൭. ബ്രാഹ്മണധമ്മികസുത്തവണ്ണനാ

ഏവം മേ സുതന്തി ബ്രാഹ്മണധമ്മികസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? അയമേവ യാസ്സ നിദാനേ ‘‘അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ’’തിആദിനാ നയേന വുത്താ. തത്ഥ സമ്ബഹുലാതി ബഹൂ അനേകേ. കോസലകാതി കോസലരട്ഠവാസിനോ. ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാതി ജാതിയാ ബ്രാഹ്മണാ മഹാസാരതായ മഹാസാലാ. യേസം കിര നിദഹിത്വാ ഠപിതംയേവ അസീതികോടിസങ്ഖ്യം ധനമത്ഥി, തേ ‘‘ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ’’തി വുച്ചന്തി. ഇമേ ച താദിസാ, തേന വുത്തം ‘‘ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ’’തി. ജിണ്ണാതി ജജ്ജരീഭൂതാ ജരായ ഖണ്ഡിച്ചാദിഭാവമാപാദിതാ. വുഡ്ഢാതി അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം വുഡ്ഢിമരിയാദം പത്താ. മഹല്ലകാതി ജാതിമഹല്ലകതായ സമന്നാഗതാ, ചിരകാലപ്പസുതാതി വുത്തം ഹോതി. അദ്ധഗതാതി അദ്ധാനം ഗതാ, ദ്വേ തയോ രാജപരിവട്ടേ അതീതാതി അധിപ്പായോ. വയോ അനുപ്പത്താതി പച്ഛിമവയം സമ്പത്താ. അപിച ജിണ്ണാതി പോരാണാ, ചിരകാലപ്പവത്തകുലന്വയാതി വുത്തം ഹോതി. വുഡ്ഢാതി സീലാചാരാദിഗുണവുഡ്ഢിയുത്താ. മഹല്ലകാതി വിഭവമഹന്തതായ സമന്നാഗതാ മഹദ്ധനാ മഹാഭോഗാ. അദ്ധഗതാതി മഗ്ഗപടിപന്നാ ബ്രാഹ്മണാനം വതചരിയാദിമരിയാദം അവീതിക്കമ്മ ചരമാനാ. വയോ അനുപ്പത്താതി ജാതിവുഡ്ഢഭാവമ്പി അന്തിമവയം അനുപ്പത്താതി ഏവമ്പേത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ. സേസമേത്ഥ പാകടമേവ.

ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസൂതി ഖമനീയാദീനി പുച്ഛന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമപ്പവത്തമോദാ അഹേസും. യായ ച ‘‘കച്ചി ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം, അപ്പാബാധം, അപ്പാതങ്കം, ബലം, ലഹുട്ഠാനം, ഫാസുവിഹാരോ’’തിആദികായ കഥായ സമ്മോദിംസു, തം പീതിപാമോജ്ജസങ്ഖാതസമ്മോദജനനതോ സമ്മോദിതും അരഹതോ ച സമ്മോദനീയം, അത്ഥബ്യഞ്ജനമധുരതായ സുചിരമ്പി കാലം സാരേതും നിരന്തരം പവത്തേതും അരഹതോ സരിതബ്ബഭാവതോ ച സാരണീയം. സുയ്യമാനസുഖതോ ച സമ്മോദനീയം, അനുസ്സരിയമാനസുഖതോ സാരണീയം, തഥാ ബ്യഞ്ജനപരിസുദ്ധതായ സമ്മോദനീയം, അത്ഥപരിസുദ്ധതായ സാരണീയന്തി ഏവം അനേകേഹി പരിയായേഹി സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ പരിയോസാപേത്വാ നിട്ഠാപേത്വാ യേനത്ഥേന ആഗതാ, തം പുച്ഛിതുകാമാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. തം –

‘‘ന പച്ഛതോ ന പുരതോ, നാപി ആസന്നദൂരതോ;

ന പസ്സേ നാപി പടിവാതേ, ന ചാപി ഓണതുണ്ണതേ’’തി. –

ആദിനാ നയേന മങ്ഗലസുത്തവണ്ണനായം വുത്തമേവ.

ഏവം ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘കിം ത’’ന്തി? ‘‘സന്ദിസ്സന്തി നു ഖോ’’തിആദി. തം സബ്ബം ഉത്താനത്ഥമേവ. കേവലഞ്ഹേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാനം ബ്രാഹ്മണധമ്മേതി ദേസകാലാദിധമ്മേ ഛഡ്ഡേത്വാ യോ ബ്രാഹ്മണധമ്മോ, തസ്മിംയേവ. തേന ഹി ബ്രാഹ്മണാതി യസ്മാ മം തുമ്ഹേ യാചിത്ഥ, തസ്മാ ബ്രാഹ്മണാ സുണാഥ, സോതം ഓദഹഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ, യോനിസോ മനസി കരോഥ. തഥാ പയോഗസുദ്ധിയാ സുണാഥ, ആസയസുദ്ധിയാ സാധുകം മനസി കരോഥ. അവിക്ഖേപേന സുണാഥ, പഗ്ഗഹേന സാധുകം മനസി കരോഥാതിആദിനാ നയേന ഏതേസം പദാനം പുബ്ബേ അവുത്തോപി അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. അഥ ഭഗവതാ വുത്തം തം വചനം സമ്പടിച്ഛന്താ ‘‘ഏവം ഭോ’’തി ഖോ തേ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും, ഭഗവതോ വചനം അഭിമുഖാ ഹുത്വാ അസ്സോസും. അഥ വാ പടിസ്സുണിംസു. ‘‘സുണാഥ സാധുകം മനസി കരോഥാ’’തി വുത്തമത്ഥം കത്തുകാമതായ പടിജാനിംസൂതി വുത്തം ഹോതി. അഥ തേസം ഏവം പടിസ്സുതവതം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കിം ത’’ന്തി? ‘‘ഇസയോ പുബ്ബകാ’’തിആദി.

൨൮൭. തത്ഥ പഠമഗാഥായ താവ സഞ്ഞതത്താതി സീലസംയമേന സംയതചിത്താ. തപസ്സിനോതി ഇന്ദ്രിയസംവരതപയുത്താ. അത്തദത്ഥമചാരിസുന്തി മന്തജ്ഝേനബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനാദിം അത്തനോ അത്ഥം അകംസു. സേസം പാകടമേവ.

