൭. മഘവത്ഥു

അപ്പമാദേന മഘവാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേസാലിയം ഉപനിസ്സായ കൂടാഗാരസാലായം വിഹരന്തോ സക്കം ദേവരാജാനം ആരബ്ഭ കഥേസി.

വേസാലിയഞ്ഹി മഹാലി നാമ ലിച്ഛവീ വസതി, സോ തഥാഗതസ്സ സക്കപഞ്ഹസുത്തന്തദേസനം (ദീ. നി. ൨.൩൪൪ ആദയോ) സുത്വാ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സക്കസമ്പത്തിം മഹതിം കത്വാ കഥേസി, ‘ദിസ്വാ നു ഖോ കഥേസി, ഉദാഹു അദിസ്വാ. ജാനാതി നു ഖോ സക്കം, ഉദാഹു നോ’തി പുച്ഛിസ്സാമി ന’’ന്തി ചിന്തേസി. അഥ ഖോ, മഹാലി, ലിച്ഛവീ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി, ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ, മഹാലി, ലിച്ഛവീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ദിട്ഠോ ഖോ, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ’’തി? ‘‘ദിട്ഠോ ഖോ മേ, മഹാലി, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ’’തി. ‘‘സോ ഹി നുന, ഭന്തേ, സക്കപതിരൂപകോ ഭവിസ്സതി. ദുദ്ദസോ ഹി, ഭന്തേ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ’’തി. ‘‘സക്കഞ്ച ഖ്വാഹം, മഹാലി, പജാനാമി സക്കകരണേ ച ധമ്മേ, യേസം ധമ്മാനം സമാദിന്നത്താ സക്കോ സക്കത്തം അജ്ഝഗാ, തഞ്ച പജാനാമി’’.

സക്കോ, മഹാലി, ദേവാനമിന്ദോ പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ മഘോ നാമ മാണവോ അഹോസി, തസ്മാ ‘‘മഘവാ’’തി വുച്ചതി.

സക്കോ, മഹാലി, ദേവാനമിന്ദോ പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ പുരേ ദാനം അദാസി, തസ്മാ ‘‘പുരിന്ദദോ’’തി വുച്ചതി.

സക്കോ, മഹാലി, ദേവാനമിന്ദോ പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ സക്കച്ചം ദാനം അദാസി, തസ്മാ ‘‘സക്കോ’’തി വുച്ചതി.

സക്കോ, മഹാലി, ദേവാനമിന്ദോ പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ ആവസഥം അദാസി, തസ്മാ ‘‘വാസവോ’’തി വുച്ചതി.

സക്കോ, മഹാലി, ദേവാനമിന്ദോ സഹസ്സമ്പി അത്ഥം മുഹുത്തേന ചിന്തേതി, തസ്മാ ‘‘സഹസ്സക്ഖോ’’തി വുച്ചതി.

സക്കസ്സ, മഹാലി, ദേവാനമിന്ദസ്സ സുജാ നാമ അസുരകഞ്ഞാ, പജാപതി, തസ്മാ ‘‘സുജമ്പതീ’’തി വുച്ചതി.

സക്കോ, മഹാലി, ദേവാനമിന്ദോ ദേവാനം താവതിംസാനം ഇസ്സരിയാധിപച്ചം രജ്ജം കാരേതി, തസ്മാ ‘‘ദേവാനമിന്ദോ’’തി വുച്ചതി.

സക്കസ്സ, മഹാലി, ദേവാനമിന്ദസ്സ പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതസ്സ സത്ത വതപദാനി സമത്താനി സമാദിന്നാനി അഹേസും, യേസം സമാദിന്നത്താ സക്കോ സക്കത്തം അജ്ഝഗാ. കതമാനി സത്ത വതപദാനി? യാവജീവം മാതാപേത്തിഭരോ അസ്സം, യാവജീവം കുലേ ജേട്ഠാപചായീ അസ്സം, യാവജീവം സണ്ഹവാചോ അസ്സം, യാവജീവം അപിസുണവാചോ അസ്സം, യാവജീവം വിഗതമലമച്ഛേരേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസേയ്യം, മുത്തചാഗോ പയതപാണി വോസഗ്ഗരതോ യാചയോഗോ ദാനസംവിഭാഗരതോ അസ്സം. യാവജീവം സച്ചവാചോ അസ്സം, യാവജീവം അക്കോധനോ അസ്സം, ‘‘സചേപി മേ കോധോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഖിപ്പമേവ ന പടിവിനേയ്യ’’ന്തി. സക്കസ്സ, മഹാലി, ദേവാനമിന്ദസ്സ പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതസ്സ ഇമാനി സത്ത വതപദാനി സമത്താനി സമാദിന്നാനി അഹേസും, യേസം സമാദിന്നത്താ സക്കോ സക്കത്തം അജ്ഝഗാതി.

‘‘മാതാപേത്തിഭരം ജന്തും, കുലേ ജേട്ഠാപചായിനം;

സണ്ഹം സഖിലസമ്ഭാസം, പേസുണേയ്യപ്പഹായിനം.

