൧൫. വീസതിനിപാതോ

[൪൯൭] ൧. മാതങ്ഗജാതകവണ്ണനാ

കുതോ നു ആഗച്ഛസി ദുമ്മവാസീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഉദേനം നാമ വംസരാജാനം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്മിഞ്ഹി കാലേ ആയസ്മാ പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജോ ജേതവനതോ ആകാസേന ഗന്ത്വാ യേഭുയ്യേന കോസമ്ബിയം ഉദേനസ്സ രഞ്ഞോ ഉയ്യാനം ദിവാവിഹാരായ ഗച്ഛതി. ഥേരോ കിര പുരിമഭവേ രജ്ജം കാരേന്തോ ദീഘമദ്ധാനം തസ്മിം ഉയ്യാനേ മഹാപരിവാരോ സമ്പത്തിം അനുഭവി. സോ തേന പുബ്ബാചിണ്ണേന യേഭുയ്യേന തത്ഥേവ ദിവാവിഹാരം നിസീദിത്വാ ഫലസമാപത്തിസുഖേന വീതിനാമേതി. തസ്മിം ഏകദിവസം തത്ഥ ഗന്ത്വാ സുപുപ്ഫിതസാലമൂലേ നിസിന്നേ ഉദേനോ സത്താഹം മഹാപാനം പിവിത്വാ ‘‘ഉയ്യാനകീളം കീളിസ്സാമീ’’തി മഹന്തേന പരിവാരേന ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ മങ്ഗലസിലാപട്ടേ അഞ്ഞതരായ ഇത്ഥിയാ അങ്കേ നിപന്നോ സുരാമദമത്തതായ നിദ്ദം ഓക്കമി. ഗായന്താ നിസിന്നിത്ഥിയോ തൂരിയാനി ഛഡ്ഡേത്വാ ഉയ്യാനം പവിസിത്വാ പുപ്ഫഫലാദീനി വിചിനന്തിയോ ഥേരം ദിസ്വാ ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ നിസീദിംസു. ഥേരോ താസം ധമ്മകഥം കഥേന്തോ നിസീദി. ഇതരാപി ഇത്ഥീ അങ്കം ചാലേത്വാ രാജാനം പബോധേത്വാ ‘‘കുഹിം താ വസലിയോ ഗതാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഏകം സമണം പരിവാരേത്വാ നിസിന്നാ’’തി ആഹ. സോ കുദ്ധോ ഗന്ത്വാ ഥേരം അക്കോസിത്വാ പരിഭാസിത്വാ ‘‘ഹന്ദാഹം, തം സമണം തമ്ബകിപില്ലകേഹി ഖാദാപേസ്സാമീ’’തി കോധവസേന ഥേരസ്സ സരീരേ തമ്ബകിപില്ലകപുടം ഭിന്ദാപേസി. ഥേരോ ആകാസേ ഠത്വാ തസ്സോവാദം ദത്വാ ജേതവനേ ഗന്ധകുടിദ്വാരേയേവ ഓതരിത്വാ തഥാഗതേന ‘‘കുതോ ആഗതോസീ’’തി പുട്ഠോ ഥേരോ തമത്ഥം ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ, ഭാരദ്വാജ, ഉദേനോ ഇദാനേവ പബ്ബജിതേ വിഹേഠേതി, പുബ്ബേപി വിഹേഠേസിയേവാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ തദാ മഹാസത്തോ ബഹിനഗരേ ചണ്ഡാലയോനിയം നിബ്ബത്തി, ‘‘മാതങ്ഗോ’’തിസ്സ നാമം കരിംസു. അപരഭാഗേ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ‘‘മാതങ്ഗപണ്ഡിതോ’’തി പാകടോ അഹോസി. തദാ ബാരാണസിസേട്ഠിനോ ധീതാ ദിട്ഠമങ്ഗലികാ നാമ ഏകമാസദ്വേമാസവാരേന മഹാപരിവാരാ ഉയ്യാനം കീളിതും ഗച്ഛതി. അഥേകദിവസം മഹാസത്തോ കേനചി കമ്മേന നഗരം പവിസന്തോ അന്തരദ്വാരേ ദിട്ഠമങ്ഗലികം ദിസ്വാ ഏകമന്തം അപഗന്ത്വാ അല്ലീയിത്വാ അട്ഠാസി. ദിട്ഠമങ്ഗലികാ സാണിയാ അന്തരേന ഓലോകേന്തീ തം ദിസ്വാ ‘‘കോ ഏസോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ചണ്ഡാലോ അയ്യേ’’തി വുത്തേ ‘‘അദിട്ഠപുബ്ബയുത്തകം വത പസ്സാമീ’’തി ഗന്ധോദകേന അക്ഖീനി ധോവിത്വാ തതോ നിവത്തി. തായ സദ്ധിം നിക്ഖന്തജനോ ‘‘അരേ, ദുട്ഠ ചണ്ഡാല, അജ്ജ തം നിസ്സായ അമ്ഹാകം അമൂലകം സുരാഭത്തം നട്ഠ’’ന്തി കോധാഭിഭൂതോ മാതങ്ഗപണ്ഡിതം ഹത്ഥേഹി ച പാദേഹി ച പോഥേത്വാ വിസഞ്ഞിം കത്വാ പക്കാമി. സോ മുഹുത്തം വീതിനാമേത്വാ പടിലദ്ധസഞ്ഞോ ചിന്തേസി ‘‘ദിട്ഠമങ്ഗലികായ പരിജനോ മം നിദ്ദോസം അകാരണേന പോഥേസി, ദിട്ഠമങ്ഗലികം ലഭിത്വാവ ഉട്ഠഹിസ്സാമി, നോ അലഭിത്വാ’’തി അധിട്ഠായ ഗന്ത്വാ തസ്സാ പിതു നിവേസനദ്വാരേ നിപജ്ജി. സോ ‘‘കേന കാരണേന നിപന്നോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘അഞ്ഞം കാരണം നത്ഥി, ദിട്ഠമങ്ഗലികായ മേ അത്ഥോ’’തി ആഹ. ഏകോ ദിവസോ അതീതോ, തഥാ ദുതിയോ, തതിയോ, ചതുത്ഥോ, പഞ്ചമോ, ഛട്ഠോ ച. ബോധിസത്താനം അധിട്ഠാനം നാമ സമിജ്ഝതി, തസ്മാ സത്തമേ ദിവസേ ദിട്ഠമങ്ഗലികം നീഹരിത്വാ തസ്സ അദംസു.

അഥ നം സാ ‘‘ഉട്ഠേഹി, സാമി, തുമ്ഹാകം ഗേഹം ഗച്ഛാമാ’’തി ആഹ. ഭദ്ദേ, തവ പരിജനേനമ്ഹി സുപോഥിതോ ദുബ്ബലോ, മം ഉക്ഖിപിത്വാ പിട്ഠിം ആരോപേത്വാ ആദായ ഗച്ഛാഹീതി. സാ തഥാ കത്വാ നഗരവാസീനം പസ്സന്താനഞ്ഞേവ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ ചണ്ഡാലഗാമകം ഗതാ. അഥ നം മഹാസത്തോ ജാതിസമ്ഭേദവീതിക്കമം അകത്വാവ കതിപാഹം ഗേഹേ വസാപേത്വാ ചിന്തേസി ‘‘അഹമേതം ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തം കരോന്തോ പബ്ബജിത്വാവ കാതും സക്ഖിസ്സാമി, ന ഇതരഥാ’’തി. അഥ നം ആമന്തേത്വാ ‘ഭദ്ദേ, മയി അരഞ്ഞതോ കിഞ്ചി അനാഹരന്തേ അമ്ഹാകം ജീവികാ നപ്പവത്തതി, യാവ മമാഗമനാ മാ ഉക്കണ്ഠി, അഹം അരഞ്ഞം ഗമിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ഗേഹവാസിനോപി ‘‘ഇമം മാ പമജ്ജിത്ഥാ’’തി ഓവദിത്വാ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ സമണപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അപ്പമത്തോ സത്തമേ ദിവസേ അട്ഠ സമാപത്തിയോ ച പഞ്ച അഭിഞ്ഞായോ ച ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘ഇദാനി ദിട്ഠമങ്ഗലികായ അവസ്സയോ ഭവിതും സക്ഖിസ്സാമീ’’തി ഇദ്ധിയാ ഗന്ത്വാ ചണ്ഡാലഗാമദ്വാരേ ഓതരിത്വാ ദിട്ഠമങ്ഗലികായ ഗേഹദ്വാരം അഗമാസി. സാ തസ്സാഗമനം സുത്വാ ഗേഹതോ നിക്ഖമിത്വാ ‘‘സാമി, കസ്മാ മം അനാഥം കത്വാ പബ്ബജിതോസീ’’തി പരിദേവി. അഥ നം ‘‘ഭദ്ദേ, മാ ചിന്തയി, തവ പോരാണകയസതോ ഇദാനി മഹന്തതരം യസം കരിസ്സാമി, അപിച ഖോ പന ‘ന മയ്ഹം മാതങ്ഗപണ്ഡിതോ സാമികോ, മഹാബ്രഹ്മാ മേ സാമികോ’തി ഏത്തകം പരിസമജ്ഝേ വത്തും സക്ഖിസ്സസീ’തി ആഹ. ‘‘ആമ, സാമി, സക്ഖിസ്സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ‘‘ഇദാനി തേ സാമികോ കുഹിന്തി പുട്ഠാ ‘ബ്രഹ്മലോകം ഗതോ’തി വത്വാ ‘കദാ ആഗമിസ്സതീ’തി വുത്തേ ‘ഇതോ സത്തമേ ദിവസേ പുണ്ണമായം ചന്ദം ഭിന്ദിത്വാ ആഗമിസ്സതീ’തി വദേയ്യാസീ’’തി നം വത്വാ മഹാസത്തോ ഹിമവന്തമേവ ഗതോ.

