൬. അജാതസുത്തവണ്ണനാ

൪൩. ഛട്ഠേ അത്ഥി, ഭിക്ഖവേതി കാ ഉപ്പത്തി? ഏകദിവസം കിര ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന സംസാരേ ആദീനവം പകാസേത്വാ തദുപസമനാദിവസേന നിബ്ബാനപടിസംയുത്തായ ധമ്മദേസനായ കതായ ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി ‘‘അയം സംസാരോ ഭഗവതാ അവിജ്ജാദീഹി കാരണേഹി സഹേതുകോ വുത്തോ, നിബ്ബാനസ്സ പന തദുപസമസ്സ ന കിഞ്ചി കാരണം വുത്തം, തയിദം അഹേതുകം കഥം സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന ഉപലബ്ഭതീ’’തി. അഥ ഭഗവാ തേസം ഭിക്ഖൂനം വിമതിവിധമനത്ഥഞ്ചേവ, ‘‘ഇധ സമണബ്രാഹ്മണാനം ‘നിബ്ബാനം നിബ്ബാന’ന്തി വാചാവത്ഥുമത്തമേവ, നത്ഥി ഹി പരമത്ഥതോ നിബ്ബാനം നാമ അനുപലബ്ഭമാനസഭാവത്താ’’തി ലോകായതികാദയോ വിയ വിപ്പടിപന്നാനം ബഹിദ്ധാ ച പുഥുദിട്ഠിഗതികാനം മിച്ഛാവാദഭഞ്ജനത്ഥഞ്ച, അമതമഹാനിബ്ബാനസ്സ പരമത്ഥതോ അത്ഥിഭാവദീപനത്ഥം തസ്സ ച നിസ്സരണഭാവാദിആനുഭാവവന്തതാദീപനത്ഥം പീതിവേഗേന ഉദാനവസേന ഇദം സുത്തം അഭാസി. തഥാ ഹി ഇദം സുത്തം ഉദാനേപി (ഉദാ. ൭൨-൭൪) സങ്ഗീതം.

തത്ഥ അത്ഥീതി വിജ്ജതി പരമത്ഥതോ ഉപലബ്ഭതി. അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖതന്തി സബ്ബാനിപി പദാനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനി. അഥ വാ വേദനാദയോ വിയ ഹേതുപച്ചയസമവായസങ്ഖാതായ കാരണസാമഗ്ഗിയാ ന ജാതം ന നിബ്ബത്തന്തി അജാതം. കാരണേന വിനാ സയമേവ ന ഭൂതം ന പാതുഭൂതം ന ഉപ്പന്നന്തി അഭൂതം. ഏവം അജാതത്താ അഭൂതത്താ ച യേന കേനചി കാരണേന ന കതന്തി അകതം. ജാതഭൂതകതസഭാവോ ച നാമരൂപാദീനം സങ്ഖതധമ്മാനം ഹോതി, ന അസങ്ഖതസഭാവസ്സ നിബ്ബാനസ്സാതി ദസ്സനത്ഥം അസങ്ഖതന്തി വുത്തം. പടിലോമതോ വാ സമേച്ച സമ്ഭുയ്യ പച്ചയേഹി കതന്തി സങ്ഖതം, തഥാ ന സങ്ഖതം, സങ്ഖതലക്ഖണരഹിതന്തി ച അസങ്ഖതന്തി ഏവം അനേകേഹി കാരണേഹി നിബ്ബത്തിതഭാവേ പടിസിദ്ധേ ‘‘സിയാ നു ഖോ ഏകേനേവ കാരണേന കത’’ന്തി ആസങ്കായം ‘‘ന കേനചി കത’’ന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അകത’’ന്തി വുത്തം. ഏവം അപ്പച്ചയമ്പി സമാനം ‘‘സയമേവ നു ഖോ ഇദം ഭൂതം പാതുഭൂത’’ന്തി ആസങ്കായം തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘അഭൂത’’ന്തി വുത്തം. അയഞ്ച ഏതസ്സ അസങ്ഖതാകതാഭൂതഭാവോ സബ്ബേന സബ്ബം അജാതിധമ്മത്താതി ദസ്സേതും ‘‘അജാത’’ന്തി വുത്തന്തി. ഏവമേതേസം ചതുന്നമ്പി പദാനം സാത്ഥകഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