൨൮൮. ദുതിയഗാഥാദീസുപി അയം സങ്ഖേപവണ്ണനാ – ന പസൂ ബ്രാഹ്മണാനാസുന്തി പോരാണാനം ബ്രാഹ്മണാനം പസൂ ന ആസും, ന തേ പസുപരിഗ്ഗഹമകംസു. ന ഹിരഞ്ഞം ന ധാനിയന്തി ഹിരഞ്ഞഞ്ച ബ്രാഹ്മണാനം അന്തമസോ ജതുമാസകോപി നാഹോസി, തഥാ വീഹിസാലിയവഗോധൂമാദി പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണഭേദം ധാനിയമ്പി തേസം നാഹോസി. തേ ഹി നിക്ഖിത്തജാതരൂപരജതാ അസന്നിധികാരകാവ ഹുത്വാ കേവലം സജ്ഝായധനധഞ്ഞാ അത്തനോ മന്തജ്ഝേനസങ്ഖാതേനേവ ധനേന ധഞ്ഞേന ച സമന്നാഗതാ അഹേസും. യോ ചായം മേത്താദിവിഹാരോ സേട്ഠത്താ അനുഗാമികത്താ ച ബ്രഹ്മനിധീതി വുച്ചതി, തഞ്ച ബ്രഹ്മം നിധിമപാലയും സദാ തസ്സ ഭാവനാനുയോഗേന.

൨൮൯. ഏവം വിഹാരീനം യം നേസം പകതം ആസി, യം ഏതേസം പകതം ഏതേ ബ്രാഹ്മണേ ഉദ്ദിസ്സ കതം അഹോസി. ദ്വാരഭത്തം ഉപട്ഠിതന്തി ‘‘ബ്രാഹ്മണാനം ദസ്സാമാ’’തി സജ്ജേത്വാ തേഹി തേഹി ദായകേഹി അത്തനോ അത്തനോ ഘരദ്വാരേ ഠപിതഭത്തം. സദ്ധാപകതന്തി സദ്ധായ പകതം, സദ്ധാദേയ്യന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏസാനന്തി ഏസന്തീതി ഏസാ, തേസം ഏസാനം, ഏസമാനാനം പരിയേസമാനാനന്തി വുത്തം ഹോതി. ദാതവേതി ദാതബ്ബം. തദമഞ്ഞിസുന്തി തം അമഞ്ഞിംസു, തം ദ്വാരേ സജ്ജേത്വാ ഠപിതം ഭത്തം സദ്ധാദേയ്യം പരിയേസമാനാനം ഏതേസം ബ്രാഹ്മണാനം ദാതബ്ബം അമഞ്ഞിംസു ദായകാ ജനാ, ന തതോ പരം. അനത്ഥികാ ഹി തേ അഞ്ഞേന അഹേസും, കേവലം ഘാസച്ഛാദനപരമതായ സന്തുട്ഠാതി അധിപ്പായോ.

൨൯൦. നാനാരത്തേഹീതി നാനാവിധരാഗരത്തേഹി വത്ഥേഹി വിചിത്രത്ഥരണത്ഥതേഹി, സയനേഹി ഏകഭൂമികദ്വിഭൂമികാദിപാസാദവരേഹി. ആവസഥേഹീതി ഏവരൂപേഹി ഉപകരണേഹി. ഫീതാ ജനപദാ രട്ഠാ ഏകേകപ്പദേസഭൂതാ ജനപദാ ച കേചി കേചി സകലരട്ഠാ ച ‘‘നമോ ബ്രാഹ്മണാന’’ന്തി സായം പാതം ബ്രാഹ്മണേ ദേവേ വിയ നമസ്സിംസു.

൨൯൧. തേ ഏവം നമസ്സിയമാനാ ലോകേന അവജ്ഝാ ബ്രാഹ്മണാ ആസും, ന കേവലഞ്ച അവജ്ഝാ, അജേയ്യാ വിഹിംസിതുമ്പി അനഭിഭവനീയത്താ അജേയ്യാ ച അഹേസും. കിം കാരണാ? ധമ്മരക്ഖിതാ, യസ്മാ ധമ്മേന രക്ഖിതാ. തേ ഹി പഞ്ച വരസീലധമ്മേ രക്ഖിംസു, ‘‘ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതി ധമ്മചാരി’’ന്തി (ജാ. ൧.൧൦.൧൦൨; ൧.൧൫.൩൮൫) ധമ്മരക്ഖിതാ ഹുത്വാ അവജ്ഝാ അജേയ്യാ ച അഹേസുന്തി അധിപ്പായോ. ന നേ കോചി നിവാരേസീതി തേ ബ്രാഹ്മണേ കുലാനം ദ്വാരേസു സബ്ബസോ ബാഹിരേസു ച അബ്ഭന്തരേസു ച സബ്ബദ്വാരേസു യസ്മാ തേസു പിയസമ്മതേസു വരസീലസമന്നാഗതേസു മാതാപിതൂസു വിയ അതിവിസ്സത്ഥാ മനുസ്സാ അഹേസും, തസ്മാ ‘‘ഇദം നാമ ഠാനം തയാ ന പവിസിതബ്ബ’’ന്തി ന കോചി നിവാരേസി.

൨൯൨. ഏവം ധമ്മരക്ഖിതാ കുലദ്വാരേസു അനിവാരിതാ ചരന്താ അട്ഠ ച ചത്താലീസഞ്ചാതി അട്ഠചത്താലീസം വസ്സാനി കുമാരഭാവതോ പഭുതി ചരണേന കോമാരം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിംസു തേ. യേപി ബ്രാഹ്മണചണ്ഡാലാ അഹേസും, കോ പന വാദോ ബ്രഹ്മസമാദീസൂതി ഏവമേത്ഥ അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്താ ഏവ ഹി വിജ്ജാചരണപരിയേട്ഠിം അചരും ബ്രാഹ്മണാ പുരേ, ന അബ്രഹ്മചാരിനോ ഹുത്വാ. തത്ഥ വിജ്ജാപരിയേട്ഠീതി മന്തജ്ഝേനം. വുത്തഞ്ചേതം ‘‘സോ അട്ഠചത്താലീസ വസ്സാനി കോമാരം ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി മന്തേ അധീയമാനോ’’തി (അ. നി. ൫.൧൯൨). ചരണപരിയേട്ഠീതി സീലരക്ഖണം. ‘‘വിജ്ജാചരണപരിയേട്ഠു’’ന്തിപി പാഠോ, വിജ്ജാചരണം പരിയേസിതും അചരുന്തി അത്ഥോ.