ദിട്ഠമങ്ഗലികാപി ബാരാണസിയം മഹാജനസ്സ മജ്ഝേ തേസു തേസു ഠാനേസു തഥാ കഥേസി. മഹാജനോ ‘‘അഹോ മഹാബ്രഹ്മാ സമാനോ ദിട്ഠമങ്ഗലികം ന ഗച്ഛതി, ഏവമേതം ഭവിസ്സതീ’’തി സദ്ദഹി. ബോധിസത്തോപി പുണ്ണമദിവസേ ചന്ദസ്സ ഗഗനമജ്ഝേ ഠിതകാലേ ബ്രഹ്മത്തഭാവം മാപേത്വാ സകലം കാസിരട്ഠം ദ്വാദസയോജനികം ബാരാണസിനഗരഞ്ച ഏകോഭാസം കത്വാ ചന്ദമണ്ഡലം ഭിന്ദിത്വാ ഓതരിത്വാ ബാരാണസിയാ ഉപരൂപരി തിക്ഖത്തും പരിബ്ഭമിത്വാ മഹാജനേന ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജിയമാനോ ചണ്ഡാലഗാമകാഭിമുഖോ അഹോസി. ബ്രഹ്മഭത്താ സന്നിപതിത്വാ ചണ്ഡാലഗാമകം ഗന്ത്വാ ദിട്ഠമങ്ഗലികായ ഗേഹം സുദ്ധവത്ഥേഹി ഛാദേത്വാ ഭൂമിം ചതുജ്ജാതിയഗന്ധേഹി ഓപുഞ്ഛിത്വാ പുപ്ഫാനി വികിരിത്വാ ധൂമം ദത്വാ ചേലവിതാനം പസാരേത്വാ മഹാസയനം പഞ്ഞപേത്വാ ഗന്ധതേലേഹി ദീപം ജാലേത്വാ ദ്വാരേ രജതപട്ടവണ്ണവാലുകം ഓകിരിത്വാ പുപ്ഫാനി വികിരിത്വാ ധജേ ബന്ധിംസു. ഏവം അലങ്കതേ ഗേഹേ മഹാസത്തോ ഓതരിത്വാ അന്തോ പവിസിത്വാ ഥോകം സയനപിട്ഠേ നിസീദി.

തദാ ദിട്ഠമങ്ഗലികാ ഉതുനീ ഹോതി. അഥസ്സാ അങ്ഗുട്ഠകേന നാഭിം പരാമസി, കുച്ഛിയം ഗബ്ഭോ പതിട്ഠാസി. അഥ നം മഹാസത്തോ ആമന്തേത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, ഗബ്ഭോ തേ പതിട്ഠിതോ, ത്വം പുത്തം വിജായിസ്സസി, ത്വമ്പി പുത്തോപി തേ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്താ ഭവിസ്സഥ, തവ പാദധോവനഉദകം സകലജമ്ബുദീപേ രാജൂനം അഭിസേകോദകം ഭവിസ്സതി, നഹാനോദകം പന തേ അമതോസധം ഭവിസ്സതി, യേ തം സീസേ ആസിഞ്ചിസ്സന്തി, തേ സബ്ബരോഗേഹി മുച്ചിസ്സന്തി, കാളകണ്ണിം പരിവജ്ജേസ്സന്തി, തവ പാദപിട്ഠേ സീസം ഠപേത്വാ വന്ദന്താ സഹസ്സം ദസ്സന്തി, സോതപഥേ ഠത്വാ വന്ദന്താ സതം ദസ്സന്തി, ചക്ഖുപഥേ ഠത്വാ വന്ദന്താ ഏകം കഹാപണം ദത്വാ വന്ദിസ്സന്തി, അപ്പമത്താ ഹോഹീ’’തി നം ഓവദിത്വാ ഗേഹാ നിക്ഖമിത്വാ മഹാജനസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ ഉപ്പതിത്വാ ചന്ദമണ്ഡലം പാവിസി. ബ്രഹ്മഭത്താ സന്നിപതിത്വാ ഠിതകാവ രത്തിം വീതിനാമേത്വാ പാതോവ ദിട്ഠമങ്ഗലികം സുവണ്ണസിവികം ആരോപേത്വാ സീസേന ഉക്ഖിപിത്വാ നഗരം പവിസിംസു. ‘‘മഹാബ്രഹ്മഭരിയാ’’തി തം ഉപസങ്കമിത്വാ മഹാജനോ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേസി. പാദപിട്ഠേ സീസം ഠപേത്വാ വന്ദിതും ലഭന്താ സഹസ്സത്ഥവികം ദേന്തി, സോതപഥേ ഠത്വാ വന്ദിതും ലഭന്താ സതം ദേന്തി, ചക്ഖുപഥേ ഠത്വാ വന്ദിതും ലഭന്താ ഏകം കഹാപണം ദേന്തി. ഏവം ദ്വാദസയോജനികം ബാരാണസിം തം ഗഹേത്വാ വിചരന്താ അട്ഠാരസകോടിധനം ലഭിംസു.

അഥ നം നഗരം പരിഹരിത്വാ ആനേത്വാ നഗരമജ്ഝേ മഹാമണ്ഡപം കാരേത്വാ സാണിം പരിക്ഖിപിത്വാ മഹാസയനം പഞ്ഞപേത്വാ മഹന്തേന സിരിസോഭഗ്ഗേന തത്ഥ വസാപേസും. മണ്ഡപസന്തികേയേവ സത്തദ്വാരകോട്ഠം സത്തഭൂമികം പാസാദം കാതും ആരഭിംസു, മഹന്തം നവകമ്മം അഹോസി. ദിട്ഠമങ്ഗലികാ മണ്ഡപേയേവ പുത്തം വിജായി. അഥസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ബ്രാഹ്മണാ സന്നിപതിത്വാ മണ്ഡപേ ജാതത്താ ‘‘മണ്ഡബ്യകുമാരോ’’തി നാമം കരിംസു. പാസാദോ പന ദസഹി മാസേഹി നിട്ഠിതോ. തതോ പട്ഠായ സാ മഹന്തേന യസേന തസ്മിം വസതി, മണ്ഡബ്യകുമാരോപി മഹന്തേന പരിവാരേന വഡ്ഢതി. തസ്സ സത്തട്ഠവസ്സകാലേയേവ ജമ്ബുദീപതലേ ഉത്തമാചരിയാ സന്നിപതിംസു. തേ തം തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേസും. സോ സോളസവസ്സകാലതോ പട്ഠായ ബ്രാഹ്മണാനം ഭത്തം പട്ഠപേസി, നിബദ്ധം സോളസ ബ്രാഹ്മണസഹസ്സാനി ഭുഞ്ജന്തി. ചതുത്ഥേ ദ്വാരകോട്ഠകേ ബ്രാഹ്മണാനം ദാനം ദേതി.

അഥേകസ്മിം മഹാമഹദിവസേ ഗേഹേ ബഹും പായാസം പടിയാദേസും. സോളസ ബ്രാഹ്മണസഹസ്സാനി ചതുത്ഥേ ദ്വാരകോട്ഠകേ നിസീദിത്വാ സുവണ്ണരസവണ്ണേന നവസപ്പിനാ പക്കമധുഖണ്ഡസക്ഖരാഹി ച അഭിസങ്ഖതം പായാസം പരിഭുഞ്ജന്തി. കുമാരോപി സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതോ സുവണ്ണപാദുകാ ആരുയ്ഹ ഹത്ഥേന കഞ്ചനദണ്ഡം ഗഹേത്വാ ‘‘ഇധ സപ്പിം ദേഥ, ഇധ മധു’’ന്തി വിചാരേന്തോ ചരതി. തസ്മിം ഖണേ മാതങ്ഗപണ്ഡിതോ ഹിമവന്തേ അസ്സമപദേ നിസിന്നോ ‘‘കാ നു ഖോ ദിട്ഠമങ്ഗലികായ പുത്തസ്സ പവത്തീ’’തി ഓലോകേന്തോ തസ്സ അതിത്ഥേ പക്ഖന്ദഭാവം ദിസ്വാ ‘‘അജ്ജേവ ഗന്ത്വാ മാണവം ദമേത്വാ യത്ഥ ദിന്നം മഹപ്ഫലം ഹോതി, തത്ഥ ദാനം ദാപേത്വാ ആഗമിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ആകാസേന അനോതത്തദഹം ഗന്ത്വാ മുഖധോവനാദീനി കത്വാ മനോസിലാതലേ ഠിതോ രത്തദുപട്ടം നിവാസേത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ പംസുകൂലസങ്ഘാടിം പാരുപിത്വാ മത്തികാപത്തം ആദായ ആകാസേനാഗന്ത്വാ ചതുത്ഥേ ദ്വാരകോട്ഠകേ ദാനഗ്ഗേയേവ ഓതരിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. മണ്ഡബ്യോ കുമാരോ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്തോ തം ദിസ്വാ ‘‘ഏവംവിരൂപോ സങ്കാരയക്ഖസദിസോ അയം പബ്ബജിതോ ഇമം ഠാനം ആഗച്ഛന്തോ കുതോ നു ഖോ ആഗച്ഛതീ’’തി തേന സദ്ധിം സല്ലപന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧. ‘‘കുതോ നു ആഗച്ഛസി ദുമ്മവാസീ, ഓതല്ലകോ പംസുപിസാചകോവ;

സങ്കാരചോളം പടിമുഞ്ച കണ്ഠേ, കോ രേ തുവം ഹോസി അദക്ഖിണേയ്യോ’’തി.

തത്ഥ ദുമ്മവാസീതി അനഞ്ജിതഅമണ്ഡിതഘടിതസങ്ഘാടികപിലോതികവസനോ. ഓതല്ലകോതി ലാമകോ ഓലമ്ബവിലമ്ബനന്തകധരോ വാ. പംസുപിസാചകോവാതി സങ്കാരട്ഠാനേ പിസാചകോ വിയ. സങ്കാരചോളന്തി സങ്കാരട്ഠാനേ ലദ്ധപിലോതികം. പടിമുഞ്ചാതി പടിമുഞ്ചിത്വാ. അദക്ഖിണേയ്യോതി ത്വം അദക്ഖിണേയ്യോ ഇമേസം പരമദക്ഖിണേയ്യാനം നിസിന്നട്ഠാനം ഏകോ ഹുത്വാ കുതോ ആഗതോ.