‘‘മച്ഛേരവിനയേ യുത്തം, സച്ചം കോധാഭിഭും നരം;

തം വേ ദേവാ താവതിംസാ, ആഹു സപ്പുരിസോ ഇതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൫൭) –

ഇദം, മഹാലി, സക്കേന മഘമാണവകാലേ കതകമ്മന്തി വത്വാ പുന തേന ‘‘കഥം, ഭന്തേ, മഘമാണവോ പടിപജ്ജീ’’തി? തസ്സ പടിപത്തിം വിത്ഥാരതോ സോതുകാമേന പുട്ഠോ ‘‘തേന ഹി, മഹാലി, സുണാഹീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി –

അതീതേ മഗധരട്ഠേ മചലഗാമേ മഘോ നാമ മാണവോ ഗാമകമ്മകരണട്ഠാനം ഗന്ത്വാ അത്തനോ ഠിതട്ഠാനം പാദന്തേന പംസും വിയൂഹിത്വാ രമണീയം കത്വാ അട്ഠാസി. അപരോ തം ബാഹുനാ പഹരിത്വാ തതോ അപനേത്വാ സയം തത്ഥ അട്ഠാസി. സോ തസ്സ അകുജ്ഝിത്വാവ അഞ്ഞം ഠാനം രമണീയം കത്വാ ഠിതോ. തതോപി നം അഞ്ഞോ ആഗന്ത്വാ ബാഹുനാ പഹരിത്വാ അപനേത്വാ സയം അട്ഠാസി. സോ തസ്സപി അകുജ്ഝിത്വാവ അഞ്ഞം ഠാനം രമണീയം കത്വാ ഠിതോ, ഇതി തം ഗേഹതോ നിക്ഖന്താ നിക്ഖന്താ പുരിസാ ബാഹുനാ പഹരിത്വാ ഠിതഠിതട്ഠാനതോ അപനേസും. സോ ‘‘സബ്ബേപേതേ മം നിസ്സായ സുഖിതാ ജാതാ, ഇമിനാ കമ്മേന മയ്ഹം സുഖദായകേന പുഞ്ഞകമ്മേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ, പുനദിവസേ കുദാലം ആദായ ഖലമണ്ഡലമത്തം ഠാനം രമണീയം അകാസി. സബ്ബേ ഗന്ത്വാ തത്ഥേവ അട്ഠംസു. അഥ നേസം സീതസമയേ അഗ്ഗിം കത്വാ അദാസി, ഗിമ്ഹകാലേ ഉദകം. തതോ ‘‘രമണീയം ഠാനം നാമ സബ്ബേസം പിയം, കസ്സചി അപ്പിയം നാമ നത്ഥി, ഇതോ പട്ഠായ മയാ മഗ്ഗം സമം കരോന്തേന വിചരിതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ, പാതോവ നിക്ഖമിത്വാ, മഗ്ഗം സമം കരോന്തോ ഛിന്ദിത്വാ, ഹരിതബ്ബയുത്തകാ രുക്ഖസാഖാ ഹരന്തോ വിചരതി. അഥ നം അപരോ ദിസ്വാ ആഹ – ‘‘സമ്മ, കിം കരോസീ’’തി? ‘‘മയ്ഹം സഗ്ഗഗാമിനം മഗ്ഗം കരോമി, സമ്മാ’’തി. ‘‘തേന ഹി അഹമ്പി തേ സഹായോ ഹോമീ’’തി. ‘‘ഹോഹി, സമ്മ, സഗ്ഗോ നാമ ബഹൂനമ്പി മനാപോ സുഖബഹുലോ’’തി. തതോ പട്ഠായ ദ്വേ ജനാ അഹേസും. തേ ദിസ്വാ തഥേവ പുച്ഛിത്വാ ച സുത്വാ ച അപരോപി തേസം സഹായോ ജാതോ, ഏവം അപരോപി അപരോപീതി സബ്ബേപി തേത്തിംസ ജനാ ജാതാ. തേ സബ്ബേപി കുദാലാദിഹത്ഥാ മഗ്ഗം സമം കരോന്താ ഏകയോജനദ്വിയോജനമത്തട്ഠാനം ഗച്ഛന്തി.