൨൯൩. യഥാവുത്തഞ്ച കാലം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിത്വാ തതോ പരം ഘരാവാസം കപ്പേന്താപി ന ബ്രാഹ്മണാ അഞ്ഞമഗമും ഖത്തിയം വാ വേസ്സാദീസു അഞ്ഞതരം വാ, യേ അഹേസും ദേവസമാ വാ മരിയാദാ വാതി അധിപ്പായോ. തഥാ സതം വാ സഹസ്സം വാ ദത്വാ നപി ഭരിയം കിണിംസു തേ, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി ഏകച്ചേ കിണന്തി. തേ ഹി ധമ്മേന ദാരം പരിയേസന്തി. കഥം? അട്ഠചത്താലീസം വസ്സാനി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിത്വാ ബ്രാഹ്മണാ കഞ്ഞാഭിക്ഖം ആഹിണ്ഡന്തി – ‘‘അഹം അട്ഠചത്താലീസ വസ്സാനി ചിണ്ണബ്രഹ്മചരിയോ, യദി വയപ്പത്താ ദാരികാ അത്ഥി, ദേഥ മേ’’തി. തതോ യസ്സ വയപ്പത്താ ദാരികാ ഹോതി, സോ തം അലങ്കരിത്വാ നീഹരിത്വാ ദ്വാരേ ഠിതസ്സേവ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഹത്ഥേ ഉദകം ആസിഞ്ചന്തോ ‘‘ഇമം തേ, ബ്രാഹ്മണ, ഭരിയം പോസാവനത്ഥായ ദമ്മീ’’തി വത്വാ ദേതി.

കസ്മാ പന തേ ഏവം ചിരം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിത്വാപി ദാരം പരിയേസന്തി, ന യാവജീവം ബ്രഹ്മചാരിനോ ഹോന്തീതി? മിച്ഛാദിട്ഠിവസേന. തേസഞ്ഹി ഏവംദിട്ഠി ഹോതി – ‘‘യോ പുത്തം ന ഉപ്പാദേതി, സോ കുലവംസച്ഛേദകരോ ഹോതി, തതോ നിരയേ പച്ചതീ’’തി. ചത്താരോ കിര അഭായിതബ്ബം ഭായന്തി ഗണ്ഡുപ്പാദോ കികീ കുന്തനീ ബ്രാഹ്മണാതി. ഗണ്ഡുപ്പാദാ കിര മഹാപഥവിയാ ഖയഭയേന മത്തഭോജിനോ ഹോന്തി, ന ബഹും മത്തികം ഖാദന്തി. കികീ സകുണികാ ആകാസപതനഭയേന അണ്ഡസ്സ ഉപരി ഉത്താനാ സേതി. കുന്തനീ സകുണികാ പഥവികമ്പനഭയേന പാദേഹി ഭൂമിം ന സുട്ഠു അക്കമതി. ബ്രാഹ്മണാ കുലവംസൂപച്ഛേദഭയേന ദാരം പരിയേസന്തി. ആഹ ചേത്ഥ –

‘‘ഗണ്ഡുപ്പാദോ കികീ ചേവ, കുന്തീ ബ്രാഹ്മണധമ്മികോ;

ഏതേ അഭയം ഭായന്തി, സമ്മൂള്ഹാ ചതുരോ ജനാ’’തി.

ഏവം ധമ്മേന ദാരം പരിയേസിത്വാപി ച സമ്പിയേനേവ സംവാസം സങ്ഗന്ത്വാ സമരോചയും, സമ്പിയേനേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം പേമേനേവ കായേന ച ചിത്തേന ച മിസ്സീഭൂതാ സങ്ഘടിതാ സംസട്ഠാ ഹുത്വാ സംവാസം സമരോചയും, ന അപ്പിയേന ന നിഗ്ഗഹേന ചാതി വുത്തം ഹോതി.

൨൯൪. ഏവം സമ്പിയേനേവ സംവാസം കരോന്താപി ച അഞ്ഞത്ര തമ്ഹാതി, യോ സോ ഉതുസമയോ, യമ്ഹി സമയേ ബ്രാഹ്മണീ ബ്രാഹ്മണേന ഉപഗന്തബ്ബാ, അഞ്ഞത്ര തമ്ഹാ സമയാ ഠപേത്വാ തം സമയം ഉതുതോ വിരതം ഉതുവേരമണിം പതി ഭരിയം, യാവ പുന സോ സമയോ ആഗച്ഛതി, താവ അട്ഠത്വാ അന്തരായേവ. മേഥുനം ധമ്മന്തി മേഥുനായ ധമ്മായ. സമ്പദാനവചനപത്തിയാ കിരേതം ഉപയോഗവചനം. നാസ്സു ഗച്ഛന്തീതി നേവ ഗച്ഛന്തി. ബ്രാഹ്മണാതി യേ ഹോന്തി ദേവസമാ ച മരിയാദാ ചാതി അധിപ്പായോ.

൨൯൫. അവിസേസേന പന സബ്ബേപി ബ്രഹ്മചരിയഞ്ച…പേ… അവണ്ണയും. തത്ഥ ബ്രഹ്മചരിയന്തി മേഥുനവിരതി. സീലന്തി സേസാനി ചത്താരി സിക്ഖാപദാനി. അജ്ജവന്തി ഉജുഭാവോ, അത്ഥതോ അസഠതാ അമായാവിതാ ച. മദ്ദവന്തി മുദുഭാവോ, അത്ഥതോ അത്ഥദ്ധതാ അനതിമാനിതാ ച. തപോതി ഇന്ദ്രിയസംവരോ. സോരച്ചന്തി സുരതഭാവോ സുഖസീലതാ അപ്പടികൂലസമാചാരതാ. അവിഹിംസാതി പാണിആദീഹി അവിഹേസികജാതികതാ സകരുണഭാവോ. ഖന്തീതി അധിവാസനക്ഖന്തി. ഇച്ചേതേ ഗുണേ അവണ്ണയും. യേപി നാസക്ഖിംസു സബ്ബസോ പടിപത്തിയാ ആരാധേതും, തേപി തത്ഥ സാരദസ്സിനോ ഹുത്വാ വാചായ വണ്ണയിംസു പസംസിംസു.