തം സുത്വാ മഹാസത്തോ മുദുചിത്തേനേവ തേന സദ്ധിം സല്ലപന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൨. ‘‘അന്നം തവേദം പകതം യസസ്സി, തം ഖജ്ജരേ ഭുഞ്ജരേ പിയ്യരേ ച;

ജാനാസി മം ത്വം പരദത്തൂപജീവിം, ഉത്തിട്ഠപിണ്ഡം ലഭതം സപാകോ’’തി.

തത്ഥ പകതന്തി പടിയത്തം. യസസ്സീതി പരിവാരസമ്പന്ന. തം ഖജ്ജരേതി തം ഖജ്ജന്തി ച ഭുഞ്ജന്തി ച പിവന്തി ച. കിംകാരണാ മയ്ഹം കുജ്ഝസി? ഉത്തിട്ഠപിണ്ഡന്തി ഉപതിട്ഠിത്വാ ലഭിതബ്ബപിണ്ഡം, ഉട്ഠായ ഠിതേഹി വാ ദീയമാനം ഹേട്ഠാ ഠത്വാ ലഭിതബ്ബപിണ്ഡം. ലഭതം സപാകോതി സപാകോ ചണ്ഡാലോപി ലഭതു. ജാതിസമ്പന്നാ ഹി യത്ഥ കത്ഥചി ലഭന്തി, സപാകചണ്ഡാലസ്സ പന കോ ദേതി, ദുല്ലഭപിണ്ഡോ അഹം, തസ്മാ മേ ജീവിതപവത്തനത്ഥം ഭോജനം ദാപേഹി, കുമാരാതി.

തതോ മണ്ഡബ്യോ ഗാഥമാഹ –

൩. ‘‘അന്നം മമേദം പകതം ബ്രാഹ്മണാനം, അത്തത്ഥായ സദ്ദഹതോ മമേദം;

അപേഹി ഏത്തോ കിമിധട്ഠിതോസി, ന മാദിസാ തുമ്ഹം ദദന്തി ജമ്മാ’’തി.

തത്ഥ അത്തത്ഥായാതി അത്തനോ വഡ്ഢിഅത്ഥായ. അപേഹി ഏത്തോതി ഇമമ്ഹാ ഠാനാ അപഗച്ഛ. ന മാദിസാതി മാദിസാ ജാതിസമ്പന്നാനം ഉദിച്ചബ്രാഹ്മണാനം ദാനം ദേന്തി, ന തുയ്ഹം ചണ്ഡാലസ്സ, ഗച്ഛ, ജമ്മാതി.

തതോ മഹാസത്തോ ഗാഥമാഹ –

൪. ‘‘ഥലേ ച നിന്നേ ച വപന്തി ബീജം, അനൂപഖേത്തേ ഫലമാസമാനാ;

ഏതായ സദ്ധായ ദദാഹി ദാനം, അപ്പേവ ആരാധയേ ദക്ഖിണേയ്യേ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – കുമാര, സസ്സഫലം ആസീസമാനാ തീസുപി ഖേത്തേസു ബീജം വപന്തി. തത്ഥ അതിവുട്ഠികാലേ ഥലേ സസ്സം സമ്പജ്ജതി, നിന്നേ പൂതികം ഹോതി, അനൂപഖേത്തേ നദിഞ്ച തളാകഞ്ച നിസ്സായ കതം ഓഘേന വുയ്ഹതി. മന്ദവുട്ഠികാലേ ഥലേ ഖേത്തേ വിപജ്ജതി, നിന്നേ ഥോകം സമ്പജ്ജതി, അനൂപഖേത്തേ സമ്പജ്ജതേവ. സമവുട്ഠികാലേ ഥലേ ഖേത്തേ ഥോകം സമ്പജ്ജതി, ഇതരേസു സമ്പജ്ജതേവ. തസ്മാ യഥാ ഫലമാസീസമാനാ തീസുപി ഖേത്തേസു വപന്തി, തഥാ ത്വമ്പി ഏതായ ഫലസദ്ധായ ആഗതാഗതാനം സബ്ബേസംയേവ ദാനം ദേഹി, അപ്പേവ നാമ ഏവം ദദന്തോ ദക്ഖിണേയ്യേ ആരാധേയ്യാസി ലഭേയ്യാസീതി.

തതോ മണ്ഡബ്യോ ഗാഥമാഹ –

൫. ‘‘ഖേത്താനി മയ്ഹം വിദിതാനി ലോകേ, യേസാഹം ബീജാനി പതിട്ഠപേമി;

യേ ബ്രാഹ്മണാ ജാതിമന്തൂപപന്നാ, താനീധ ഖേത്താനി സുപേസലാനീ’’തി.

തത്ഥ യേസാഹന്തി യേസു അഹം. ജാതിമന്തൂപപന്നാതി ജാതിയാ ച മന്തേഹി ച ഉപപന്നാ.

തതോ മഹാസത്തോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൬. ‘‘ജാതിമദോ ച അതിമാനിതാ ച, ലോഭോ ച ദോസോ ച മദോ ച മോഹോ;

ഏതേ അഗുണാ യേസു ച സന്തി സബ്ബേ, താനീധ ഖേത്താനി അപേസലാനി.

൭. ‘‘ജാതിമദോ ച അതിമാനിതാ ച, ലോഭോ ച ദോസോ ച മദോ ച മോഹോ;

ഏതേ അഗുണാ യേസു ന സന്തി സബ്ബേ, താനീധ ഖേത്താനി സുപേസലാനീ’’തി.

തത്ഥ ജാതിമദോതി ‘‘അഹമസ്മി ജാതിസമ്പന്നോ’’തി ഏവം ഉപ്പന്നമാനോ. അതിമാനിതാ ചാതി ‘‘അഞ്ഞോ മയാ സദ്ധിം ജാതിആദീഹി സദിസോ നത്ഥീ’’തി അതിക്കമ്മ പവത്തമാനോ. ലോഭാദയോ ലുബ്ഭനദുസ്സനമജ്ജനമുയ്ഹനമത്താവ. അപേസലാനീതി ഏവരൂപാ പുഗ്ഗലാ ആസീവിസഭരിതാ വിയ വമ്മികാ അപ്പിയസീലാ ഹോന്തി. ഏവരൂപാനം ദിന്നം ന മഹപ്ഫലം ഹോതി, തസ്മാ മാ ഏതേസം സുപേസലഖേത്തഭാവം മഞ്ഞിത്ഥ. ന ഹി ജാതിമന്താ സഗ്ഗദായകാ. യേ പന ജാതിമാനാദിരഹിതാ അരിയാ, താനി ഖേത്താനി സുപേസലാനി, തേസു ദിന്നം മഹപ്ഫലം, തേ സഗ്ഗദായകാ ഹോന്തീതി.

ഇതി സോ മഹാസത്തേ പുനപ്പുനം കഥേന്തേ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘അയം അതിവിയ ബഹും വിപ്പലപതി, കുഹിം ഗതാ ഇമേ ദോവാരികാ, നയിമം ചണ്ഡാലം നീഹരന്തീ’’തി ഗാഥമാഹ –

൮. ‘‘ക്വേത്ഥ ഗതാ ഉപജോതിയോ ച, ഉപജ്ഝായോ അഥ വാ ഗണ്ഡകുച്ഛി;

ഇമസ്സ ദണ്ഡഞ്ച വധഞ്ച ദത്വാ, ഗലേ ഗഹേത്വാ ഖലയാഥ ജമ്മ’’ന്തി.

തത്ഥ ക്വേത്ഥ ഗതാതി ഇമേസു തീസു ദ്വാരേസു ഠപിതാ ഉപജോതിയോ ച ഉപജ്ഝായോ ച ഗണ്ഡകുച്ഛി ചാതി തയോ ദോവാരികാ കുഹിം ഗതാതി അത്ഥോ.

തേപി തസ്സ വചനം സുത്വാ വേഗേനാഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘കിം കരോമ ദേവാ’’തി ആഹംസു. ‘‘അയം വോ ജമ്മോ ചണ്ഡാലോ ദിട്ഠോ’’തി? ‘‘ന പസ്സാമ ദേവ, കുതോചി ആഗതഭാവം ന ജാനാമാ’’തി. ‘‘കോ ചേസ മായാകാരോ വാ വിജ്ജാധരോ വാ ഭവിസ്സതി, ഇദാനി കിം തിട്ഠഥാ’’തി. ‘‘കിം കരോമ ദേവാ’’തി? ‘‘ഇമസ്സ മുഖമേവ പോഥേത്വാ ഭിന്ദന്താ ദണ്ഡവേളുപേസികാഹി പിട്ഠിചമ്മം ഉപ്പാടേന്താ വധഞ്ച ദത്വാ ഗലേ ഗഹേത്വാ ഏതം ജമ്മം ഖലയാഥ, ഇതോ നീഹരഥാ’’തി.

മഹാസത്തോ തേസു അത്തനോ സന്തികം അനാഗതേസ്വേവ ഉപ്പതിത്വാ ആകാസേ ഠിതോ ഗാഥമാഹ –

൯. ‘‘ഗിരിം നഖേന ഖണസി, അയോ ദന്തേഹി ഖാദസി;

ജാതവേദം പദഹസി, യോ ഇസിം പരിഭാസസീ’’തി.

തത്ഥ ജാതവേദം പദഹസീതി അഗ്ഗിം ഗിലിതും വായമസി.