തേ ദിസ്വാ ഗാമഭോജകോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ മനുസ്സാ അയോഗേ യുത്താ, സചേ ഇമേ അരഞ്ഞതോ മച്ഛമംസാദീനി വാ ആഹരേയ്യും. സുരം വാ കത്വാ പിവേയ്യും, അഞ്ഞം വാ താദിസം കമ്മം കരേയ്യും, അഹമ്പി കിഞ്ചി കിഞ്ചി ലഭേയ്യ’’ന്തി. അഥ നേ പക്കോസാപേത്വാ പുച്ഛി – ‘‘കിം കരോന്താ വിചരഥാ’’തി? ‘‘സഗ്ഗമഗ്ഗം, സാമീ’’തി. ‘‘ഘരാവാസം വസന്തേഹി നാമ ഏവം കാതും ന വട്ടതി, അരഞ്ഞതോ മച്ഛമംസാദീനി ആഹരിതും, സുരം കത്വാ പാതും, നാനപ്പകാരേ ച കമ്മന്തേ കാതും വട്ടതീ’’തി. തേ തസ്സ വചനം പടിക്ഖിപിംസു, ഏവം പുനപ്പുനം വുച്ചമാനാപി പടിക്ഖിപിംസുയേവ. സോ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘നാസേസ്സാമി നേ’’തി രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ചോരേ തേ, ദേവ, വഗ്ഗബന്ധനേന വിചരന്തേ പസ്സാമീ’’തി വത്വാ, ‘‘ഗച്ഛ, തേ ഗഹേത്വാ ആനേഹീ’’തി വുത്തേ തഥാ കത്വാ സബ്ബേ തേ ബന്ധിത്വാ ആനേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസി. രാജാ അവീമംസിത്വാവ ‘‘ഹത്ഥിനാ മദ്ദാപേഥാ’’തി ആണാപേസി. മഘോ സേസാനം ഓവാദമദാസി – ‘‘സമ്മാ, ഠപേത്വാ മേത്തം അഞ്ഞോ അമ്ഹാകം അവസ്സയോ നത്ഥി, തുമ്ഹേ കത്ഥചി കോപം അകത്വാ രഞ്ഞേ ച ഗാമഭോജകേ ച മദ്ദനഹത്ഥിമ്ഹി ച അത്തനി ച മേത്തചിത്തേന സമചിത്താവ ഹോഥാ’’തി. തേ തഥാ കരിംസു. അഥ നേസം മേത്താനുഭാവേന ഹത്ഥീ ഉപ്പസങ്കമിതുമ്പി ന വിസഹി. രാജാ തമത്ഥം സുത്വാ ബഹൂ മനുസ്സേ ദിസ്വാ മദ്ദിതും ന വിസഹിസ്സതി? ‘‘ഗച്ഛഥ, നേ കിലഞ്ജേന പടിച്ഛാദേത്വാ മദ്ദാപേഥാ’’തി ആഹ. തേ കിലഞ്ജേന പടിച്ഛാദേത്വാ മദ്ദിതും പേസിയമാനോപി ഹത്ഥീ ദൂരതോവ പടിക്കമി.

രാജാ തം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘കാരണേനേത്ഥ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി തേ പക്കോസാപേത്വാ പുച്ഛി – ‘‘താതാ, മം നിസ്സായ തുമ്ഹേ കിം ന ലഭഥാ’’തി? ‘‘കിം നാമേതം, ദേവാ’’തി? ‘‘തുമ്ഹേ കിര വഗ്ഗബന്ധനേന ചോരാ ഹുത്വാ അരഞ്ഞേ വിചരഥാ’’തി? ‘‘കോ ഏവമാഹ, ദേവാ’’തി? ‘‘ഗാമഭോജകോ, താതാ’’തി. ‘‘ന മയം, ദേവ, ചോരാ, മയം പന അത്തനോ സഗ്ഗമഗ്ഗം സോധേന്താ ഇദഞ്ചിദഞ്ച കരോമ, ഗാമഭോജകോ അമ്ഹേ അകുസലകിരിയായ നിയോജേത്വാ അത്തനോ വചനം അകരോന്തേ നാസേതുകാമോ കുജ്ഝിത്വാ ഏവമാഹാ’’തി. അഥ രാജാ തേസം കഥം സുത്വാ സോമനസ്സപ്പത്തോ ഹുത്വാ, ‘‘താതാ, അയം തിരച്ഛാനോ തുമ്ഹാകം ഗുണേ ജാനാതി, അഹം മനുസ്സഭൂതോ ജാനിതും നാസക്ഖിം, ഖമഥ മേ’’തി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ സപുത്തദാരം ഗാമഭോജകം തേസം ദാസം, ഹത്ഥിം ആരോഹനിയം, തഞ്ച ഗാമം യഥാസുഖം പരിഭോഗം കത്വാ അദാസി. തേ ‘‘ഇധേവ നോ കതപുഞ്ഞസ്സാനിസംസോ ദിട്ഠോ’’തി ഭിയ്യോസോമത്തായ പസന്നമാനസാ ഹുത്വാ തം ഹത്ഥിം വാരേന വാരേന അഭിരുയ്ഹ ഗച്ഛന്താ മന്തയിംസു ‘‘ഇദാനി അമ്ഹേഹി അതിരേകതരം പുഞ്ഞം കാതബ്ബം, കിം കരോമ? ചതുമഹാപഥേ ഥാവരം കത്വാ മഹാജനസ്സ വിസ്സമനസാലം കരിസ്സാമാ’’തി. തേ വഡ്ഢകിം പക്കോസാപേത്വാ സാലം പട്ഠപേസും. മാതുഗാമേസു പന വിഗതച്ഛന്ദതായ തസ്സാ സാലായ മാതുഗാമാനം പത്തിം നാദംസു.