൨൯൬. ഏവം വണ്ണേന്താനഞ്ച യോ നേസം…പേ… നാഗമാ, യോ ഏതേസം ബ്രാഹ്മണാനം പരമോ ബ്രഹ്മാ അഹോസി, ബ്രഹ്മസമോ നാമ ഉത്തമോ ബ്രാഹ്മണോ അഹോസി, ദള്ഹേന പരക്കമേന സമന്നാഗതത്താ ദള്ഹപരക്കമോ. സ വാതി വിഭാവനേ വാ-സദ്ദോ, തേന സോ ഏവരൂപോ ബ്രാഹ്മണോതി തമേവ വിഭാവേതി. മേഥുനം ധമ്മന്തി മേഥുനസമാപത്തിം. സുപിനന്തേപി നാഗമാതി സുപിനേപി ന അഗമാസി.

൨൯൭. തതോ തസ്സ വത്തം…പേ… അവണ്ണയും. ഇമായ ഗാഥായ നവമഗാഥായ വുത്തഗുണേയേവ ആദിഅന്തവസേന നിദ്ദിസന്തോ ദേവസമേ ബ്രാഹ്മണേ പകാസേതി. തേ ഹി വിഞ്ഞുജാതികാ പണ്ഡിതാ തസ്സ ബ്രഹ്മസമസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ വത്തം അനുസിക്ഖന്തി പബ്ബജ്ജായ ഝാനഭാവനായ ച, തേ ച ഇമേ ബ്രഹ്മചരിയാദിഗുണേ പടിപത്തിയാ ഏവ വണ്ണയന്തീതി. തേ സബ്ബേപി ബ്രാഹ്മണാ പഞ്ചകനിപാതേ ദോണസുത്തേ (അ. നി. ൫.൧൯൨) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

൨൯൮. ഇദാനി മരിയാദേ ബ്രാഹ്മണേ ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘തണ്ഡുലം സയന’’ന്തി. തസ്സത്ഥോ – തേസു യേ ഹോന്തി മരിയാദാ, തേ ബ്രാഹ്മണാ സചേ യഞ്ഞം കപ്പേതുകാമാ ഹോന്തി, അഥ ആമകധഞ്ഞപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതത്താ നാനപ്പകാരകം തണ്ഡുലഞ്ച, മഞ്ചപീഠാദിഭേദം സയനഞ്ച, ഖോമാദിഭേദം വത്ഥഞ്ച, ഗോസപ്പിതിലതേലാദിഭേദം സപ്പിതേലഞ്ച യാചിയ ധമ്മേന, ‘‘ഉദ്ദിസ്സ അരിയാ തിട്ഠന്തി, ഏസാ അരിയാന യാചനാ’’തി ഏവം വുത്തേന ഉദ്ദിസ്സഠാനസങ്ഖാതേന ധമ്മേന യാചിത്വാ, അഥ യോ യം ഇച്ഛതി ദാതും, തേന തം ദിന്നതണ്ഡുലാദിം സമോധാനേത്വാ സംകഡ്ഢിത്വാ. ‘‘സമുദാനേത്വാ’’തിപി പാഠോ, ഏകോയേവത്ഥോ. തതോ യഞ്ഞമകപ്പയുന്തി തതോ ഗഹേത്വാ ദാനമകംസു.

൨൯൯. കരോന്താ ച ഏവമേതസ്മിം ഉപട്ഠിതസ്മിം ദാനസങ്ഖാതേ യഞ്ഞസ്മിം നാസ്സു ഗാവോ ഹനിംസു തേ, ന തേ ഗാവിയോ ഹനിംസു. ഗാവീമുഖേന ചേത്ഥ സബ്ബപാണാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. കിംകാരണാ ന ഹനിംസൂതി? ബ്രഹ്മചരിയാദിഗുണയുത്തത്താ. അപിച വിസേസതോ യഥാ മാതാ…പേ… നാസ്സു ഗാവോ ഹനിംസു തേ. തത്ഥ യാസു ജായന്തി ഓസധാതി യാസു പിത്താദീനം ഭേസജ്ജഭൂതാ പഞ്ച ഗോരസാ ജായന്തി.

൩൦൦. അന്നദാതിആദീസു യസ്മാ പഞ്ച ഗോരസേ പരിഭുഞ്ജന്താനം ഖുദാ വൂപസമ്മതി, ബലം വഡ്ഢതി, ഛവിവണ്ണോ വിപ്പസീദതി, കായികമാനസികം സുഖം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ അന്നദാ ബലദാ വണ്ണദാ സുഖദാ ചേതാതി വേദിതബ്ബാ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

൩൦൧. ഏവം തേ യഞ്ഞേസു ഗാവോ അഹനന്താ പുഞ്ഞപ്പഭാവാനുഗ്ഗഹിതസരീരാ സുഖുമാലാ…പേ… സുഖമേധിത്ഥ യം പജാ. തത്ഥ സുഖുമാലാ മുദുതലുണഹത്ഥപാദാദിതായ, മഹാകായാ ആരോഹപരിണാഹസമ്പത്തിയാ, വണ്ണവന്തോ സുവണ്ണവണ്ണതായ സണ്ഠാനയുത്തതായ ച, യസസ്സിനോ ലാഭപരിവാരസമ്പദായ. സേഹി ധമ്മേഹീതി സകേഹി ചാരിത്തേഹി. കിച്ചാകിച്ചേസു ഉസ്സുകാതി കിച്ചേസു ‘‘ഇദം കാതബ്ബം’’, അകിച്ചേസു ‘‘ഇദം ന കാതബ്ബ’’ന്തി ഉസ്സുക്കമാപന്നാ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ഏവം തേ പോരാണാ ബ്രാഹ്മണാ ഏവരൂപാ ഹുത്വാ ദസ്സനീയാ പസാദനീയാ ലോകസ്സ പരമദക്ഖിണേയ്യാ ഇമായ പടിപത്തിയാ യാവ ലോകേ അവത്തിംസു, താവ വിഗതഈതിഭയുപദ്ദവാ ഹുത്വാ നാനപ്പകാരകം സുഖം ഏധിത്ഥ പാപുണി, സുഖം വാ ഏധിത്ഥ സുഖം വുഡ്ഢിം അഗമാസി. അയം പജാതി സത്തലോകം നിദസ്സേതി.