ഇമഞ്ച പന ഗാഥം വത്വാ മഹാസത്തോ പസ്സന്തസ്സേവ മാണവസ്സ ച ബ്രാഹ്മണാനഞ്ച ആകാസേ പക്ഖന്ദി. തമത്ഥം പകാസേന്തോ സത്ഥാ ആഹ –

൧൦. ‘‘ഇദം വത്വാന മാതങ്ഗോ, ഇസി സച്ചപരക്കമോ;

അന്തലിക്ഖസ്മിം പക്കാമി, ബ്രാഹ്മണാനം ഉദിക്ഖത’’ന്തി.

തത്ഥ സച്ചപരക്കമോതി സഭാവപരക്കമോ.

സോ പാചീനദിസാഭിമുഖോ ഗന്ത്വാ ഏകായ വീഥിയാ ഓതരിത്വാ ‘‘പദവളഞ്ജം പഞ്ഞായതൂ’’തി അധിട്ഠായ പാചീനദ്വാരസമീപേ പിണ്ഡായ ചരന്തോ മിസ്സകഭത്തം സംകഡ്ഢിത്വാ ഏകിസ്സം സാലായം നിസീദിത്വാ മിസ്സകഭത്തം പരിഭുഞ്ജി. നഗരദേവതാ ‘‘അയം അമ്ഹാകം അയ്യം വിഹേഠേത്വാ കഥേതീ’’തി അസഹമാനാ ആഗമിംസു. അഥസ്സ ജേട്ഠകയക്ഖോ മണ്ഡബ്യസ്സ ഗീവം ഗഹേത്വാ പരിവത്തേസി, സേസദേവതാ സേസബ്രാഹ്മണാനം ഗീവം ഗണ്ഹിത്വാ പരിവത്തേസും. ബോധിസത്തേ മുദുചിത്തതായ പന ‘‘തസ്സ പുത്തോ’’തി നം ന മാരേന്തി, കേവലം കിലമേന്തിയേവ. മണ്ഡബ്യസ്സ സീസം പരിവത്തിത്വാ പിട്ഠിപസ്സാഭിമുഖം ജാതം, ഹത്ഥപാദാ ഉജുകാ ഥദ്ധാവ അട്ഠംസു, അക്ഖീനി കാലകതസ്സേവ പരിവത്തിംസു. സോ ഥദ്ധസരീരോവ നിപജ്ജി, സേസബ്രാഹ്മണാ മുഖേന ഖേളം വമന്താ അപരാപരം പരിവത്തന്തി. മാണവാ ‘‘അയ്യേ, പുത്തസ്സ തേ കിം ജാത’’ന്തി ദിട്ഠമങ്ഗലികായ ആരോചയിംസു. സാ വേഗേന ഗന്ത്വാ പുത്തം ദിസ്വാ ‘‘കിമേത’’ന്തി വത്വാ ഗാഥമാഹ –

൧൧. ‘‘ആവേല്ലിതം പിട്ഠിതോ ഉത്തമങ്ഗം, ബാഹും പസാരേതി അകമ്മനേയ്യം;

സേതാനി അക്ഖീനി യഥാ മതസ്സ, കോ മേ ഇമം പുത്തമകാസി ഏവ’’ന്തി.

തത്ഥ ആവേല്ലിതന്തി പരിവത്തിതം.

അഥസ്സാ തസ്മിം ഠാനേ ഠിതജനോ ആരോചേതും ഗാഥമാഹ –

൧൨. ‘‘ഇധാഗമാ സമണോ ദുമ്മവാസീ, ഓതല്ലകോ പംസുപിസാചകോവ;

സങ്കാരചോളം പടിമുഞ്ച കണ്ഠേ, സോ തേ ഇമം പുത്തമകാസി ഏവ’’ന്തി.

സാ തം സുത്വാവ ചിന്തേസി ‘‘അഞ്ഞസ്സേതം ബലം നത്ഥി, നിസ്സംസയം മാതങ്ഗപണ്ഡിതോ ഭവിസ്സതി, സമ്പന്നമേത്താഭാവനോ ഖോ പന ധീരോ ന ഏത്തകം ജനം കിലമേത്വാ ഗമിസ്സതി, കതരം നു ഖോ ദിസം ഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി. തതോ പുച്ഛന്തീ ഗാഥമാഹ –

൧൩. ‘‘കതമം ദിസം അഗമാ ഭൂരിപഞ്ഞോ, അക്ഖാഥ മേ മാണവാ ഏതമത്ഥം;

ഗന്ത്വാന തം പടികരേമു അച്ചയം, അപ്പേവ നം പുത്ത ലഭേമു ജീവിത’’ന്തി.

തത്ഥ ഗന്ത്വാനാതി തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ. തം പടികരേമു അച്ചയന്തി തം അച്ചയം പടികരിസ്സാമ ദേസേസ്സാമ, ഖമാപേസ്സാമ നന്തി. പുത്ത ലഭേമു ജീവിതന്തി അപ്പേവ നാമ പുത്തസ്സ ജീവിതം ലഭേയ്യാമ.

അഥസ്സാ തത്ഥ ഠിതാ മാണവാ കഥേന്താ ഗാഥമാഹംസു –

൧൪. ‘‘വേഹായസം അഗമാ ഭൂരിപഞ്ഞോ, പഥദ്ധുനോ പന്നരസേവ ചന്ദോ;

അപി ചാപി സോ പുരിമദിസം അഗച്ഛി, സച്ചപ്പടിഞ്ഞോ ഇസി സാധുരൂപോ’’തി.

തത്ഥ പഥദ്ധുനോതി ആകാസപഥസങ്ഖാതസ്സ അദ്ധുനോ മജ്ഝേ ഠിതോ പന്നരസേ ചന്ദോ വിയ. അപി ചാപി സോതി അപിച ഖോ പന സോ പുരത്ഥിമം ദിസം ഗതോ.

സാ തേസം വചനം സുത്വാ ‘‘മമ സാമികം ഉപധാരേസ്സാമീ’’തി സുവണ്ണകലസസുവണ്ണസരകാനി ഗാഹാപേത്വാ ദാസിഗണപരിവുതാ തേന പദവളഞ്ജസ്സ അധിട്ഠിതട്ഠാനം പത്വാ തേനാനുസാരേന ഗച്ഛന്തീ തസ്മിം പീഠികായ നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജമാനേ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. സോ തം ദിസ്വാ ഥോകം ഓദനം പത്തേ ഠപേസി. ദിട്ഠമങ്ഗലികാ സുവണ്ണകലസേന തസ്സ ഉദകം അദാസി. സോ തത്ഥേവ ഹത്ഥം ധോവിത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേസി. അഥ നം സാ ‘‘കേന മേ പുത്തസ്സ സോ വിപ്പകാരോ കതോ’’തി പുച്ഛന്തീ ഗാഥമാഹ –

൧൫. ‘‘ആവേല്ലിതം പിട്ഠിതോ ഉത്തമങ്ഗം, ബാഹും പസാരേതി അകമ്മനേയ്യം;

സേതാനി അക്ഖീനി യഥാ മതസ്സ, കോ മേ ഇമം പുത്തമകാസി ഏവ’’ന്തി.

തതോ പരാ തേസം വചനപടിവചനഗാഥാ ഹോന്തി –

൧൬. ‘‘യക്ഖാ ഹവേ സന്തി മഹാനുഭാവാ, അന്വാഗതാ ഇസയോ സാധുരൂപാ;

തേ ദുട്ഠചിത്തം കുപിതം വിദിത്വാ, യക്ഖാ ഹി തേ പുത്തമകംസു ഏവം.

൧൭. ‘‘യക്ഖാ ച മേ പുത്തമകംസു ഏവം, ത്വഞ്ഞേവ മേ മാ കുദ്ധോ ബ്രഹ്മചാരി;

തുമ്ഹേവ പാദേ സരണം ഗതാസ്മി, അന്വാഗതാ പുത്തസോകേന ഭിക്ഖു.

൧൮. ‘‘തദേവ ഹി ഏതരഹി ച മയ്ഹം, മനോപദോസോ ന മമത്ഥി കോചി;

പുത്തോ ച തേ വേദമദേന മത്തോ, അത്ഥം ന ജാനാതി അധിച്ച വേദേ.

൧൯. ‘‘അദ്ധാ ഹവേ ഭിക്ഖു മുഹുത്തകേന, സമ്മുയ്ഹതേവ പുരിസസ്സ സഞ്ഞാ;

ഏകാപരാധം ഖമ ഭൂരിപഞ്ഞ, ന പണ്ഡിതാ കോധബലാ ഭവന്തീ’’തി.

തത്ഥ യക്ഖാതി നഗരപരിഗ്ഗാഹകയക്ഖാ. അന്വാഗതാതി അനു ആഗതാ, ഇസയോ സാധുരൂപാ ഗുണസമ്പന്നാതി ഏവം ജാനമാനാതി അത്ഥോ. തേതി തേ ഇസീനം ഗുണം ഞത്വാ തവ പുത്തം ദുട്ഠചിത്തം കുപിതചിത്തം വിദിത്വാ. ത്വഞ്ഞേവ മേതി സചേ യക്ഖാ കുപിതാ ഏവമകംസു, കരോന്തു, ദേവതാ നാമ പാനീയഉളുങ്കമത്തേന സന്തപ്പേതും സക്കാ, തസ്മാഹം തേസം ന ഭായാമി, കേവലം ത്വഞ്ഞേവ മേ പുത്തസ്സ മാ കുജ്ഝി. അന്വാഗതാതി ആഗതാസ്മി. ഭിക്ഖൂതി മഹാസത്തം ആലപന്തീ പുത്തസ്സ ജീവിതദാനം യാചതി. തദേവ ഹീതി ദിട്ഠമങ്ഗലികേ തദാ തവ പുത്തസ്സ മം അക്കോസനകാലേ ച മയ്ഹം മനോപദോസോ നത്ഥി, ഏതരഹി ച തയി യാചമാനായപി മമ തസ്മിം മനോപദോസോ നത്ഥിയേവ. വേദമദേനാതി ‘‘തയോ വേദാ മേ ഉഗ്ഗഹിതാ’’തി മദേന. അധിച്ചാതി വേദേ ഉഗ്ഗഹേത്വാപി അത്ഥാനത്ഥം ന ജാനാതി. മുഹുത്തകേനാതി യം കിഞ്ചി ഉഗ്ഗഹേത്വാ മുഹുത്തകേനേവ.

