസി. സോ കിര അന്തരന്തരാ ചിന്തേസി – ‘‘ഏവം വിചിത്രപടിഭാനം നാമ ദേസനം ന ലഭി മയ്ഹം മാതുലോ ബാവരീ സവനായാ’’തി. തേന സിനേഹവിക്ഖേപേന അരഹത്തം പാപുണിതും നാസക്ഖി. അന്തേവാസിനോ പനസ്സ സഹസ്സജടിലാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. സബ്ബേവ ഇദ്ധിമയപത്തചീവരധരാ ഏഹിഭിക്ഖവോ അഹേസുന്തി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ പിങ്ഗിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പാരായനത്ഥുതിഗാഥാവണ്ണനാ

ഇതോ പരം സങ്ഗീതികാരാ ദേസനം ഥോമേന്താ ‘‘ഇദമവോച ഭഗവാ’’തിആദിമാഹംസു. തത്ഥ ഇദമവോചാതി ഇദം പരായനം അവോച. പരിചാരകസോളസാനന്തി ബാവരിസ്സ പരിചാരകേന പിങ്ഗിയേന സഹ സോളസന്നം ബുദ്ധസ്സ വാ ഭഗവതോ പരിചാരകാനം സോളസന്നന്തി പരിചാരകസോളസന്നം. തേ ഏവ ച ബ്രാഹ്മണാ. തത്ഥ സോളസപരിസാ പന പുരതോ ച പച്ഛതോ ച വാമപസ്സതോ ച ദക്ഖിണപസ്സതോ ച ഛ ഛ യോജനാനി നിസിന്നാ ഉജുകേന ദ്വാദസയോജനികാ അഹോസി. അജ്ഝിട്ഠോതി യാചിതോ അത്ഥമഞ്ഞായാതി പാളിഅത്ഥമഞ്ഞായ. ധമ്മമഞ്ഞായാതി പാളിമഞ്ഞായ. പാരായനന്തി ഏവം ഇമസ്സ ധമ്മപരിയായസ്സ അധിവചനം ആരോപേത്വാ തേസം ബ്രാഹ്മണാനം നാമാനി കിത്തയന്താ ‘‘അജിതോ തിസ്സമേത്തേയ്യോ…പേ… ബുദ്ധസേട്ഠം ഉപാഗമു’’ന്തി ആഹംസു.

൧൧൩൧-൭. തത്ഥ സമ്പന്നചരണന്തി നിബ്ബാനപദട്ഠാനഭൂതേന പാതിമോക്ഖസീലാദിനാ സമ്പന്നം. ഇസിന്തി മഹേസിം. സേസം പാകടമേവ. തതോ പരം ബ്രഹ്മചരിയമചരിംസൂതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം അചരിംസു. തസ്മാ പാരായനന്തി തസ്സ പാരഭൂതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ അയനന്തി വുത്തം ഹോതി.

പാരായനാനുഗീതിഗാഥാവണ്ണനാ

൧൧൩൮. പാരായനമനുഗായിസ്സന്തി അസ്സ അയം സമ്ബന്ധോ – ഭഗവതാ ഹി പാരായനേ ദേസിതേ സോളസസഹസ്സാ ജടിലാ അരഹത്തം പാപുണിംസു, അവസേസാനഞ്ച ചുദ്ദസകോടിസങ്ഖാനം ദേവമനുസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. വുത്തഞ്ഹേതം പോരാണേഹി –

‘‘തതോ പാസാണകേ രമ്മേ, പാരായനസമാഗമേ;

അമതം പാപയീ ബുദ്ധോ, ചുദ്ദസ പാണകോടിയോ’’തി.

നിട്ഠിതായ പന ധമ്മദേസനായ തതോ തതോ ആഗതാ മനുസ്സാ ഭഗവതോ ആനുഭാവേന അത്തനോ അത്തനോ ഗാമനിഗമാദീസ്വേവ പാതുരഹേസും. ഭഗവാപി സാവത്ഥിമേവ അഗമാസി പരിചാരകസോളസാദീഹി അനേകേഹി ഭിക്ഖുസഹസ്സേഹി പരിവുതോ. തത്ഥ പിങ്ഗിയോ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘ഗച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, ബാവരിസ്സ ബുദ്ധുപ്പാദം ആരോചേതും, പടിസ്സുതഞ്ഹി തസ്സ മയാ’’തി. അഥ ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതോ ഞാണഗമനേനേവ ഗോധാവരീതീരം ഗന്ത്വാ പാദഗമനേന അസ്സമാഭിമുഖോ അഗമാസി. തമേനം ബാവരീ ബ്രാഹ്മണോ മഗ്ഗം ഓലോകേന്തോ നിസിന്നോ ദൂരതോവ ഖാരിജടാദിവിരഹിതം ഭിക്ഖുവേസേന ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ’’തി നിട്ഠം അഗമാസി. സമ്പത്തഞ്ചാപി നം പുച്ഛി – ‘‘കിം, പിങ്ഗിയ, ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ’’തി. ‘‘ആമ, ബ്രാഹ്മണ, ഉപ്പന്നോ, പാസാണകേ ചേതിയേ നിസിന്നോ അമ്ഹാകം ധമ്മം ദേസേസി, തമഹം തുയ്ഹം ദേസേസ്സാമീ’’തി. തതോ ബാവരീ മഹതാ സക്കാരേന സപരിസോ തം പൂജേത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേസി. തത്ഥ നിസീദിത്വാ പിങ്ഗിയോ ‘‘പാരായനമനുഗായിസ്സ’’ന്തിആദിമാഹ.