മഘസ്സ പന ഗേഹേ നന്ദാ, ചിത്താ, സുധമ്മാ, സുജാതി ചതസ്സോ ഇത്ഥിയോ ഹോന്തി. താസു സുധമ്മാ വഡ്ഢകിനാ സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ, ‘‘ഭാതിക, ഇമിസ്സാ സാലായ മം ജേട്ഠികം കരോഹീ’’തി വത്വാ ലഞ്ജം അദാസി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ പഠമമേവ കണ്ണികത്ഥായ രുക്ഖം സുക്ഖാപേത്വാ തച്ഛേത്വാ വിജ്ഝിത്വാ കണ്ണികം നിട്ഠാപേത്വാ, ‘‘സുധമ്മാ നാമ അയം സാലാ’’തി അക്ഖരാനി ഛിന്ദിത്വാ വത്ഥേന പലിവേഠേത്വാ ഠപേസി. അഥ നേ വഡ്ഢകീ സാലം നിട്ഠാപേത്വാ കണ്ണികാരോപനദിവസേ ‘‘അഹോ, അയ്യാ, ഏകം കരണീയം ന സരിമ്ഹാ’’തി ആഹ. ‘‘കിം നാമ, ഭോ’’തി? ‘‘കണ്ണിക’’ന്തി. ‘‘ഹോതു തം ആഹരിസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഇദാനി ഛിന്നരുക്ഖേന കാതും ന സക്കാ, പുബ്ബേയേവ തം ഛിന്ദിത്വാ തച്ഛേത്വാ വിജ്ഝിത്വാ ഠപിതകണ്ണികാ ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി. ‘‘ഇദാനി കിം കാതബ്ബ’’ന്തി? ‘‘സചേ കസ്സചി ഗേഹേ നിട്ഠാപേത്വാ ഠപിതാ വിക്കായികകണ്ണികാ അത്ഥി, സാ പരിയേസിതബ്ബാ’’തി. തേ പരിയേസന്താ സുധമ്മായ ഗേഹേ ദിസ്വാ സഹസ്സം ദത്വാപി മൂലേന ന ലഭിംസു. ‘‘സചേ മം സാലായ പത്തിം കരോഥ, ദസ്സാമീ’’തി വുത്തേ പന ‘‘മയം മാതുഗാമാനം പത്തിം ന ദമ്മാ’’തി ആഹംസു.

അഥ നേ വഡ്ഢകീ ആഹ – ‘‘അയ്യാ, തുമ്ഹേ കിം കഥേഥ, ഠപേത്വാ ബ്രഹ്മലോകം അഞ്ഞം മാതുഗാമരഹിതട്ഠാനം നാമ നത്ഥി, ഗണ്ഹഥ കണ്ണികം. ഏവം സന്തേ അമ്ഹാകം കമ്മം നിട്ഠം ഗമിസ്സതീ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി കണ്ണികം ഗഹേത്വാ സാലം നിട്ഠാപേത്വാ തിധാ വിഭജിംസു. ഏകസ്മിം കോട്ഠാസേ ഇസ്സരാനം വസനട്ഠാനം കരിംസു, ഏകസ്മിം ദുഗ്ഗതാനം, ഏകസ്മിം ഗിലാനാനം. തേത്തിംസ ജനാ തേത്തിംസ ഫലകാനി പഞ്ഞപേത്വാ ഹത്ഥിസ്സ സഞ്ഞം അദംസു – ‘‘ആഗന്തുകോ ആഗന്ത്വാ യസ്സ അത്ഥതഫലകേ നിസീദതി, തം ഗഹേത്വാ ഫലകസാമികസ്സേവ ഗേഹേ പതിട്ഠപേഹി, തസ്സ പാദപരികമ്മപിട്ഠിപരികമ്മപാനീയഖാദനീയഭോജനീയസയനാനി സബ്ബാനി ഫലകസാമികസ്സേവ ഭാരോ ഭവിസ്സതീ’’തി. ഹത്ഥീ ആഗതാഗതം ഗഹേത്വാ ഫലകസാമികസ്സേവ ഘരം നേതി. സോ തസ്സ തം ദിവസം കത്തബ്ബം കരോതി. മഘോ സാലായ അവിദൂരേ കോവിളാരരുക്ഖം രോപേത്വാ തസ്സ മൂലേ പാസാണഫലകം അത്ഥരി. സാലം പവിട്ഠപവിട്ഠാ ജനാ കണ്ണികം ഓലോകേത്വാ അക്ഖരാനി വാചേത്വാ, ‘‘സുധമ്മാ നാമേസാ സാലാ’’തി വദന്തി. തേത്തിംസജനാനം നാമം ന പഞ്ഞായതി. നന്ദാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ സാലം കരോന്താ അമ്ഹേ അപത്തികാ കരിംസു, സുധമ്മാ പന അത്തനോ ബ്യത്തതായ കണ്ണികം കത്വാ പത്തികാ ജാതാ, മയാപി കിഞ്ചി കാതും വട്ടതി, കിം നു ഖോ കരിസ്സാമീ’’തി? അഥസ്സാ ഏതദഹോസി – ‘‘സാലം ആഗതാഗതാനം പാനീയഞ്ചേവ ന്ഹാനോദകഞ്ച ലദ്ധും വട്ടതി, പോക്ഖരണിം ഖണാപേസ്സാമീ’’തി. സാ പോക്ഖരണിം കാരേസി. ചിത്താ ചിന്തേസി – ‘‘സുധമ്മായ കണ്ണികാ ദിന്നാ, നന്ദായ പോക്ഖരണീ കാരിതാ, മയാപി കിഞ്ചി കാതും വട്ടതി, കിം നു ഖോ കരിസ്സാമീ’’തി? അഥസ്സാ ഏതദഹോസി – ‘‘സാലം ആഗതാഗതേഹി പാനീയം പിവിത്വാ ന്ഹത്വാ ഗമനകാലേപി മാലം പിലന്ധിത്വാ ഗന്തും വട്ടതി, പുപ്ഫാരാമം കാരാപേസ്സാമീ’’തി. സാ രമണീയം പുപ്ഫാരാമം കാരേസി. യേഭുയ്യേന തസ്മിം ആരാമേ ‘‘അസുകോ നാമ പുപ്ഫൂപഗഫലൂപഗരുക്ഖോ നത്ഥീ’’തി നാഹോസി.