ഏവം തായ ഖമാപിയമാനോ മഹാസത്തോ ‘‘തേന ഹി ഏതേസം യക്ഖാനം പലായനത്ഥായ അമതോസധം ദസ്സാമീ’’തി വത്വാ ഗാഥമാഹ –

൨൦. ‘‘ഇദഞ്ച മയ്ഹം ഉത്തിട്ഠപിണ്ഡം, തവ മണ്ഡബ്യോ ഭുഞ്ജതു അപ്പപഞ്ഞോ;

യക്ഖാ ച തേ നം ന വിഹേഠയേയ്യും, പുത്തോ ച തേ ഹേസ്സതി സോ അരോഗോ’’തി.

തത്ഥ ഉത്തിട്ഠപിണ്ഡന്തി ഉച്ഛിട്ഠകപിണ്ഡം, ‘‘ഉച്ഛിട്ഠപിണ്ഡ’’ന്തിപി പാഠോ.

സാ മഹാസത്തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘ദേഥ, സാമി, അമതോസധ’’ന്തി സുവണ്ണസരകം ഉപനാമേസി. മഹാസത്തോ ഉച്ഛിട്ഠകകഞ്ജികം തത്ഥ ആസിഞ്ചിത്വാ ‘‘പഠമഞ്ഞേവ ഇതോ ഉപഡ്ഢം തവ പുത്തസ്സ മുഖേ ഓസിഞ്ചിത്വാ സേസം ചാടിയം ഉദകേന മിസ്സേത്വാ സേസബ്രാഹ്മണാനം മുഖേ ഓസിഞ്ചേഹി, സബ്ബേപി നിരോഗാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി വത്വാ ഉപ്പതിത്വാ ഹിമവന്തമേവ ഗതോ. സാപി തം സരകം സീസേനാദായ ‘‘അമതോസധം മേ ലദ്ധ’’ന്തി വദന്തീ നിവേസനം ഗന്ത്വാ പഠമം പുത്തസ്സ മുഖേ കഞ്ജികം ഓസിഞ്ചി, യക്ഖോ പലായി. ഇതരോ പംസും പുഞ്ഛന്തോ ഉട്ഠായ ‘‘അമ്മ കിമേത’’ന്തി ആഹ. തയാ കതം ത്വമേവ ജാനിസ്സസി. ഏഹി, താത, തവ ദക്ഖിണേയ്യാനം തേസം വിപ്പകാരം പസ്സാതി. സോ തേ ദിസ്വാ വിപ്പടിസാരീ അഹോസി. അഥ നം മാതാ ‘‘താത മണ്ഡബ്യ, ത്വം ബാലോ ദാനസ്സ മഹപ്ഫലട്ഠാനം ന ജാനാസി, ദക്ഖിണേയ്യാ നാമ ഏവരൂപാ ന ഹോന്തി, മാതങ്ഗപണ്ഡിതസദിസാവ ഹോന്തി, ഇതോ പട്ഠായ മാ ഏതേസം ദുസ്സീലാനം ദാനമദാസി, സീലവന്താനം ദേഹീ’’തി വത്വാ ആഹ –

൨൧. ‘‘മണ്ഡബ്യ ബാലോസി പരിത്തപഞ്ഞോ, യോ പുഞ്ഞക്ഖേത്താനമകോവിദോസി;

മഹക്കസാവേസു ദദാസി ദാനം, കിലിട്ഠകമ്മേസു അസഞ്ഞതേസു.

൨൨. ‘‘ജടാ ച കേസാ അജിനാ നിവത്ഥാ, ജരൂദപാനംവ മുഖം പരൂള്ഹം;

പജം ഇമം പസ്സഥ ദുമ്മരൂപം, ന ജടാജിനം തായതി അപ്പപഞ്ഞം.

൨൩. ‘‘യേസം രാഗോ ച ദോസോ ച, അവിജ്ജാ ച വിരാജിതാ;

ഖീണാസവാ അരഹന്തോ, തേസു ദിന്നം മഹപ്ഫല’’ന്തി.

തത്ഥ മഹക്കസാവേസൂതി മഹാകസാവേസു മഹന്തേഹി രാഗകസാവാദീഹി സമന്നാഗതേസു. ജടാ ച കേസാതി താത മണ്ഡബ്യ, തവ ദക്ഖിണേയ്യേസു ഏകച്ചാനം കേസാ ജടാ കത്വാ ബദ്ധാ. അജിനാ നിവത്ഥാതി സഖുരാനി അജിനചമ്മാനി നിവത്ഥാ. ജരൂദപാനം വാതി തിണഗഹനേന ജിണ്ണകൂപോ വിയ മുഖം ദീഘമസ്സുതായ പരൂള്ഹം. പജം ഇമന്തി ഇമം ഏവരൂപം അനഞ്ജിതാമണ്ഡിതലൂഖവേസം പജം പസ്സഥ. ന ജടാജിനന്തി ഏതം ജടാജിനം ഇമം അപ്പപഞ്ഞം പജം തായിതും ന സക്കോതി, സീലപഞ്ഞാണതപോകമ്മാനേവ ഇമേസം സത്താനം പതിട്ഠാ ഹോന്തി. യേസന്തി യസ്മാ യേസം ഏതേ രജ്ജനദുസ്സനമുയ്ഹനസഭാവാ രാഗാദയോ അട്ഠവത്ഥുകാ ച അവിജ്ജാ വിരാജിതാ വിഗതാ, വിഗതത്തായേവ ച ഏതേസം കിലേസാനം യേ ഖീണാസവാ അരഹന്തോ, തേസു ദിന്നം മഹപ്ഫലം, തസ്മാ ത്വം, താത, ഇതോ പട്ഠായ ഏവരൂപാനം ദുസ്സീലാനം അദത്വാ യേ ലോകേ അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ ധമ്മികസമണബ്രാഹ്മണാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച സന്തി, തേസം ദാനം ദേഹി. ഏഹി, താത, തവ കുലൂപകേ അമതോസധം പായേത്വാ അരോഗേ കരിസ്സാമാതി വത്വാ ഉച്ഛിട്ഠകഞ്ജികം ഗാഹാപേത്വാ ഉദകചാടിയം പക്ഖിപിത്വാ സോളസന്നം ബ്രാഹ്മണസഹസ്സാനം മുഖേസു ആസിഞ്ചാപേസി.

ഏകേകോ പംസും പുഞ്ഛന്തോവ ഉട്ഠഹി. അഥ നേ ബ്രാഹ്മണാ ‘‘ഇമേഹി ചണ്ഡാലുച്ഛിട്ഠകം പീത’’ന്തി അബ്രാഹ്മണേ കരിംസു. തേ ലജ്ജിതാ ബാരാണസിതോ നിക്ഖമിത്വാ മജ്ഝരട്ഠം ഗന്ത്വാ മജ്ഝരഞ്ഞോ സന്തികേ വസിംസു, മണ്ഡബ്യോ പന തത്ഥേവ വസി. തദാ വേത്തവതീനഗരം ഉപനിസ്സായ വേത്തവതീനദീതീരേ ജാതിമന്തോ നാമേകോ ബ്രാഹ്മണോ പബ്ബജിതോ ജാതിം നിസ്സായ മഹന്തം മാനമകാസി. മഹാസത്തോ ‘‘ഏതസ്സ മാനം ഭിന്ദിസ്സാമീ’’തി തം ഠാനം ഗന്ത്വാ തസ്സ സന്തികേ ഉപരിസോതേ വാസം കപ്പേസി. സോ ഏകദിവസം ദന്തകട്ഠം ഖാദിത്വാ ‘‘ഇമം ദന്തകട്ഠം ജാതിമന്തസ്സ ജടാസു ലഗ്ഗതൂ’’തി അധിട്ഠായ നദിയം പാതേസി. തം തസ്സ ഉദകം ആചമന്തസ്സ ജടാസു ലഗ്ഗി. സോ തം ദിസ്വാവ ‘‘നസ്സ വസലാ’’തി വത്വാ ‘‘കുതോ അയം കാളകണ്ണീ ആഗതോ, ഉപധാരേസ്സാമി ന’’ന്തി ഉദ്ധംസോതം ഗച്ഛന്തോ മഹാസത്തം ദിസ്വാ ‘‘കിംജാതികോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ചണ്ഡാലോസ്മീ’’തി. ‘‘തയാ നദിയാ ദന്തകട്ഠം പാതിത’’ന്തി? ‘‘ആമ, മയാ’’തി. ‘‘നസ്സ, വസല, ചണ്ഡാല കാളകണ്ണി മാ ഇധ വസി, ഹേട്ഠാസോതേ വസാഹീ’’തി വത്വാ ഹേട്ഠാസോതേ വസന്തേനപി തേന പാതിതേ ദന്തകട്ഠേ പടിസോതം ആഗന്ത്വാ ജടാസു ലഗ്ഗന്തേ സോ ‘‘നസ്സ വസല, സചേ ഇധ വസിസ്സസി, സത്തമേ ദിവസേ സത്തധാ മുദ്ധാ ഫലിസ്സതീ’’തി ആഹ.