൩൦൨-൩. കാലച്ചയേന പന സമ്ഭിന്നമരിയാദഭാവം ആപജ്ജിതുകാമാനം തേസം ആസി വിപല്ലാസോ…പേ… ഭാഗസോ മിതേ. തത്ഥ വിപല്ലാസോതി വിപരീതസഞ്ഞാ. അണുതോ അണുന്തി ലാമകട്ഠേന പരിത്തട്ഠേന അപ്പസ്സാദട്ഠേന അണുഭൂതതോ കാമഗുണതോ ഉപ്പന്നം ഝാനസാമഞ്ഞനിബ്ബാനസുഖാനി ഉപനിധായ സങ്ഖ്യമ്പി അനുപഗമനേന അണും കാമസുഖം, ലോകുത്തരസുഖം വാ ഉപനിധായ അണുഭൂതതോ അത്തനാ പടിലദ്ധലോകിയസമാപത്തിസുഖതോ അണും അപ്പകതോപി അപ്പകം കാമസുഖം ദിസ്വാതി അധിപ്പായോ. രാജിനോ ചാതി രഞ്ഞോ ച. വിയാകാരന്തി സമ്പത്തിം. ആജഞ്ഞസംയുത്തേതി അസ്സാജാനീയസംയുത്തേ. സുകതേതി ദാരുകമ്മലോഹകമ്മേന സുനിട്ഠിതേ. ചിത്തസിബ്ബനേതി സീഹചമ്മാദീഹി അലങ്കരണവസേന ചിത്രസിബ്ബനേ. നിവേസനേതി ഘരവത്ഥൂനി. നിവേസേതി തത്ഥ പതിട്ഠാപിതഘരാനി. വിഭത്തേതി ആയാമവിത്ഥാരവസേന വിഭത്താനി. ഭാഗസോ മിതേതി അങ്ഗണദ്വാരപാസാദകൂടാഗാരാദിവസേന കോട്ഠാസം കോട്ഠാസം കത്വാ മിതാനി. കിം വുത്തം ഹോതി? തേസം ബ്രാഹ്മണാനം അണുതോ അണുസഞ്ഞിതം കാമസുഖഞ്ച രഞ്ഞോ ബ്യാകാരഞ്ച അലങ്കതനാരിയോ ച വുത്തപ്പകാരേ രഥേ ച നിവേസനേ നിവേസേ ച ദിസ്വാ ദുക്ഖേസുയേവ ഏതേസു വത്ഥൂസു ‘‘സുഖ’’ന്തി പവത്തത്താ പുബ്ബേ പവത്തനേക്ഖമ്മസഞ്ഞാവിപല്ലാസസങ്ഖാതാ വിപരീതസഞ്ഞാ ആസി.

൩൦൪. തേ ഏവം വിപരീതസഞ്ഞാ ഹുത്വാ ഗോമണ്ഡലപരിബ്യൂള്ഹം…പേ… ബ്രാഹ്മണാ. തത്ഥ ഗോമണ്ഡലപരിബ്യൂള്ഹന്തി ഗോയൂഥേഹി പരികിണ്ണം. നാരീവരഗണായുതന്തി വരനാരീഗണസംയുത്തം. ഉളാരന്തി വിപുലം. മാനുസം ഭോഗന്തി മനുസ്സാനം നിവേസനാദിഭോഗവത്ഥും. അഭിജ്ഝായിംസൂതി ‘‘അഹോ വതിദം അമ്ഹാകം അസ്സാ’’തി തണ്ഹം വഡ്ഢേത്വാ അഭിപത്ഥയമാനാ ഝായിംസു.

൩൦൫. ഏവം അഭിജ്ഝായന്താ ച ‘‘ഏതേ മനുസ്സാ സുന്ഹാതാ സുവിലിത്താ കപ്പിതകേസമസ്സൂ ആമുത്തമണിആഭരണാ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി പരിചാരേന്തി, മയം പന ഏവം തേഹി നമസ്സിയമാനാപി സേദമലകിലിട്ഠഗത്താ പരൂള്ഹകച്ഛനഖലോമാ ഭോഗരഹിതാ പരമകാരുഞ്ഞതം പത്താ വിഹരാമ. ഏതേ ച ഹത്ഥിക്ഖന്ധഅസ്സപിട്ഠിസിവികാസുവണ്ണരഥാദീഹി വിചരന്തി, മയം പാദേഹി. ഏതേ ദ്വിഭൂമികാദിപാസാദതലേസു വസന്തി, മയം അരഞ്ഞരുക്ഖമൂലാദീസു. ഏതേ ച ഗോനകാദീഹി അത്ഥരണേഹി അത്ഥതാസു വരസേയ്യാസു സയന്തി, മയം തട്ടികാചമ്മഖണ്ഡാദീനി അത്ഥരിത്വാ ഭൂമിയം. ഏതേ നാനാരസാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജന്തി, മയം ഉഞ്ഛാചരിയായ യാപേമ. കഥം നു ഖോ മയമ്പി ഏതേഹി സദിസാ ഭവേയ്യാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ധനം ഇച്ഛിതബ്ബം, ന സക്കാ ധനരഹിതേഹി അയം സമ്പത്തി പാപുണിതു’’ന്തി ച അവധാരേത്വാ വേദേ ഭിന്ദിത്വാ ധമ്മയുത്തേ പുരാണമന്തേ നാസേത്വാ അധമ്മയുത്തേ കൂടമന്തേ ഗന്ഥേത്വാ ധനത്ഥികാ ഓക്കാകരാജാനമുപസങ്കമ്മ സോത്ഥിവചനാദീനി പയുഞ്ജിത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം, മഹാരാജ, ബ്രാഹ്മണവംസേ പവേണിയാ ആഗതം പോരാണമന്തപദം അത്ഥി, തം മയം ആചരിയമുട്ഠിതായ ന കസ്സചി ഭണിമ്ഹാ, തം മഹാരാജാ സോതുമരഹതീ’’തി ച വത്വാ അസ്സമേധാദിയഞ്ഞം വണ്ണയിംസു. വണ്ണയിത്വാ ച രാജാനം ഉസ്സാഹേന്താ ‘‘യജ, മഹാരാജ, ഏവം പഹൂതധനധഞ്ഞോ ത്വം, നത്ഥി തേ യഞ്ഞസമ്ഭാരവേകല്ലം, ഏവഞ്ഹി തേ യജതോ സത്തകുലപരിവട്ടാ സഗ്ഗേ ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തീ’’തി അവോചും. തേന നേസം തം പവത്തിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ഭഗവാ ‘‘തേ തത്ഥ മന്തേ…പേ… ബഹു തേ ധന’’ന്തി.

തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം, യം ഭോഗമഭിജ്ഝായിംസു, തന്നിമിത്തന്തി വുത്തം ഹോതി. നിമിത്തത്ഥേ ഹി ഏതം ഭുമ്മവചനം. തദുപാഗമുന്തി തദാ ഉപാഗമും. പഹൂതധനധഞ്ഞോസീതി പഹൂതധനധഞ്ഞോ ഭവിസ്സസി, അഭിസമ്പരായന്തി അധിപ്പായോ. ആസംസായഞ്ഹി അനാഗതേപി വത്തമാനവചനം ഇച്ഛന്തി സദ്ദകോവിദാ. യജസ്സൂതി യജാഹി. വിത്തം ധനന്തി ജാതരൂപാദിരതനമേവ വിത്തികാരണതോ വിത്തം, സമിദ്ധികാരണതോ ധനന്തി വുത്തം. അഥ വാ വിത്തന്തി വിത്തികാരണഭൂതമേവ ആഭരണാദി ഉപകരണം, യം ‘‘പഹൂതവിത്തൂപകരണോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൩൩൧) ആഗച്ഛതി. ധനന്തി ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദി. കിം വുത്തം ഹോതി? തേ ബ്രാഹ്മണാ മന്തേ ഗന്ഥേത്വാ തദാ ഓക്കാകം ഉപാഗമും. കിന്തി? ‘‘മഹാരാജ, ബഹൂ തേ വിത്തഞ്ച ധനഞ്ച, യജസ്സു, ആയതിമ്പി പഹൂതധനധഞ്ഞോ ഭവിസ്സസീ’’തി.

൩൦൬. ഏവം കാരണം വത്വാ സഞ്ഞാപേന്തേഹി തതോ ച രാജാ…പേ… അദാ ധനം. തത്ഥ സഞ്ഞത്തോതി ഞാപിതോ. രഥേസഭോതി മഹാരഥേസു ഖത്തിയേസു അകമ്പിയട്ഠേന ഉസഭസദിസോ. ‘‘അസ്സമേധ’’ന്തിആദീസു അസ്സമേത്ഥ മേധന്തീതി അസ്സമേധോ, ദ്വീഹി പരിയഞ്ഞേഹി യജിതബ്ബസ്സ ഏകവീസതിയൂപസ്സ ഠപേത്വാ ഭൂമിഞ്ച പുരിസേ ച അവസേസസബ്ബവിഭവദക്ഖിണസ്സ യഞ്ഞസ്സേതം അധിവചനം. പുരിസമേത്ഥ മേധന്തീതി പുരിസമേധോ, ചതൂഹി പരിയഞ്ഞേഹി യജിതബ്ബസ്സ സദ്ധിം ഭൂമിയാ അസ്സമേധേ വുത്തവിഭവദക്ഖിണസ്സ യഞ്ഞസ്സേതം അധിവചനം. സമ്മമേത്ഥ പാസന്തീതി സമ്മാപാസോ, ദിവസേ ദിവസേ സമ്മം ഖിപിത്വാ തസ്സ പതിതോകാസേ വേദിം കത്വാ സംഹാരിമേഹി യൂപാദീഹി സരസ്സതിനദിയാ നിമുഗ്ഗോകാസതോ പഭുതി പടിലോമം ഗച്ഛന്തേന യജിതബ്ബസ്സ സത്രയാഗസ്സേതം അധിവചനം. വാജമേത്ഥ പിവന്തീതി വാജപേയ്യോ. ഏകേന പരിയഞ്ഞേന സത്തരസഹി പസൂഹി യജിതബ്ബസ്സ ബേലുവയൂപസ്സ സത്തരസകദക്ഖിണസ്സ യഞ്ഞസ്സേതം അധിവചനം. നത്ഥി ഏത്ഥ അഗ്ഗളാതി നിരഗ്ഗളോ, നവഹി പരിയഞ്ഞേഹി യജിതബ്ബസ്സ സദ്ധിം ഭൂമിയാ ച പുരിസേഹി ച അസ്സമേധേ വുത്തവിഭവദക്ഖിണസ്സ സബ്ബമേധപരിയായനാമസ്സ അസ്സമേധവികപ്പസ്സേതം അധിവചനം. സേസമേത്ഥ പാകടമേവ.

൩൦൭-൮. ഇദാനി യം വുത്തം ‘‘ബ്രാഹ്മണാനമദാ ധന’’ന്തി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഗാവോ സയനഞ്ചാ’’തി ഗാഥാദ്വയമാഹ. സോ ഹി രാജാ ‘‘ദീഘരത്തം ലൂഖാഹാരേന കിലന്താ പഞ്ച ഗോരസേ പരിഭുഞ്ജന്തൂ’’തി നേസം സപുങ്ഗവാനി ഗോയൂഥാനേവ അദാസി, തഥാ ‘‘ദീഘരത്തം ഥണ്ഡിലസായിതായ ഥൂലസാടകനിവാസനേന ഏകസേയ്യായ പാദചാരേന രുക്ഖമൂലാദിവാസേന ച കിലന്താ ഗോനകാദിഅത്ഥതവരസയനാദീസു സുഖം അനുഭോന്തൂ’’തി നേസം മഹഗ്ഘാനി സയനാദീനി ച അദാസി. ഏവമേതം നാനപ്പകാരകം അഞ്ഞഞ്ച ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദിധനം അദാസി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ഗാവോ സയനഞ്ച വത്ഥഞ്ച…പേ… ബ്രാഹ്മണാനമദാ ധന’’ന്തി.