സുജാ പന ‘‘അഹം മഘസ്സ മാതുലധീതാ ചേവ പാദപരിചാരികാ ച, ഏതേന കതം കമ്മം മയ്ഹമേവ, മയാ കതം ഏതസ്സേവാ’’തി ചിന്തേത്വാ, കിഞ്ചി അകത്വാ അത്തഭാവമേവ മണ്ഡയമാനാ കാലം വീതിനാമേസി. മഘോപി മാതാപിതുഉപട്ഠാനം കുലേ ജേട്ഠാപചായനകമ്മം സച്ചവാചം അഫരുസവാചം അപി, സുണവാചം മച്ഛേരവിനയം അക്കോധനന്തി ഇമാനി സത്ത വതപദാനി പൂരേത്വാ –

‘‘മാതാപേത്തിഭരം ജന്തും, കുലേ ജേട്ഠാപചായിനം;

സണ്ഹം സഖിലസമ്ഭാസം, പേസുണേയ്യപ്പഹായിനം.

‘‘മച്ഛേരവിനയേ യുത്തം, സച്ചം കോധാഭിഭും നരം;

തം വേ ദേവാ താവതിംസാ, ആഹു ‘സപ്പുരിസോ’ഇതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൫൭) –

ഏവം പസംസിയഭാവം ആപജ്ജിത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ താവതിംസഭവനേ സക്കോ ദേവരാജാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, തേപിസ്സ സഹായകാ തത്ഥേവ നിബ്ബത്തിംസു, വഡ്ഢകീ വിസ്സകമ്മദേവപുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തദാ താവതിംസഭവനേ അസുരാ വസന്തി. തേ ‘‘അഭിനവാ ദേവപുത്താ നിബ്ബത്താ’’തി ദിബ്ബപാനം സജ്ജയിംസു. സക്കോ അത്തനോ പരിസായ കസ്സചി അപിവനത്ഥായ സഞ്ഞമദാസി. അസുരാ ദിബ്ബപാനം പിവിത്വാ മജ്ജിംസു. സക്കോ ‘‘കിം മേ ഇമേഹി സാധാരണേന രജ്ജേനാ’’തി അത്തനോ പരിസായ സഞ്ഞം ദത്വാ തേ പാദേസു ഗാഹാപേത്വാ മഹാസമുദ്ദേ ഖിപാപേസി. തേ അവംസിരാ സമുദ്ദേ പതിംസു. അഥ നേസം പുഞ്ഞാനുഭാവേന സിനേരുനോ ഹേട്ഠിമതലേ അസുരവിമാനം നാമ നിബ്ബത്തി, ചിത്തപാടലി നാമ നിബ്ബത്തി.

ദേവാസുരസങ്ഗാമേ പന അസുരേസു പരാജിതേസു ദസയോജനസഹസ്സം താവതിംസദേവനഗരം നാമ നിബ്ബത്തി. തസ്സ പന നഗരസ്സ പാചീനപച്ഛിമദ്വാരാനം അന്തരാ ദസയോജനസഹസ്സം ഹോതി, തഥാ ദക്ഖിണുത്തരദ്വാരാനം. തം ഖോ പന നഗരം ദ്വാരസഹസ്സയുത്തം അഹോസി ആരാമപോക്ഖരണിപടിമണ്ഡിതം. തസ്സ മജ്ഝേ സാലായ നിസ്സന്ദേന തിയോജനസതുബ്ബേധേഹി ധജേഹി പടിമണ്ഡിതോ സത്തരതനമയോ സത്തയോജനസതുബ്ബേധോ വേജയന്തോ നാമ പാസാദോ ഉഗ്ഗഞ്ഛി. സുവണ്ണയട്ഠീസു മണിധജാ അഹേസും, മണിയട്ഠീസു സുവണ്ണധജാ; പവാളയട്ഠീസു മുത്തധജാ, മുത്തയട്ഠീസു പവാളധജാ; സത്തരതനമയാസു യട്ഠീസു സത്തരതനധജാ, മജ്ഝേ ഠിതോ ധജോ തിയോജനസതുബ്ബേധോ അഹോസി. ഇതി സാലായ നിസ്സന്ദേന യോജനസഹസ്സുബ്ബേധോ പാസാദോ സത്തരതനമയോവ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, കോവിളാരരുക്ഖസ്സ നിസ്സന്ദേന സമന്താ തിയോജനസതപരിമണ്ഡലോ പാരിച്ഛത്തകോ നിബ്ബത്തി, പാസാണഫലകസ്സ നിസ്സന്ദേന പാരിച്ഛത്തകമൂലേ ദീഘതോ സട്ഠിയോജനാ പുഥുലതോ പണ്ണാസയോജനാ ബഹലതോ പഞ്ചദസയോജനാ ജയസുമനരത്തകമ്ബലവണ്ണാ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാ നിബ്ബത്തി. തത്ഥ നിസിന്നകാലേ ഉപഡ്ഢകായോ പവിസതി, ഉട്ഠിതകാലേ ഊനം പരിപൂരതി.