മഹാസത്തോ ‘‘സചാഹം ഏതസ്സ കുജ്ഝിസ്സാമി, സീലം മേ അരക്ഖിതം ഭവിസ്സതി, ഉപായേനേവസ്സ മാനം ഭിന്ദിസ്സാമീ’’തി സത്തമേ ദിവസേ സൂരിയുഗ്ഗമനം നിവാരേസി. മനുസ്സാ ഉബ്ബാള്ഹാ ജാതിമന്തം താപസം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ സൂരിയുഗ്ഗമനം ന ദേഥാ’’തി പുച്ഛിംസു. സോ ആഹ – ‘‘ന മേ തം കമ്മം, നദീതീരേ പനേകോ ചണ്ഡാലോ വസതി, തസ്സേതം കമ്മം ഭവിസ്സതീ’’തി. മനുസ്സാ മഹാസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, സൂരിയുഗ്ഗമനം ന ദേഥാ’’തി പുച്ഛിംസു. ‘‘ആമാവുസോ’’തി. ‘‘കിംകാരണാ’’തി. ‘‘തുമ്ഹാകം കുലൂപകോ താപസോ മം നിരപരാധം അഭിസപി, തസ്മിം ആഗന്ത്വാ ഖമാപനത്ഥായ മമ പാദേസു പതിതേ സൂരിയം വിസ്സജ്ജേസ്സാമീ’’തി. തേ ഗന്ത്വാ തം കഡ്ഢന്താ ആനേത്വാ മഹാസത്തസ്സ പാദമൂലേ നിപജ്ജാപേത്വാ ഖമാപേത്വാ ആഹംസു ‘‘സൂരിയം വിസ്സജ്ജേഥ ഭന്തേ’’തി. ‘‘ന സക്കാ വിസ്സജ്ജേതും, സചാഹം വിസ്സജ്ജേസ്സാമി, ഇമസ്സ സത്തധാ മുദ്ധാ ഫലിസ്സതീ’’തി. ‘‘അഥ, ഭന്തേ, കിം കരോമാ’’തി? സോ ‘‘മത്തികാപിണ്ഡം ആഹരഥാ’’തി ആഹരാപേത്വാ ‘‘ഇമം താപസസ്സ സീസേ ഠപേത്വാ താപസം ഓതാരേത്വാ ഉദകേ ഠപേഥാ’’തി ഠപാപേത്വാ സൂരിയം വിസ്സജ്ജേസി. സൂരിയരസ്മീഹി പഹടമത്തേ മത്തികാപിണ്ഡോ സത്തധാ ഭിജ്ജി, താപസോ ഉദകേ നിമുജ്ജി.

മഹാസത്തോ തം ദമേത്വാ ‘‘കഹം നു ഖോ ദാനി സോളസ ബ്രാഹ്മണസഹസ്സാനി വസന്തീ’’തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘മജ്ഝരഞ്ഞോ സന്തികേ’’തി ഞത്വാ ‘‘തേ ദമേസ്സാമീ’’തി ഇദ്ധിയാ ഗന്ത്വാ നഗരസാമന്തേ ഓതരിത്വാ പത്തം ആദായ നഗരേ പിണ്ഡായ ചരി. ബ്രാഹ്മണാ തം ദിസ്വാ ‘‘അയം ഇധ ഏകം ദ്വേ ദിവസേ വസന്തോപി അമ്ഹേ അപ്പതിട്ഠേ കരിസ്സതീ’’തി വേഗേന ഗന്ത്വാ ‘‘മഹാരാജ, മായാകാരോ ഏകോ വിജ്ജാധരോ ചോരോ ആഗതോ, ഗണ്ഹാപേഥ ന’’ന്തി രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി. മഹാസത്തോപി മിസ്സകഭത്തം ആദായ അഞ്ഞതരം കുട്ടം നിസ്സായ പീഠികായ നിസിന്നോ ഭുഞ്ജതി. അഥ നം അഞ്ഞവിഹിതകം ആഹാരം പരിഭുഞ്ജമാനമേവ രഞ്ഞാ പഹിതപുരിസാ അസിനാ ഗീവം പഹരിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേസും. സോ കാലം കത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി. ഇമസ്മിം കിര ജാതകേ ബോധിസത്തോ കോണ്ഡദമകോ അഹോസി. സോ തേനേവ പരതന്തിയുത്തഭാവേന ജീവിതക്ഖയം പാപുണി. ദേവതാ കുജ്ഝിത്വാ സകലമേവ മജ്ഝരട്ഠം ഉണ്ഹം കുക്കുളവസ്സം വസ്സാപേത്വാ രട്ഠം അരട്ഠമകംസു. തേന വുത്തം –

‘‘ഉപഹച്ച മനം മജ്ഝോ, മാതങ്ഗസ്മിം യസസ്സിനേ;

സപാരിസജ്ജോ ഉച്ഛിന്നോ, മജ്ഝാരഞ്ഞം തദാ അഹൂ’’തി. (ജാ. ൨.൧൯.൯൬);

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘ന ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി ഉദേനോ പബ്ബജിതേ വിഹേഠേസിയേവാ’’തി വത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മണ്ഡബ്യോ ഉദേനോ അഹോസി, മാതങ്ഗപണ്ഡിതോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മാതങ്ഗജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൪൯൮] ൨. ചിത്തസമ്ഭൂതജാതകവണ്ണനാ

സബ്ബം നരാനം സഫലം സുചിണ്ണന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ പിയസംവാസേ ദ്വേ സദ്ധിവിഹാരികേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി. തേ കിര അഞ്ഞമഞ്ഞം അപ്പടിവിഭത്തഭോഗാ പരമവിസ്സാസികാ അഹേസും, പിണ്ഡായ ചരന്താപി ഏകതോവ ഗച്ഛന്തി, ഏകതോവ ആഗച്ഛന്തി, വിനാ ഭവിതും ന സക്കോന്തി. ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ തേസംയേവ വിസ്സാസം വണ്ണയമാനാ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘അനച്ഛരിയം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ വിസ്സാസികത്തം, പോരാണകപണ്ഡിതാ തീണി ചത്താരി ഭവന്തരാനി ഗച്ഛന്താപി മിത്തഭാവം ന വിജഹിംസുയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ അവന്തിരട്ഠേ ഉജ്ജേനിയം അവന്തിമഹാരാജാ നാമ രജ്ജം കാരേസി. തദാ ഉജ്ജേനിയാ ബഹി ചണ്ഡാലഗാമകോ അഹോസി. മഹാസത്തോ തത്ഥ നിബ്ബത്തി, അപരോപി സത്തോ തസ്സേവ മാതുച്ഛാപുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തേസു ഏകോ ചിത്തോ നാമ അഹോസി, ഏകോ സമ്ഭൂതോ നാമ. തേ ഉഭോപി വയപ്പത്താ ചണ്ഡാലവംസധോവനം നാമ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഏകദിവസം ‘‘ഉജ്ജേനീനഗരദ്വാരേ സിപ്പം ദസ്സേസ്സാമാ’’തി ഏകോ ഉത്തരദ്വാരേ സിപ്പം ദസ്സേസി, ഏകോ പാചീനദ്വാരേ. തസ്മിഞ്ച നഗരേ ദ്വേ ദിട്ഠമങ്ഗലികായോ അഹേസും, ഏകാ സേട്ഠിധീതാ, ഏകാ പുരോഹിതധീതാ. താ ബഹുഖാദനീയഭോജനീയമാലാഗന്ധാദീനി ഗാഹാപേത്വാ ‘‘ഉയ്യാനകീളം കീളിസ്സാമാ’’തി ഏകാ ഉത്തരദ്വാരേന നിക്ഖമി, ഏകാ പാചീനദ്വാരേന. താ തേ ചണ്ഡാലപുത്തേ സിപ്പം ദസ്സേന്തേ ദിസ്വാ ‘‘കേ ഏതേ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ചണ്ഡാലപുത്താ’’തി സുത്വാ ‘‘അപസ്സിതബ്ബയുത്തകം വത പസ്സിമ്ഹാ’’തി ഗന്ധോദകേന അക്ഖീനി ധോവിത്വാ നിവത്തിംസു. മഹാജനോ ‘‘അരേ ദുട്ഠചണ്ഡാല, തുമ്ഹേ നിസ്സായ മയം അമൂലകാനി സുരാഭത്താദീനി ന ലഭിമ്ഹാ’’തി തേ ഉഭോപി ഭാതികേ പോഥേത്വാ അനയബ്യസനം പാപേസി.

തേ പടിലദ്ധസഞ്ഞാ ഉട്ഠായ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സന്തികം ഗച്ഛന്താ ഏകസ്മിം ഠാനേ സമാഗന്ത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ തം ദുക്ഖുപ്പത്തിം ആരോചേത്വാ രോദിത്വാ പരിദേവിത്വാ ‘‘കിന്തി കരിസ്സാമാ’’തി മന്തേത്വാ ‘‘ഇമം അമ്ഹാകം ജാതിം നിസ്സായ ദുക്ഖം ഉപ്പന്നം, ചണ്ഡാലകമ്മം കാതും ന സക്ഖിസ്സാമ, ജാതിം പടിച്ഛാദേത്വാ ബ്രാഹ്മണമാണവവണ്ണേന തക്കസിലം ഗന്ത്വാ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ധമ്മന്തേവാസികാ ഹുത്വാ ദിസാപാമോക്ഖാചരിയസ്സ സന്തികേ സിപ്പം പട്ഠപേസും. ജമ്ബുദീപതലേ ‘‘ദ്വേ കിര ചണ്ഡാലാ ജാതിം പടിച്ഛാദേത്വാ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തീ’’തി സൂയിത്ഥ. തേസു ചിത്തപണ്ഡിതസ്സ സിപ്പം നിട്ഠിതം, സമ്ഭൂതസ്സ ന താവ നിട്ഠാതി.