തത്ഥ അനുഗായിസ്സന്തി ഭഗവതാ ഗീതം അനുഗായിസ്സം. യഥാദ്ദക്ഖീതി യഥാ സാമം സച്ചാഭിസമ്ബോധേന അസാധാരണഞാണേന ച അദ്ദക്ഖി. നിക്കാമോതി പഹീനകാമോ. ‘‘നിക്കമോ’’തിപി പാഠോ, വീരിയവാതി അത്ഥോ നിക്ഖന്തോ വാ അകുസലപക്ഖാ. നിബ്ബനോതി കിലേസവനവിരഹിതോ, തണ്ഹാവിരഹിതോ ഏവ വാ. കിസ്സ ഹേതു മുസാ ഭണേതി യേഹി കിലേസേഹി മുസാ ഭണേയ്യ, ഏതേ തസ്സ പഹീനാതി ദസ്സേതി. ഏതേന ബ്രാഹ്മണസ്സ സവനേ ഉസ്സാഹം ജനേതി.

൧൧൩൯-൪൧. വണ്ണൂപസഞ്ഹിതന്തി ഗുണൂപസഞ്ഹിതം. സച്ചവ്ഹയോതി ‘‘ബുദ്ധോ’’തി സച്ചേനേവ അവ്ഹാനേന നാമേന യുത്തോ. ബ്രഹ്മേതി തം ബ്രാഹ്മണം ആലപതി. കുബ്ബനകന്തി പരിത്തവനം. ബഹുപ്ഫലം കാനനമാവസേയ്യാതി അനേകഫലാദിവികതിഭരിതം കാനനം ആഗമ്മ വസേയ്യ. അപ്പദസ്സേതി ബാവരിപഭുതികേ പരിത്തപഞ്ഞേ. മഹോദധിന്തി അനോതത്താദിം മഹന്തം ഉദകരാസിം.

൧൧൪൨-൪. യേമേ പുബ്ബേതി യേ ഇമേ പുബ്ബേ. തമനുദാസിനോതി തമോനുദോ ആസിനോ. ഭൂരിപഞ്ഞാണോതി ഞാണധജോ. ഭൂരിമേധസോതി വിപുലപഞ്ഞോ. സന്ദിട്ഠികമകാലികന്തി സാമം പസ്സിതബ്ബഫലം, ന ച കാലന്തരേ പത്തബ്ബഫലം. അനീതികന്തി കിലേസഈതിവിരഹിതം.

൧൧൪൫-൫൦. അഥ നം ബാവരീ ആഹ ‘‘കിം നു തമ്ഹാ’’തി ദ്വേ ഗാഥാ. തതോ പിങ്ഗിയോ ഭഗവതോ സന്തികാ അവിപ്പവാസമേവ ദീപേന്തോ ‘‘നാഹം തമ്ഹാ’’തിആദിമാഹ. പസ്സാമി നം മനസാ ചക്ഖുനാവാതി തം ബുദ്ധം അഹം ചക്ഖുനാ വിയ മനസാ പസ്സാമി. നമസ്സമാനോ വിവസേമി രത്തിന്തി നമസ്സമാനോവ രത്തിം അതിനാമേമി. തേന തേനേവ നതോതി യേന ദിസാഭാഗേന ബുദ്ധോ, തേന തേനേവാഹമ്പി നതോ തന്നിന്നോ തപ്പോണോതി ദസ്സേതി.