ഹത്ഥീ പന ഏരാവണോ നാമ ദേവപുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. ദേവലോകസ്മിഞ്ഹി തിരച്ഛാനഗതാ ന ഹോന്തി. തസ്മാ സോ ഉയ്യാനകീളായ നിക്ഖമനകാലേ അത്തഭാവം വിജഹിത്വാ ദിയഡ്ഢയോജനസതികോ ഏരാവണോ നാമ ഹത്ഥീ അഹോസി. സോ തേത്തിംസജനാനം അത്ഥായ തേത്തിംസ കുമ്ഭേ മാപേസി ആവട്ടേന തിഗാവുതഅഡ്ഢയോജനപ്പമാണേ, സബ്ബേസം മജ്ഝേ സക്കസ്സ അത്ഥായ സുദസ്സനം നാമ തിംസയോജനികം കുമ്ഭം മാപേസി. തസ്സ ഉപരി ദ്വാദസയോജനികോ രതനമണ്ഡപോ ഹോതി. തത്ഥ അന്തരന്തരാ സത്തരതനമയാ യോജനുബ്ബേധാ ധജാ ഉട്ഠഹന്തി. പരിയന്തേ കിങ്കിണികജാലം ഓലമ്ബതി. യസ്സ മന്ദവാതേരിതസ്സ പഞ്ചങ്ഗികതൂരിയസദ്ദസംമിസ്സോ ദിബ്ബഗീതസദ്ദോ വിയ രവോ നിച്ഛരതി. മണ്ഡപമജ്ഝേ സക്കസ്സത്ഥായ യോജനികോ മണിപല്ലങ്കോ പഞ്ഞത്തോ ഹോതി, തത്ഥ സക്കോ നിസീദി. തേത്തിംസ ദേവപുത്താ അത്തനോ കുമ്ഭേ രതനപല്ലങ്കേ നിസീദിംസു. തേത്തിംസായ കുമ്ഭാനം ഏകേകസ്മിം കുമ്ഭേ സത്ത സത്ത ദന്തേ മാപേസി. തേസു ഏകേകോ പണ്ണാസയോജനായാമോ, ഏകേകസ്മിഞ്ചേത്ഥ ദന്തേ സത്ത സത്ത പോക്ഖരണിയോ ഹോന്തി, ഏകേകായ പോക്ഖരണിയാ സത്ത സത്ത പദുമിനീഗച്ഛാനി, ഏകേകസ്മിം ഗച്ഛേ സത്ത സത്ത പുപ്ഫാനി ഹോന്തി, ഏകേകസ്മിം പുപ്ഫേ സത്ത സത്ത പത്താനി, ഏകേകസ്മിം പത്തേ സത്ത സത്ത ദേവധീതരോ നച്ചന്തി. ഏവം സമന്താ പണ്ണാസയോജനഠാനേസു ഹത്ഥിദന്തേസുയേവ നടസമജ്ജാ ഹോന്തി. ഏവം മഹന്തം യസം അനുഭവന്തോ സക്കോ ദേവരാജാ വിചരതി.

സുധമ്മാപി കാലം കത്വാ ഗന്ത്വാ തത്ഥേവ നിബ്ബത്തി. തസ്സാ സുധമ്മാ നാമ നവ യോജനസതികാ ദേവസഭാ നിബ്ബത്തി. തതോ രമണീയതരം കിര അഞ്ഞം ഠാനം നാമ നത്ഥി, മാസസ്സ അട്ഠ ദിവസേ ധമ്മസ്സവനം തത്ഥേവ ഹോതി. യാവജ്ജതനാ അഞ്ഞതരം രമണീയം ഠാനം ദിസ്വാ, ‘‘സുധമ്മാ ദേവസഭാ വിയാ’’തി വദന്തി. നന്ദാപി കാലം കത്വാ ഗന്ത്വാ തത്ഥേവ നിബ്ബത്തി, തസ്സാ പഞ്ചയോജനസതികാ നന്ദാ നാമ പോക്ഖരണീ നിബ്ബത്തി. ചിത്താപി കാലം കത്വാ ഗന്ത്വാ തത്ഥേവ നിബ്ബത്തി, തസ്സാപി പഞ്ചയോജനസതികം ചിത്തലതാവനം നാമ നിബ്ബത്തി, തത്ഥ ഉപ്പന്നപുബ്ബനിമിത്തേ ദേവപുത്തേ നേത്വാ മോഹയമാനാ വിചരന്തി. സുജാ പന കാലം കത്വാ ഏകിസ്സാ ഗിരികന്ദരായ ഏകാ ബകസകുണികാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സക്കോ അത്തനോ പരിചാരികാ ഓലോകേന്തോ ‘‘സുധമ്മാ ഇധേവ നിബ്ബത്താ, തഥാ നന്ദാ ച ചിത്താ ച, സുജാ നു ഖോ കുഹിം നിബ്ബത്താ’’തി ചിന്തേന്തോ തം തത്ഥ നിബ്ബത്തം ദിസ്വാ, ‘‘ബാലാ കിഞ്ചി പുഞ്ഞം അകത്വാ ഇദാനി തിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്താ, ഇദാനി പന തം പുഞ്ഞം കാരേത്വാ ഇധാനേതും വട്ടതീ’’തി അത്തഭാവം വിജഹിത്വാ അഞ്ഞാതകവേസേന തസ്സാ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘കിം കരോന്തീ ഇധ വിചരസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘കോ പന ത്വം, സാമീ’’തി? ‘‘അഹം തേ സാമികോ മഘോ’’തി. ‘‘കുഹിം നിബ്ബത്തോസി, സാമീ’’തി? ‘‘അഹം താവതിംസദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ’’. ‘‘തവ സഹായികാനം പന നിബ്ബത്തട്ഠാനം ജാനാസീ’’തി? ‘‘ന ജാനാമി, സാമീ’’തി. ‘‘താപി മമേവ സന്തികേ നിബ്ബത്താ, പസ്സിസ്സസി താ സഹായികാ’’തി. ‘‘കഥാഹം തത്ഥ ഗമിസ്സാമീ’’തി? സക്കോ ‘‘അഹം തം തത്ഥ നേസ്സാമീ’’തി വത്വാ ഹത്ഥതലേ ഠപേത്വാ ദേവലോകം നേത്വാ നന്ദായ പോക്ഖരണിയാ തീരേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഇതരാസം തിസ്സന്നം ആരോചേസി – ‘‘തുമ്ഹാകം സഹായികം സുജം പസ്സിസ്സഥാ’’തി. ‘‘കുഹിം സാ, ദേവാ’’തി? ‘‘നന്ദായ പോക്ഖരണിയാ തീരേ ഠിതാ’’തി ആഹ. താ തിസ്സോപി ഗന്ത്വാ, ‘‘അഹോ അയ്യായ ഏവരൂപം അത്തഭാവമണ്ഡനസ്സ ഫലം, ഇദാനിസ്സാ തുണ്ഡം പസ്സഥ, പാദേ പസ്സഥ, ജങ്ഘാ പസ്സഥ, സോഭതി വതസ്സാ അത്തഭാവോ’’തി കേളിം കത്വാ പക്കമിംസു.