അഥേകദിവസം ഏകോ ഗാമവാസീ ‘‘ബ്രാഹ്മണവാചനകം കരിസ്സാമീ’’തി ആചരിയം നിമന്തേസി. തമേവ രത്തിം ദേവോ വസ്സിത്വാ മഗ്ഗേ കന്ദരാദീനി പൂരേസി. ആചരിയോ പാതോവ ചിത്തപണ്ഡിതം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘താത, അഹം ഗന്തും ന സക്ഖിസ്സാമി, ത്വം മാണവേഹി സദ്ധിം ഗന്താ മങ്ഗലം വത്വാ തുമ്ഹേഹി ലദ്ധം ഭുഞ്ജിത്വാ അമ്ഹേഹി ലദ്ധം ആഹരാ’’തി പേസേസി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി മാണവകേ ഗഹേത്വാ ഗതോ. യാവ മാണവാ ന്ഹായന്തി ചേവ മുഖാനി ച ധോവന്തി, താവ മനുസ്സാ പായാസം വഡ്ഢേത്വാ നിബ്ബാതൂതി ഠപേസും. മാണവാ തസ്മിം അനിബ്ബുതേയേവ ആഗന്ത്വാ നിസീദിംസു. മനുസ്സാ ദക്ഖിണോദകം ദത്വാ തേസം പുരതോ പാതിയോ ഠപേസും. സമ്ഭൂതോ ലുദ്ധധാതുകോ വിയ ഹുത്വാ ‘‘സീതലോ’’തി സഞ്ഞായ പായാസപിണ്ഡം ഉക്ഖിപിത്വാ മുഖേ ഠപേസി, സോ തസ്സ ആദിത്തഅയോഗുളോ വിയ മുഖം ദഹി. സോ കമ്പമാനോ സതിം അനുപട്ഠാപേത്വാ ചിത്തപണ്ഡിതം ഓലോകേത്വാ ചണ്ഡാലഭാസായ ഏവ ‘‘ഖളു ഖളൂ’’തി ആഹ. സോപി തഥേവ സതിം അനുപട്ഠാപേത്വാ ചണ്ഡാലഭാസായ ഏവ ‘‘നിഗ്ഗല നിഗ്ഗലാ’’തി ആഹ. മാണവാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഓലോകേത്വാ ‘‘കിം ഭാസാ നാമേസാ’’തി വദിംസു. ചിത്തപണ്ഡിതോ മങ്ഗലം അഭാസി. മാണവാ ബഹി നിക്ഖമിത്വാ വഗ്ഗവഗ്ഗാ ഹുത്വാ തത്ഥ തത്ഥ നിസീദിത്വാ ഭാസം സോധേന്താ ‘‘ചണ്ഡാലഭാസാ’’തി ഞത്വാ ‘‘അരേ ദുട്ഠചണ്ഡാലാ, ഏത്തകം കാലം ‘ബ്രാഹ്മണാമ്ഹാ’തി വത്വാ വഞ്ചയിത്ഥാ’’തി ഉഭോപി തേ പോഥയിംസു. അഥേകോ സപ്പുരിസോ ‘‘അപേഥാ’’തി വാരേത്വാ ‘‘അയം തുമ്ഹാകം ജാതിയാ ദോസോ, ഗച്ഛഥ കത്ഥചി ദേസേവ പബ്ബജിത്വാ ജീവഥാ’’തി തേ ഉഭോ ഉയ്യോജേസി. മാണവാ തേസം ചണ്ഡാലഭാവം ആചരിയസ്സ ആരോചേസും.

തേപി അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ന ചിരസ്സേവ തതോ ചവിത്വാ നേരഞ്ജരായ തീരേ മിഗിയാ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തിംസു. തേ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തകാലതോ പട്ഠായ ഏകതോവ വിചരന്തി, വിനാ ഭവിതും ന സക്കോന്തി. തേ ഏകദിവസം ഗോചരം ഗഹേത്വാ ഏകസ്മിം രുക്ഖമൂലേ സീസേന സീസം, സിങ്ഗേന സിങ്ഗം, തുണ്ഡേന തുണ്ഡം അല്ലീയാപേത്വാ രോമന്ഥയമാനേ ഠിതേ ദിസ്വാ ഏകോ ലുദ്ദകോ സത്തിം ഖിപിത്വാ ഏകപ്പഹാരേനേവ ജീവിതാ വോരോപേസി. തതോ ചവിത്വാ നമ്മദാനദീതീരേ ഉക്കുസയോനിയം നിബ്ബത്തിംസു. തത്രാപി വുദ്ധിപ്പത്തേ ഗോചരം ഗഹേത്വാ സീസേന സീസം, തുണ്ഡേന തുണ്ഡം അല്ലീയാപേത്വാ ഠിതേ ദിസ്വാ ഏകോ യട്ഠിലുദ്ദകോ ഏകപ്പഹാരേനേവ ബന്ധിത്വാ വധി. തതോ പന ചവിത്വാ ചിത്തപണ്ഡിതോ കോസമ്ബിയം പുരോഹിതസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സമ്ഭൂതപണ്ഡിതോ ഉത്തരപഞ്ചാലരഞ്ഞോ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തേ നാമഗ്ഗഹണദിവസതോ പട്ഠായ അത്തനോ ജാതിം അനുസ്സരിംസു. തേസു സമ്ഭൂതപണ്ഡിതോ നിരന്തരം സരിതും അസക്കോന്തോ ചതുത്ഥം ചണ്ഡാലജാതിമേവ അനുസ്സരതി, ചിത്തപണ്ഡിതോ പടിപാടിയാ ചതസ്സോപി ജാതിയോ. സോ സോളസവസ്സകാലേ നിക്ഖമിത്വാ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഝാനാഭിഞ്ഞം നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനസുഖേന വീതിനാമേന്തോ വസി. സമ്ഭൂതപണ്ഡിതോപി പിതു അച്ചയേന ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ ഛത്തമങ്ഗലദിവസേയേവ മഹാജനമജ്ഝേ മങ്ഗലഗീതം കത്വാ ഉദാനവസേന ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി. തം സുത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ മങ്ഗലഗീത’’ന്തി ഓരോധാപി ഗന്ധബ്ബാപി തമേവ ഗീതം ഗായന്തി. അനുക്കമേനേവ ‘‘രഞ്ഞോ പിയഗീത’’ന്തി സബ്ബേപി നഗരവാസിനോ മനുസ്സാ തമേവ ഗായന്തി.

ചിത്തപണ്ഡിതോപി ഹിമവന്തപദേസേ വസന്തോയേവ ‘‘കിം നു ഖോ മമ ഭാതികേന സമ്ഭൂതേന ഛത്തം ലദ്ധം, ഉദാഹു ന വാ’’തി ഉപധാരേന്തോ ലദ്ധഭാവം ഞത്വാ ‘‘നവരജ്ജം താവ ഇദാനി ഗന്ത്വാപി ബോധേതും ന സക്ഖിസ്സാമി, മഹല്ലകകാലേ നം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം കഥേത്വാ പബ്ബാജേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ പണ്ണാസ വസ്സാനി അഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ പുത്തധീതാഹി വഡ്ഢിതകാലേ ഇദ്ധിയാ ഗന്ത്വാ ഉയ്യാനേ ഓതരിത്വാ മങ്ഗലസിലാപട്ടേ സുവണ്ണപടിമാ വിയ നിസീദി. തസ്മിം ഖണേ ഏകോ ദാരകോ തം ഗീതം ഗായന്തോ ദാരൂനി ഉദ്ധരതി. ചിത്തപണ്ഡിതോ തം പക്കോസി. സോ ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. അഥ നം ആഹ – ‘‘ത്വം പാതോവ പട്ഠായ ഇമമേവ ഗീതം ഗായസി, കിം അഞ്ഞം ന ജാനാസീ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, അഞ്ഞാനിപി ബഹൂനി ജാനാമി, ഇമാനി പന ദ്വേ രഞ്ഞോ പിയഗീതാനി, തസ്മാ ഇമാനേവ ഗായാമീ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന രഞ്ഞോ ഗീതസ്സ പടിഗീതം ഗായന്തോ’’തി? ‘‘നത്ഥി ഭന്തേ’’തി. ‘‘സക്ഖിസ്സസി പന ത്വം പടിഗീതം ഗായിതു’’ന്തി? ‘‘ജാനന്തോ സക്ഖിസ്സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ത്വം രഞ്ഞാ ദ്വീസു ഗീതേസു ഗായിതേസു ഇദം തതിയം കത്വാ ഗായസ്സൂ’’തി ഗീതംദത്വാ ‘‘ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികേ ഗായിസ്സസി, രാജാ തേ പസീദിത്വാ മഹന്തം ഇസ്സരിയം ദസ്സതീ’’തി ഉയ്യോജേസി.

സോ സീഘം മാതു സന്തികം ഗന്ത്വാ അത്താനം അലങ്കാരാപേത്വാ രാജദ്വാരം ഗന്ത്വാ ‘‘ഏകോ കിര ദാരകോ തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം പടിഗീതം ഗായിസ്സതീ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചാപേത്വാ ‘‘ആഗച്ഛതൂ’’തി വുത്തേ ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘ത്വം കിര, താത, പടിഗീതം ഗായിസ്സസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘ആമ, ദേവ, സബ്ബം രാജപരിസം സന്നിപാതേഥാ’’തി സന്നിപതിതായ പരിസായ രാജാനം ആഹ ‘‘തുമ്ഹേ താവ, ദേവ, തുമ്ഹാകം ഗീതം ഗായഥ, അഥാഹം പടിഗീതം ഗായിസ്സാമീ’’തി. രാജാ ഗാഥാദ്വയമാഹ –

൨൪. ‘‘സബ്ബം നരാനം സഫലം സുചിണ്ണം, ന കമ്മുനാ കിഞ്ചന മോഘമത്ഥി;

പസ്സാമി സമ്ഭൂതം മഹാനുഭാവം, സകമ്മുനാ പുഞ്ഞഫലൂപപന്നം.

൨൫. ‘‘സബ്ബം നരാനം സഫലം സുചിണ്ണം, ന കമ്മുനാ കിഞ്ചന മോഘമത്ഥി;

കച്ചിന്നു ചിത്തസ്സപി ഏവമേവം, ഇദ്ധോ മനോ തസ്സ യഥാപി മയ്ഹ’’ന്തി.