൧൧൫൧. ദുബ്ബലഥാമകസ്സാതി അപ്പഥാമകസ്സ, അഥ വാ ദുബ്ബലസ്സ ദുത്ഥാമകസ്സ ച ബലവീരിയഹീനസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. തേനേവ കായോ ന പലേതീതി തേനേവ ദുബ്ബലഥാമകത്തേന കായോ ന ഗച്ഛതി, യേന വാ ബുദ്ധോ, തേന ന ഗച്ഛതി. ‘‘ന പരേതീ’’തിപി പാഠോ, സോ ഏവത്ഥോ. തത്ഥാതി ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ. സങ്കപ്പയന്തായാതി സങ്കപ്പഗമനേന. തേന യുത്തോതി യേന ബുദ്ധോ, തേന യുത്തോ പയുത്തോ അനുയുത്തോതി ദസ്സേതി.

൧൧൫൨. പങ്കേ സയാനോതി കാമകദ്ദമേ സയമാനോ. ദീപാ ദീപം ഉപപ്ലവിന്തി സത്ഥാരാദിതോ സത്ഥാരാദിം അഭിഗച്ഛിം. അഥദ്ദസാസിം സമ്ബുദ്ധന്തി സോഹം ഏവം ദുദ്ദിട്ഠിം ഗഹേത്വാ അന്വാഹിണ്ഡന്തോ അഥ പാസാണകേ ചേതിയേ ബുദ്ധമദ്ദക്ഖിം.

൧൧൫൩. ഇമിസ്സാ ഗാഥായ അവസാനേ പിങ്ഗിയസ്സ ച ബാവരിസ്സ ച ഇന്ദ്രിയപരിപാകം വിദിത്വാ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം ഠിതോയേവ സുവണ്ണോഭാസം മുഞ്ചി. പിങ്ഗിയോ ബാവരിസ്സ ബുദ്ധഗുണേ വണ്ണയന്തോ നിസിന്നോ ഏവ തം ഓഭാസം ദിസ്വാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി വിലോകേന്തോ ഭഗവന്തം അത്തനോ പുരതോ ഠിതം വിയ ദിസ്വാ ബാവരിബ്രാഹ്മണസ്സ ‘‘ബുദ്ധോ ആഗതോ’’തി ആരോചേസി, ബ്രാഹ്മണോ ഉട്ഠായാസനാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി. ഭഗവാപി ഓഭാസം ഫരിത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ അത്താനം ദസ്സേന്തോ ഉഭിന്നമ്പി സപ്പായം വിദിത്വാ പിങ്ഗിയമേവ ആലപമാനോ ‘‘യഥാ അഹൂ വക്കലീ’’തി ഇമം ഗാഥമഭാസി.

തസ്സത്ഥോ – യഥാ വക്കലിത്ഥേരോ സദ്ധാധിമുത്തോ അഹോസി, സദ്ധാധുരേന ച അരഹത്തം പാപുണി. യഥാ ച സോളസന്നം ഏകോ ഭദ്രാവുധോ നാമ യഥാ ച ആളവി ഗോതമോ, ഏവമേവ ത്വമ്പി പമുഞ്ചസ്സു സദ്ധം. തതോ സദ്ധായ അധിമുച്ചന്തോ ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തിആദിനാ നയേന വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ മച്ചുധേയ്യസ്സ പാരം നിബ്ബാനം ഗമിസ്സസീതി അരഹത്തനികൂടേനേവ ദേസനം നിട്ഠാപേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ പിങ്ഗിയോ അരഹത്തേ ബാവരീ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠഹി. ബാവരിബ്രാഹ്മണസ്സ സിസ്സാ പന പഞ്ചസതാ സോതാപന്നാ അഹേസും.

൧൧൫൪-൫. ഇദാനി പിങ്ഗിയോ അത്തനോ പസാദം പവേദേന്തോ ‘‘ഏസ ഭിയ്യോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പടിഭാനവാതി പടിഭാനപടിസമ്ഭിദായ ഉപേതോ. അധിദേവേ അഭിഞ്ഞായാതി അധിദേവകരേ ധമ്മേ ഞത്വാ. പരോവരന്തി ഹീനപണീതം, അത്തനോ ച പരസ്സ ച അധിദേവത്തകരം സബ്ബം ധമ്മജാതം വേദീതി വുത്തം ഹോതി. കങ്ഖീനം പടിജാനതന്തി കങ്ഖീനംയേവ സതം ‘‘നിക്കങ്ഖമ്ഹാ’’തി പടിജാനന്താനം.