൩൦൯-൧൦. ഏവം തസ്സ രഞ്ഞോ സന്തികാ തേ ച തത്ഥ…പേ… പുന മുപാഗമും. കിം വുത്തം ഹോതി? തസ്സ രഞ്ഞോ സന്തികാ തേ ബ്രാഹ്മണാ തേസു യാഗേസു ധനം ലഭിത്വാ ദീഘരത്തം ദിവസേ ദിവസേ ഏവമേവ ഘാസച്ഛാദനം പരിയേസിത്വാ നാനപ്പകാരകം വത്ഥുകാമ സന്നിധിംസമരോചയും. തതോ തേസം ഇച്ഛാവതിണ്ണാനം ഖീരാദിപഞ്ചഗോരസസ്സാദവസേന രസതണ്ഹായ ഓതിണ്ണചിത്താനം ‘‘ഖീരാദീനിപി താവ ഗുന്നം സാദൂനി, അദ്ധാ ഇമാസം മംസം സാദുതരം ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം മംസം പടിച്ച ഭിയ്യോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢഥ. തതോ ചിന്തേസും – ‘‘സചേ മയം മാരേത്വാ ഖാദിസ്സാമ, ഗാരയ്ഹാ ഭവിസ്സാമ, യംനൂന മന്തേ ഗന്ഥേയ്യാമാ’’തി. അഥ പുനപി വേദം ഭിന്ദിത്വാ തദനുരൂപേ തേ തത്ഥ മന്തേ ഗന്ഥേത്വാ തേ ബ്രാഹ്മണാ തന്നിമിത്തം കൂടമന്തേ ഗന്ഥേത്വാ ഓക്കാകരാജാനം പുന ഉപാഗമിംസു. ഇമമത്ഥം ഭാസമാനാ ‘‘യഥാ ആപോ ച…പേ… ബഹു തേ ധന’’ന്തി.

കിം വുത്തം ഹോതി? അമ്ഹാകം, മഹാരാജ, മന്തേസു ഏതദാഗതം യഥാ ആപോ ഹത്ഥധോവനാദിസബ്ബകിച്ചേസു പാണീനം ഉപയോഗം ഗച്ഛതി, നത്ഥി തേസം തതോനിദാനം പാപം. കസ്മാ? യസ്മാ പരിക്ഖാരോ സോ ഹി പാണിനം, ഉപകരണത്ഥായ ഉപ്പന്നോതി അധിപ്പായോ. യഥാ ചായം മഹാപഥവീ ഗമനട്ഠാനാദിസബ്ബകിച്ചേസു കഹാപണസങ്ഖാതം ഹിരഞ്ഞം സുവണ്ണരജതാദിഭേദം ധനം, യവഗോധൂമാദിഭേദം ധാനിയഞ്ച, സംവോഹാരാദിസബ്ബകിച്ചേസു ഉപയോഗം ഗച്ഛതി, ഏവം ഗാവോ മനുസ്സാനം സബ്ബകിച്ചേസു ഉപയോഗഗമനത്ഥായ ഉപ്പന്നാ. തസ്മാ ഏതാ ഹനിത്വാ നാനപ്പകാരകേ യാഗേ യജസ്സു ബഹു തേ വിത്തം, യജസ്സു ബഹു തേ ധനന്തി.

൩൧൧-൧൨. ഏവം പുരിമനയേനേവ തതോ ച രാജാ…പേ… അഘാതയി, യം തതോ പുബ്ബേ കഞ്ചി സത്തം ന പാദാ…പേ… ഘാതയി. തദാ കിര ബ്രാഹ്മണാ യഞ്ഞാവാടം ഗാവീനം പൂരേത്വാ മങ്ഗലഉസഭം ബന്ധിത്വാ രഞ്ഞോ മൂലം നേത്വാ ‘‘മഹാരാജ, ഗോമേധയഞ്ഞം യജസ്സു, ഏവം തേ ബ്രഹ്മലോകസ്സ മഗ്ഗോ വിസുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹംസു. രാജാ കതമങ്ഗലകിച്ചോ ഖഗ്ഗം ഗഹേത്വാ പുങ്ഗവേന സഹ അനേകസതസഹസ്സാ ഗാവോ മാരേസി. ബ്രാഹ്മണാ യഞ്ഞാവാടേ മംസാനി ഛിന്ദിത്വാ ഖാദിംസു, പീതകോദാതരത്തകമ്ബലേ ച പാരുപിത്വാ മാരേസും. തദുപാദായ കിര ഗാവോ പാരുതേ ദിസ്വാ ഉബ്ബിജ്ജന്തി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ന പാദാ…പേ… ഘാതയീ’’തി.

൩൧൩. തതോ ദേവാതി ഏവം തസ്മിം രാജിനി ഗാവിയോ ഘാതേതുമാരദ്ധേ അഥ തദനന്തരമേവ തം ഗോഘാതകം ദിസ്വാ ഏതേ ചാതുമഹാരാജികാദയോ ദേവാ ച, പിതരോതി ബ്രാഹ്മണേസു ലദ്ധവോഹാരാ ബ്രഹ്മാനോ ച, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ച, പബ്ബതപാദനിവാസിനോ ദാനവയക്ഖസഞ്ഞിതാ അസുരരക്ഖസാ ച ‘‘അധമ്മോ അധമ്മോ’’തി ഏവം വാചം നിച്ഛാരേന്താ ‘‘ധി മനുസ്സാ, ധി മനുസ്സാ’’തി ച വദന്താ പക്കന്ദും. ഏവം ഭൂമിതോ പഭുതി സോ സദ്ദോ മുഹുത്തേന യാവ ബ്രഹ്മലോകാ അഗമാസി, ഏകധിക്കാരപരിപുണ്ണോ ലോകോ അഹോസി. കിം കാരണം? യം സത്ഥം നിപതീ ഗവേ, യസ്മാ ഗാവിമ്ഹി സത്ഥം നിപതീതി വുത്തം ഹോതി.

൩൧൪. ന കേവലഞ്ച ദേവാദയോ പക്കന്ദും, അയമഞ്ഞോപി ലോകേ അനത്ഥോ ഉദപാദി – യേ ഹി തേ തയോ രോഗാ പുരേ ആസും, ഇച്ഛാ അനസനം ജരാ, കിഞ്ചി കിഞ്ചിദേവ പത്ഥനതണ്ഹാ ച ഖുദാ ച പരിപാകജരാ ചാതി വുത്തം ഹോതി. തേ പസൂനഞ്ച സമാരമ്ഭാ, അട്ഠാനവുതിമാഗമും, ചക്ഖുരോഗാദിനാ ഭേദേന അട്ഠനവുതിഭാവം പാപുണിംസൂതി അത്ഥോ.