തത്ഥ ന കമ്മുനാ കിഞ്ചന മോഘമത്ഥീതി സുകതദുക്കടേസു കമ്മേസു കിഞ്ചന ഏകകമ്മമ്പി മോഘം നാമ നത്ഥി, നിപ്ഫലം ന ഹോതി, വിപാകം ദത്വാവ നസ്സതീതി അപരാപരിയവേദനീയകമ്മം സന്ധായാഹ. സമ്ഭൂതന്തി അത്താനം വദതി, പസ്സാമഹം ആയസ്മന്തം സമ്ഭൂതം സകേന കമ്മേന പുഞ്ഞഫലൂപപന്നം, സകമ്മം നിസ്സായ പുഞ്ഞഫലേന ഉപപന്നം തം പസ്സാമീതി അത്ഥോ. കച്ചിന്നു ചിത്തസ്സപീതി മയഞ്ഹി ദ്വേപി ജനാ ഏകതോ ഹുത്വാ ന ചിരം സീലം രക്ഖിമ്ഹ, അഹം താവ തസ്സ ഫലേന മഹന്തം യസം പത്തോ, കച്ചി നു ഖോ മേ ഭാതികസ്സ ചിത്തസ്സപി ഏവമേവ മനോ ഇദ്ധോ സമിദ്ധോതി.

തസ്സ ഗീതാവസാനേ ദാരകോ ഗായന്തോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൨൬. ‘‘സബ്ബം നരാനം സഫലം സുചിണ്ണം, ന കമ്മുനാ കിഞ്ചന മോഘമത്ഥി;

ചിത്തമ്പി ജാനാഹി തഥേവ ദേവ, ഇദ്ധോ മനോ തസ്സ യഥാപി തുയ്ഹ’’ന്തി.

തം സുത്വാ രാജാ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൨൭. ‘‘ഭവം നു ചിത്തോ സുതമഞ്ഞതോ തേ, ഉദാഹു തേ കോചി നം ഏതദക്ഖാ;

ഗാഥാ സുഗീതാ ന മമത്ഥി കങ്ഖാ, ദദാമി തേ ഗാമവരം സതഞ്ചാ’’തി.

തത്ഥ സുതമഞ്ഞതോ തേതി അഹം സമ്ഭൂതസ്സ ഭാതാ ചിത്തോ നാമാതി വദന്തസ്സ ചിത്തസ്സേവ നു തേ സന്തികാ സുതന്തി അത്ഥോ. കോചി നന്തി ഉദാഹു മയാ സമ്ഭൂതസ്സ രഞ്ഞോ ഭാതാ ചിത്തോ ദിട്ഠോതി കോചി തേ ഏതമത്ഥം ആചിക്ഖി. സുഗീതാതി സബ്ബഥാപി അയം ഗാഥാ സുഗീതാ, നത്ഥേത്ഥ മമ കങ്ഖാ. ഗാമവരം സതഞ്ചാതി ഗാമവരാനം തേ സതം ദദാമീതി വദതി.

തതോ ദാരകോ പഞ്ചമം ഗാഥമാഹ –

൨൮. ‘‘ന ചാഹം ചിത്തോ സുതമഞ്ഞതോ മേ, ഇസീ ച മേ ഏതമത്ഥം അസംസി;

ഗന്ത്വാന രഞ്ഞോ പടിഗാഹി ഗാഥം, അപി തേ വരം അത്തമനോ ദദേയ്യാ’’തി.

തത്ഥ ഏതമത്ഥന്തി തുമ്ഹാകം ഉയ്യാനേ നിസിന്നോ ഏകോ ഇസി മയ്ഹം ഏതമത്ഥം ആചിക്ഖി.

തം സുത്വാ രാജാ ‘‘സോ മമ ഭാതാ ചിത്തോ ഭവിസ്സതി, ഇദാനേവ നം ഗന്ത്വാ പസ്സിസ്സാമീ’’തി പുരിസേ ആണാപേന്തോ ഗാഥാദ്വയമാഹ –

൨൯. ‘‘യോജേന്തു വേ രാജരഥേ, സുകതേ ചിത്തസിബ്ബനേ;

കച്ഛം നാഗാനം ബന്ധഥ, ഗീവേയ്യം പടിമുഞ്ചഥ.

൩൦. ‘‘ആഹഞ്ഞന്തു ഭേരിമുദിങ്ഗസങ്ഖേ, സീഘാനി യാനാനി ച യോജയന്തു;

അജ്ജേവഹം അസ്സമം തം ഗമിസ്സം, യത്ഥേവ ദക്ഖിസ്സമിസിം നിസിന്ന’’ന്തി.

തത്ഥ ആഹഞ്ഞന്തൂതി ആഹനന്തു. അസ്സമം തന്തി തം അസ്സമം.

സോ ഏവം വത്വാ രഥം അഭിരുയ്ഹ സീഘം ഗന്ത്വാ ഉയ്യാനദ്വാരേ രഥം ഠപേത്വാ ചിത്തപണ്ഡിതം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ തുട്ഠമാനസോ അട്ഠമം ഗാഥമാഹ –

൩൧. ‘‘സുലദ്ധലാഭോ വത മേ അഹോസി, ഗാഥാ സുഗീതാ പരിസായ മജ്ഝേ;

സ്വാഹം ഇസിം സീലവതൂപപന്നം, ദിസ്വാ പതീതോ സുമനോഹമസ്മീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – സുലദ്ധലാഭോ വത മയ്ഹം ഛത്തമങ്ഗലദിവസേ പരിസായ മജ്ഝേ ഗീതഗാഥാ സുഗീതാവ അഹോസി, സ്വാഹം അജ്ജ സീലവതസമ്പന്നം ഇസിം ദിസ്വാ പീതിസോമനസ്സപ്പത്തോ ജാതോതി.

സോ ചിത്തപണ്ഡിതസ്സ ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ സോമനസ്സപ്പത്തോ ‘‘ഭാതികസ്സ മേ പല്ലങ്കം അത്ഥരഥാ’’തിആദീനി ആണാപേന്തോ നവമം ഗാഥമാഹ –

൩൨. ‘‘ആസനം ഉദകം പജ്ജം, പടിഗ്ഗണ്ഹാതു നോ ഭവം;

അഗ്ഘേ ഭവന്തം പുച്ഛാമ, അഗ്ഘം കുരുതു നോ ഭവ’’ന്തി.

തത്ഥ അഗ്ഘേതി അതിഥിനോ ദാതബ്ബയുത്തകസ്മിം അഗ്ഘേ ഭവന്തം ആപുച്ഛാമ. കുരുതു നോതി ഇമം നോ അഗ്ഘം ഭവം പടിഗ്ഗണ്ഹാതു.

ഏവം മധുരപടിസന്ഥാരം കത്വാ രജ്ജം മജ്ഝേ ഭിന്ദിത്വാ ദേന്തോ ഇതരം ഗാഥമാഹ –

൩൩. ‘‘രമ്മഞ്ച തേ ആവസഥം കരോന്തു, നാരീഗണേഹി പരിചാരയസ്സു;

കരോഹി ഓകാസമനുഗ്ഗഹായ, ഉഭോപിമം ഇസ്സരിയം കരോമാ’’തി.

തത്ഥ ഇമം ഇസ്സരിയന്തി കപിലരട്ഠേ ഉത്തരപഞ്ചാലനഗരേ രജ്ജം മജ്ഝേ ഭിന്ദിത്വാ ദ്വേപി ജനാ കരോമ അനുഭവാമ.

തസ്സ തം വചനം സുത്വാ ചിത്തപണ്ഡിതോ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഛ ഗാഥാ അഭാസി –

൩൪. ‘‘ദിസ്വാ ഫലം ദുച്ചരിതസ്സ രാജ, അത്ഥോ സുചിണ്ണസ്സ മഹാവിപാകം;

അത്താനമേവ പടിസംയമിസ്സം, ന പത്ഥയേ പുത്ത പസും ധനം വാ.

൩൫. ‘‘ദസേവിമാ വസ്സദസാ, മച്ചാനം ഇധ ജീവിതം;

അപത്തഞ്ഞേവ തം ഓധിം, നളോ ഛിന്നോവ സുസ്സതി.

൩൬. ‘‘തത്ഥ കാ നന്ദി കാ ഖിഡ്ഡാ, കാ രതീ കാ ധനേസനാ;

കിം മേ പുത്തേഹി ദാരേഹി, രാജ മുത്തോസ്മി ബന്ധനാ.

൩൭. ‘‘സോഹം ഏവം പജാനാമി, മച്ചു മേ നപ്പമജ്ജതി;

അന്തകേനാധിപന്നസ്സ, കാ രതീ കാ ധനേസനാ.

൩൮. ‘‘ജാതി നരാനം അധമാ ജനിന്ദ, ചണ്ഡാലയോനി ദ്വിപദാകനിട്ഠാ;

സകേഹി കമ്മേഹി സുപാപകേഹി, ചണ്ഡാലഗബ്ഭേ അവസിമ്ഹ പുബ്ബേ.

൩൯. ‘‘ചണ്ഡാലാഹുമ്ഹ അവന്തീസു, മിഗാ നേരഞ്ജരം പതി;

ഉക്കുസാ നമ്മദാതീരേ, ത്യജ്ജ ബ്രാഹ്മണഖത്തിയാ’’തി.

തത്ഥ ദുച്ചരിതസ്സാതി മഹാരാജ, ത്വം സുചരിതസ്സേവ ഫലം ജാനാസി, അഹം പന ദുച്ചരിതസ്സപി ഫലം പസ്സാമിയേവ. മയഞ്ഹി ഉഭോ ദുച്ചരിതസ്സ ഫലേന ഇതോ ചതുത്ഥേ അത്തഭാവേ ചണ്ഡാലയോനിയം നിബ്ബത്താ. തത്ഥ ന ചിരം സീലം രക്ഖിത്വാ തസ്സ ഫലേന ത്വം ഖത്തിയകുലേ നിബ്ബത്തോ, അഹം ബ്രാഹ്മണകുലേ, ഏവാഹം ദുച്ചരിതസ്സ ച ഫലം സുചിണ്ണസ്സ ച മഹാവിപാകം ദിസ്വാ അത്താനമേവ സീലസംയമേന പടിസംയമിസ്സം, പുത്തം വാ പസും വാ ധനം വാ ന പത്ഥേമി.