ഇതി ഭഗവാ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖത’’ന്തി പരമത്ഥതോ നിബ്ബാനസ്സ അത്ഥിഭാവം വത്വാ തത്ഥ ഹേതും ദസ്സേന്തോ ‘‘നോ ചേതം, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ. തസ്സായം സങ്ഖേപോ – ഭിക്ഖവേ, യദി അജാതാദിസഭാവാ അസങ്ഖതാ ധാതു ന അഭവിസ്സ ന സിയാ, ഇധ ലോകേ ജാതാദിസഭാവസ്സ രൂപാദിക്ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതസ്സ സങ്ഖാരഗതസ്സ നിസ്സരണം അനവസേസവട്ടുപസമോ ന പഞ്ഞായേയ്യ ന ഉപലബ്ഭേയ്യ ന സമ്ഭവേയ്യ. നിബ്ബാനഞ്ഹി ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തമാനാ സമ്മാദിട്ഠിആദയോ അരിയമഗ്ഗധമ്മാ അനവസേസതോ കിലേസേ സമുച്ഛിന്ദന്തി, തേനേത്ഥ സബ്ബസ്സപി വട്ടദുക്ഖസ്സ അപ്പവത്തി അപഗമോ നിസ്സരണം പഞ്ഞായതി.

ഏവം ബ്യതിരേകവസേന നിബ്ബാനസ്സ അത്ഥിഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അന്വയവസേനപി തം ദസ്സേതും ‘‘യസ്മാ ച ഖോ’’തിആദി വുത്തം, തം വുത്തത്ഥമേവ. ഏത്ഥ ച യസ്മാ ‘‘അപച്ചയാ ധമ്മാ, അസങ്ഖതാ ധമ്മാ (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൭, ൮). അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, തദായതനം, യത്ഥ നേവ പഥവീ (ഉദാ. ൭൧). ഇദമ്പി ഖോ ഠാനം ദുദ്ദസം യദിദം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ (മഹാവ. ൭; മ. നി. ൧.൨൮൧). അസങ്ഖതഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേസ്സാമി അസങ്ഖതഗാമിനിഞ്ച പടിപദ’’ന്തിആദീഹി (സം. നി. ൪.൩൬൬) അനേകേഹി സുത്തപദേഹി ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാത’’ന്തി ഇമിനാപി സുത്തേന നിബ്ബാനധാതുയാ പരമത്ഥതോ സബ്ഭാവോ സബ്ബലോകം അനുകമ്പമാനേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ദേസിതോ, തസ്മാ ന പടിക്ഖിപിതബ്ബം. തത്ഥ അപ്പച്ചക്ഖകാരീനമ്പി വിഞ്ഞൂനം കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ നത്ഥി ഏവ. യേ പന അബുദ്ധിപുഗ്ഗലാ, തേസം വിമതിവിനോദനത്ഥം അയമേത്ഥ അധിപ്പായനിദ്ധാരണമുഖേന യുത്തിവിചാരണാ – യഥാ പരിഞ്ഞേയ്യതായ സഉത്തരാനം കാമാനം രൂപാനഞ്ച പടിപക്ഖഭൂതം തബ്ബിധുരസഭാവം നിസ്സരണം പഞ്ഞായതി, ഏവം തംസഭാവാനം സബ്ബേസം സങ്ഖതധമ്മാനം പടിപക്ഖഭൂതേന തബ്ബിധുരസഭാവേന നിസ്സരണേന ഭവിതബ്ബം. യഞ്ചേതം നിസ്സരണം, സാ അസങ്ഖതാ ധാതു. കിഞ്ച ഭിയ്യോ, സങ്ഖതധമ്മാരമ്മണം വിപസ്സനാഞാണം അപി അനുലോമഞാണം കിലേസേ സമുച്ഛേദവസേന പജഹിതും ന സക്കോതി, തഥാ സമ്മുതിസച്ചാരമ്മണം പഠമജ്ഝാനാദീസു ഞാണം വിക്ഖമ്ഭനവസേനേവ കിലേസേ പജഹതി, ന സമുച്ഛേദവസേന. ഇതി സങ്ഖതധമ്മാരമ്മണസ്സ സമ്മുതിസച്ചാരമ്മണസ്സ ച ഞാണസ്സ കിലേസാനം സമുച്ഛേദപ്പഹാനേ അസമത്ഥഭാവതോ തേസം സമുച്ഛേദപ്പഹാനകരസ്സ അരിയമഗ്ഗഞാണസ്സ തദുഭയവിപരീതസഭാവേന ആരമ്മണേന ഭവിതബ്ബം, സാ അസങ്ഖതാ ധാതു. തഥാ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖത’’ന്തി ഇദം നിബ്ബാനസ്സ പരമത്ഥതോ അത്ഥിഭാവജോതകവചനം അവിപരീതത്ഥം ഭഗവതാ ഭാസിതത്താ. യഞ്ഹി ഭഗവതാ ഭാസിതം, തം അവിപരീതത്ഥം പരമത്ഥന്തി യഥാ തം ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ, സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി (ധ. പ. ൨൭൭-൨൭൯; ചൂളനി. ഹേമകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൫൬). തഥാ നിബ്ബാനസദ്ദോ കത്ഥചി വിസയേ യഥാഭൂതപരമത്ഥവിസയോ ഉപചാരവുത്തിസബ്ഭാവതോ സേയ്യഥാപി സീഹസദ്ദോ. അഥ വാ അത്ഥേവ പരമത്ഥതോ അസങ്ഖതാധാതു ഇതരതബ്ബിപരീതവിനിമുത്തസഭാവത്താ സേയ്യഥാപി പഥവീധാതു വേദനാതി. ഏവമാദീഹി നയേഹി യുത്തിതോപി അസങ്ഖതായ ധാതുയാ പരമത്ഥതോ അത്ഥിഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