പുന സക്കോ തസ്സാ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ദിട്ഠാ തേ സഹായികാ’’തി വത്വാ ‘‘ദിട്ഠാ മം ഉപ്പണ്ഡേത്വാ ഗതാ, തത്ഥേവ മം നേഹീ’’തി വുത്തേ തം തത്ഥേവ നേത്വാ ഉദകേ വിസ്സജ്ജേത്വാ, ‘‘ദിട്ഠാ തേ താസം സമ്പത്തീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ദിട്ഠാ, ദേവാ’’തി? ‘‘തയാപി തത്ഥ നിബ്ബത്തനൂപായം കാതും വട്ടതീ’’തി. ‘‘കിം കരോമി, ദേവാ’’തി? ‘‘മയാ ദിന്നം ഓവാദം രക്ഖിസ്സസീ’’തി. ‘‘രക്ഖിസ്സാമി, ദേവാ’’തി. അഥസ്സാ പഞ്ച സീലാനി ദത്വാ, ‘‘അപ്പമത്താ രക്ഖാഹീ’’തി വത്വാ പക്കാമി. സാ തതോ പട്ഠായ സയംമതമച്ഛകേയേവ പരിയേസിത്വാ ഖാദതി. സക്കോ കതിപാഹച്ചയേന തസ്സാ വീമംസനത്ഥായ ഗന്ത്വാ, വാലുകാപിട്ഠേ മതമച്ഛകോ വിയ ഹുത്വാ ഉത്താനോ നിപജ്ജി. സാ തം ദിസ്വാ ‘‘മതമച്ഛകോ’’തി സഞ്ഞായ അഗ്ഗഹേസി. മച്ഛോ ഗിലനകാലേ നങ്ഗുട്ഠം ചാലേസി. സാ ‘‘സജീവമച്ഛകോ’’തി ഉദകേ വിസ്സജ്ജേസി. സോ ഥോകം വീതിനാമേത്വാ പുന തസ്സാ പുരതോ ഉത്താനോ ഹുത്വാ നിപജ്ജി. പുന സാ ‘‘മതമച്ഛകോ’’തി സഞ്ഞായ ഗഹേത്വാ ഗിലനകാലേ അഗ്ഗനങ്ഗുട്ഠം ചാലേസി. തം ദിസ്വാ ‘‘സജീവമച്ഛോ’’തി വിസ്സജ്ജേസി. ഏവം തിക്ഖത്തും വീമംസിത്വാ ‘‘സാധുകം സീലം രക്ഖതീ’’തി അത്താനം ജാനാപേത്വാ ‘‘അഹം തവ വീമംസനത്ഥായ ആഗതോ, സാധുകം സീലം രക്ഖസി, ഏവം രക്ഖമാനാ ന ചിരസ്സേവ മമ സന്തികേ നിബ്ബത്തിസ്സസി, അപ്പമത്താ ഹോഹീ’’തി വത്വാ പക്കാമി.