൩൧൫. ഇദാനി ഭഗവാ തം പസുസമാരമ്ഭം നിന്ദന്തോ ആഹ ‘‘ഏസോ അധമ്മോ’’തി. തസ്സത്ഥോ ഏസോ പസുസമാരമ്ഭസങ്ഖാതോ കായദണ്ഡാദീനം തിണ്ണം ദണ്ഡാനം അഞ്ഞതരദണ്ഡഭൂതോ ധമ്മതോ അപേതത്താ അധമ്മോ ഓക്കന്തോ അഹു, പവത്തോ ആസി, സോ ച ഖോ തതോ പഭുതി പവത്തത്താ പുരാണോ, യസ്സ ഓക്കമനതോ പഭുതി കേനചി പാദാദിനാ അഹിംസനതോ അദൂസികായോ ഗാവോ ഹഞ്ഞന്തി. യാ ഘാതേന്താ ധമ്മാ ധംസന്തി ചവന്തി പരിഹായന്തി യാജകാ യഞ്ഞയാജിനോ ജനാതി.

൩൧൬. ഏവമേസോ അണുധമ്മോതി ഏവം ഏസോ ലാമകധമ്മോ ഹീനധമ്മോ, അധമ്മോതി വുത്തം ഹോതി. യസ്മാ വാ ഏത്ഥ ദാനധമ്മോപി അപ്പകോ അത്ഥി, തസ്മാ തം സന്ധായാഹ ‘‘അണുധമ്മോ’’തി. പോരാണോതി താവ ചിരകാലതോ പഭുതി പവത്തത്താ പോരാണോ. വിഞ്ഞൂഹി പന ഗരഹിതത്താ വിഞ്ഞൂഗരഹിതോതി വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ ച വിഞ്ഞുഗരഹിതോ, തസ്മാ യത്ഥ ഏദിസകം പസ്സതി, യാജകം ഗരഹതീ ജനോ. കഥം? ‘‘അബ്ബുദം ബ്രാഹ്മണേഹി ഉപ്പാദിതം, ഗാവോ വധിത്വാ മംസം ഖാദന്തീ’’തി ഏവമാദീനി വത്വാതി അയമേത്ഥ അനുസ്സവോ.

൩൧൭. ഏവം ധമ്മേ വിയാപന്നേതി ഏവം പോരാണേ ബ്രാഹ്മണധമ്മേ നട്ഠേ. ‘‘വിയാവത്തേ’’തിപി പാഠോ, വിപരിവത്തിത്വാ അഞ്ഞഥാ ഭൂതേതി അത്ഥോ. വിഭിന്നാ സുദ്ദവേസ്സികാതി പുബ്ബേ സമഗ്ഗാ വിഹരന്താ സുദ്ദാ ച വേസ്സാ ച തേ വിഭിന്നാ. പുഥൂ വിഭിന്നാ ഖത്തിയാതി ഖത്തിയാപി ബഹൂ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭിന്നാ. പതിം ഭരിയാവമഞ്ഞഥാതി ഭരിയാ ച ഘരാവാസത്ഥം ഇസ്സരിയബലേ ഠപിതാ പുത്തബലാദീഹി ഉപേതാ ഹുത്വാ പതിം അവമഞ്ഞഥ, പരിഭവി അവമഞ്ഞി ന സക്കച്ചം ഉപട്ഠാസി.

൩൧൮. ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിഭിന്നാ സമാനാ ഖത്തിയാ ബ്രഹ്മബന്ധൂ ച…പേ… കാമാനം വസമന്വഗുന്തി. ഖത്തിയാ ച ബ്രാഹ്മണാ ച യേ ചഞ്ഞേ വേസ്സസുദ്ദാ യഥാ സങ്കരം നാപജ്ജന്തി, ഏവം അത്തനോ അത്തനോ ഗോത്തേന രക്ഖിതത്താ ഗോത്തരക്ഖിതാ. തേ സബ്ബേപി തം ജാതിവാദം നിരംകത്വാ, ‘‘അഹം ഖത്തിയോ, അഹം ബ്രാഹ്മണോ’’തി ഏതം സബ്ബമ്പി നാസേത്വാ പഞ്ചകാമഗുണസങ്ഖാതാനം കാമാനം വസം അന്വഗും ആസത്തം പാപുണിംസു, കാമഹേതു ന കിഞ്ചി അകത്തബ്ബം നാകംസൂതി വുത്തം ഹോതി.

ഏവമേത്ഥ ഭഗവാ ‘‘ഇസയോ പുബ്ബകാ’’തിആദീഹി നവഹി ഗാഥാഹി പോരാണാനം ബ്രാഹ്മണാനം വണ്ണം ഭാസിത്വാ ‘‘യോ നേസം പരമോ’’തി ഗാഥായ ബ്രഹ്മസമം, ‘‘തസ്സ വത്തമനുസിക്ഖന്താ’’തി ഗാഥായ ദേവസമം, ‘‘തണ്ഡുലം സയന’’ന്തിആദികാഹി ചതൂഹി ഗാഥാഹി മരിയാദം, ‘‘തേസം ആസി വിപല്ലാസോ’’തിആദീഹി സത്തരസഹി ഗാഥാഹി സമ്ഭിന്നമരിയാദം, തസ്സ വിപ്പടിപത്തിയാ ദേവാദീനം പക്കന്ദനാദിദീപനത്ഥഞ്ച ദസ്സേത്വാ ദേസനം നിട്ഠാപേസി. ബ്രാഹ്മണചണ്ഡാലോ പന ഇധ അവുത്തോയേവ. കസ്മാ? യസ്മാ വിപത്തിയാ അകാരണം. ബ്രാഹ്മണധമ്മസമ്പത്തിയാ ഹി ബ്രഹ്മസമദേവസമമരിയാദാ കാരണം ഹോന്തി, വിപത്തിയാ സമ്ഭിന്നമരിയാദോ. അയം പന ദോണസുത്തേ (അ. നി. ൫.൧൯൨) വുത്തപ്പകാരോ ബ്രാഹ്മണചണ്ഡാലോ ബ്രാഹ്മണധമ്മവിപത്തിയാപി അകാരണം. കസ്മാ? വിപന്നേ ധമ്മേ ഉപ്പന്നത്താ. തസ്മാ തം അദസ്സേത്വാവ ദേസനം നിട്ഠാപേസി. ഏതരഹി പന സോപി ബ്രാഹ്മണചണ്ഡാലോ ദുല്ലഭോ. ഏവമയം ബ്രാഹ്മണാനം ധമ്മോ വിനട്ഠോ. തേനേവാഹ ദോണോ ബ്രാഹ്മണോ – ‘‘ഏവം സന്തേ മയം, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണചണ്ഡാലമ്പി ന പൂരേമാ’’തി. സേസമേത്ഥ വുത്തനയമേവ.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ ബ്രാഹ്മണധമ്മികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.