൧൧൫൬. അസംഹീരന്തി രാഗാദീഹി അസംഹാരിയം. അസംകുപ്പന്തി അകുപ്പം അവിപരിണാമധമ്മം. ദ്വീഹിപി പദേഹി നിബ്ബാനം ഭണതി. അദ്ധാ ഗമിസ്സാമീതി ഏകംസേനേവ തം അനുപാദിസേസം നിബ്ബാനധാതും ഗമിസ്സാമി. ന മേത്ഥ കങ്ഖാതി നത്ഥി മേ ഏത്ഥ നിബ്ബാനേ കങ്ഖാ. ഏവം മം ധാരേഹി അധിമുത്തചിത്തന്തി പിങ്ഗിയോ ‘‘ഏവമേവ ത്വമ്പി പമുഞ്ചസ്സു സദ്ധ’’ന്തി. ഇമിനാ ഭഗവതോ ഓവാദേന അത്തനി സദ്ധം ഉപ്പാദേത്വാ സദ്ധാധുരേനേവ ച വിമുഞ്ചിത്വാ തം സദ്ധാധിമുത്തതം പകാസേന്തോ ഭഗവന്തം ആഹ – ‘‘ഏവം മം ധാരേഹി അധിമുത്തചിത്ത’’ന്തി. അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ ‘‘യഥാ മം ത്വം അവച, ഏവമേവ അധിമുത്തം ധാരേഹീ’’തി.

ഇതി പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ സോളസബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ ച പഞ്ചമോ വഗ്ഗോ അത്ഥവണ്ണനാനയതോ, നാമേന

പാരായനവഗ്ഗോതി.

നിഗമനകഥാ

ഏത്താവതാ ച യം വുത്തം –

‘‘ഉത്തമം വന്ദനേയ്യാനം, വന്ദിത്വാ രതനത്തയം;

യോ ഖുദ്ദകനികായമ്ഹി, ഖുദ്ദാചാരപ്പഹായിനാ.

‘‘ദേസിതോ ലോകനാഥേന, ലോകനിത്ഥരണേസിനാ;

തസ്സ സുത്തനിപാതസ്സ, കരിസ്സാമത്ഥവണ്ണന’’ന്തി.

ഏത്ഥ ഉരഗവഗ്ഗാദിപഞ്ചവഗ്ഗസങ്ഗഹിതസ്സ ഉരഗസുത്താദിസത്തതിസുത്തപ്പഭേദസ്സ സുത്തനിപാതസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ കതാ ഹോതി. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘ഇമം സുത്തനിപാതസ്സ, കരോന്തേനത്ഥവണ്ണനം;

സദ്ധമ്മട്ഠിതികാമേന, യം പത്തം കുസലം മയാ.

‘‘തസ്സാനുഭാവതോ ഖിപ്പം, ധമ്മേ അരിയപ്പവേദിതേ;

വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം, പാപുണാതു അയം ജനോ’’തി.

(പരിയത്തിപ്പമാണതോ ചതുചത്താലീസമത്താ ഭാണവാരാ.)

പരമവിസുദ്ധസദ്ധാബുദ്ധിവീരിയപ്പടിമണ്ഡിതേന സീലാചാരജ്ജവമദ്ദവാദിഗുണസമുദയസമുദിതേന സകസമയസമയന്തരഗഹനജ്ഝോഗാഹണസമത്ഥേന പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയസമന്നാഗതേന തിപിടകപരിയത്തിപ്പഭേദേ സാട്ഠകഥേ സത്ഥുസാസനേ അപ്പടിഹതഞാണപ്പഭാവേന മഹാവേയ്യാകരണേന കരണസമ്പത്തിജനിതസുഖവിനിഗ്ഗതമധുരോദാരവചനലാവണ്ണയുത്തേന യുത്തമുത്തവാദിനാ വാദീവരേന മഹാകവിനാ ഛളഭിഞ്ഞാപടിസമ്ഭിദാദിപ്പഭേദഗുണപടിമണ്ഡിതേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ സുപ്പതിട്ഠിതബുദ്ധീനം ഥേരവംസപ്പദീപാനം ഥേരാനം മഹാവിഹാരവാസീനം വംസാലങ്കാരഭൂതേന വിപുലവിസുദ്ധബുദ്ധിനാ ബുദ്ധഘോസോതി ഗരൂഹി ഗഹിതനാമധേയ്യേന ഥേരേന കതാ അയം പരമത്ഥജോതികാ നാമ സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥാ –

താവ തിട്ഠതു ലോകസ്മിം, ലോകനിത്ഥരണേസിനം;

ദസ്സേന്തീ കുലപുത്താനം, നയം പഞ്ഞാവിസുദ്ധിയാ.

യാവ ബുദ്ധോതി നാമമ്പി, സുദ്ധചിത്തസ്സ താദിനോ;

ലോകമ്ഹി ലോകജേട്ഠസ്സ, പവത്തതി മഹേസിനോതി.

സുത്തനിപാത-അത്ഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.