ഗാഥാസു ജാതന്തി ജായനട്ഠേന ജാതം, ജാതിലക്ഖണപ്പത്തന്തി അത്ഥോ. ഭൂതന്തി ഭവനട്ഠേന ഭൂതം, അഹുത്വാ സമ്ഭൂതന്തി അത്ഥോ. സമുപ്പന്നന്തി സഹിതഭാവേന ഉപ്പന്നം, സഹിതേഹി ധമ്മേഹി ച ഉപ്പന്നന്തി അത്ഥോ. കതന്തി കാരണഭൂതേഹി പച്ചയേഹി നിബ്ബത്തിതം. സങ്ഖതന്തി തേഹിയേവ സമേച്ച സമ്ഭുയ്യ കതന്തി സങ്ഖതം, സബ്ബമേതം പച്ചയനിബ്ബത്തസ്സ അധിവചനം. നിച്ചസാരാദിവിരഹിതതോ അദ്ധുവം. ജരായ മരണേന ച ഏകന്തേനേവ സങ്ഘടിതം സംസട്ഠന്തി ജരാമരണസങ്ഘാതം. ‘‘ജരാമരണസങ്ഘട്ട’’ന്തിപി പഠന്തി, ജരായ മരണേന ച ഉപദ്ദുതം പീളിതന്തി അത്ഥോ. അക്ഖിരോഗാദീനം അനേകേസം രോഗാനം നീളം കുലാവകന്തി രോഗനീളം. സരസതോ ഉപക്കമതോ ച പഭങ്ഗുപരമസീലതായ പഭങ്ഗുരം.

ചതുബ്ബിധോ ആഹാരോ ച തണ്ഹാസങ്ഖാതാ നേത്തി ച പഭവോ സമുട്ഠാനം ഏതസ്സാതി ആഹാരനേത്തിപ്പഭവം. സബ്ബോപി വാ പച്ചയോ ആഹാരോ. ഇധ പന തണ്ഹായ നേത്തിഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ തണ്ഹാവജ്ജാ വേദിതബ്ബാ. തസ്മാ ആഹാരോ ച നേത്തി ച പഭവോ ഏതസ്സാതി ആഹാരനേത്തിപ്പഭവം. ആഹാരോ ഏവ വാ നയനട്ഠേന പവത്തനട്ഠേന നേത്തീതി ഏവമ്പി ആഹാരനേത്തിപ്പഭവം. നാലം തദഭിനന്ദിതുന്തി തം ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകം ഏവം പച്ചയാധീനവുത്തികം, തതോ ഏവ അനിച്ചം, ദുക്ഖഞ്ച തണ്ഹാദിട്ഠീഹി അഭിനന്ദിതും അസ്സാദേതും ന യുത്തം.

തസ്സ നിസ്സരണന്തി ‘‘ജാതം ഭൂത’’ന്തിആദിനാ വുത്തസ്സ തസ്സ സക്കായസ്സ നിസ്സരണം നിക്കമോ അനുപസന്തസഭാവസ്സ രാഗാദികിലേസസ്സ സബ്ബസങ്ഖാരസ്സ ച അഭാവേന തദുപസമഭാവേന പസത്ഥഭാവേന ച സന്തം, തക്കഞാണസ്സ അഗോചരഭാവതോ അതക്കാവചരം, നിച്ചട്ഠേന ധുവം, തതോ ഏവ അജാതം അസമുപ്പന്നം, സോകഹേതൂനം അഭാവതോ അസോകം, വിഗതരാഗാദിരജത്താ വിരജം, സംസാരദുക്ഖട്ടിതേഹി പടിപജ്ജിതബ്ബത്താ പദം, ജാതിആദിദുക്ഖധമ്മാനം നിരോധഹേതുതായ നിരോധോ ദുക്ഖധമ്മാനം, സബ്ബസങ്ഖാരാനം ഉപസമഹേതുതായ സങ്ഖാരൂപസമോ, തതോ ഏവ അച്ചന്തസുഖതായ സുഖോതി സബ്ബപദേഹി അമതമഹാനിബ്ബാനമേവ ഥോമേതി. ഏവം ഭഗവാ പഠമഗാഥായ ബ്യതിരേകവസേന, ദുതിയഗാഥായ അന്വയവസേന ച നിബ്ബാനം വിഭാവേസി.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.