സാ തതോ പട്ഠായ പന സയംമതമച്ഛം ലഭതി വാ, ന വാ. അലഭമാനാ കതിപാഹച്ചയേനേവ സുസ്സിത്വാ കാലം കത്വാ തസ്സ സീലസ്സ ഫലേന ബാരാണസിയം കുമ്ഭകാരസ്സ ധീതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. അഥസ്സാ പന്നരസസോളസവസ്സുദ്ദേസികകാലേ സക്കോ ‘‘കുഹിം നു ഖോ സാ നിബ്ബത്താ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ദിസ്വാ, ‘‘ഇദാനി മയാ തത്ഥ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി ഏളാലുകവണ്ണേന പഞ്ഞായമാനേഹി സത്തഹി രതനേഹി യാനകം പൂരേത്വാ തം പാജേന്തോ ബാരാണസിം പവിസിത്വാ, ‘‘അമ്മതാതാ, ഏളാലുകാനി ഗണ്ഹഥ ഗണ്ഹഥാ’’തി ഉഗ്ഘോസേന്തോ വീഥിം പടിപജ്ജി. മുഗ്ഗമാസാദീനി ഗഹേത്വാ ആഗതേ പന ‘‘മൂലേന ന ദേമീ’’തി വത്വാ, ‘‘കഥം ദേസീ’’തി വുത്തേ, ‘‘സീലരക്ഖികായ ഇത്ഥിയാ ദമ്മീ’’തി ആഹ. ‘‘സീലം നാമ, സാമി, കീദിസം, കിം കാളം, ഉദാഹു നീലാദിവണ്ണ’’ന്തി? ‘‘തുമ്ഹേ ‘സീലം കീദിസ’ന്തിപി ന ജാനാഥ, കിമേവ നം രക്ഖിസ്സഥ, സീലരക്ഖികായ പന ദസ്സാമീ’’തി. ‘‘സാമി, ഏസാ കുമ്ഭകാരസ്സ ധീതാ ‘സീലം രക്ഖാമീ’തി വിചരതി, ഏതിസ്സാ ദേഹീ’’തി. സാപി നം ‘‘തേന ഹി മയ്ഹം ദേഹി, സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘കാസി ത്വ’’ന്തി? ‘‘അഹം അവിജഹിതപഞ്ചസീലാ’’തി. ‘‘തുയ്ഹമേവേതാനി മയാ ആനീതാനീ’’തി യാനകം പാജേന്തോ തസ്സാ ഘരം ഗന്ത്വാ അഞ്ഞേഹി അനാഹരിയം കത്വാ ഏളാലുകവണ്ണേന ദേവദത്തിയം ധനം ദത്വാ അത്താനം ജാനാപേത്വാ, ‘‘ഇദം തേ ജീവിതവുത്തിയാ ധനം, പഞ്ചസീലാനി അഖണ്ഡാദീനി കത്വാ രക്ഖാഹീ’’തി വത്വാ പക്കാമി.

സാപി തതോ ചവിത്വാ അസുരഭവനേ അസുരജേട്ഠകസ്സ ധീതാ ഹുത്വാ സക്കസ്സ വേരിഘരേ നിബ്ബത്തി. ദ്വീസു പന അത്തഭാവേസു സീലസ്സ സുരക്ഖിതത്താ അഭിരൂപാ അഹോസി സുവണ്ണവണ്ണാ അസാധാരണായ രൂപസിരിയാ സമന്നാഗതാ. വേപചിത്തിഅസുരിന്ദോ ആഗതാഗതാനം അസുരാനം ‘‘തുമ്ഹേ മമ ധീതു അനുച്ഛവികാ ന ഹോഥാ’’തി തം കസ്സചി അദത്വാ, ‘‘മമ ധീതാ അത്തനാവ അത്തനോ അനുച്ഛവികം സാമികം ഗഹേസ്സതീ’’തി അസുരബലം സന്നിപാതാപേത്വാ, ‘‘തുയ്ഹം അനുച്ഛവികം സാമികം ഗണ്ഹാ’’തി തസ്സാ, ഹത്ഥേ പുപ്ഫദാമം അദാസി. തസ്മിം ഖണേ സക്കോ തസ്സാ നിബ്ബത്തട്ഠാനം ഓലോകേന്തോ തം പവത്തിം ഞത്വാ, ‘‘ഇദാനി മയാ ഗന്ത്വാ തം ആനേതും വട്ടതീ’’തി മഹല്ലകഅസുരവണ്ണം നിമ്മിനിത്വാ ഗന്ത്വാ പരിസപരിയന്തേ അട്ഠാസി. സാപി ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്തീ തം ദിട്ഠമത്താവ പുബ്ബസന്നിവാസവസേന ഉപ്പന്നേന പേമേന മഹോഘേനേവ അജ്ഝോത്ഥടഹദയാ ഹുത്വാ, ‘‘ഏസോ മേ സാമികോ’’തി തസ്സ ഉപരി പുപ്ഫദാമം ഖിപി. അസുരാ ‘‘അമ്ഹാകം രാജാ ഏത്തകം കാലം ധീതു അനുച്ഛവികം അലഭിത്വാ ഇദാനി ലഭി, അയമേവസ്സ ധീതു പിതാമഹതോ മഹല്ലകോ അനുച്ഛവികോ’’തി ലജ്ജമാനാ അപക്കമിംസു. സക്കോപി തം ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ‘‘സക്കോഹമസ്മീ’’തി നദിത്വാ ആകാസേ പക്ഖന്ദി. അസുരാ ‘‘വഞ്ചിതമ്ഹാ ജരസക്കേനാ’’തി തം അനുബന്ധിംസു. മാതലി, സങ്ഗാഹകോ വേജയന്തരഥം ആഹരിത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ അട്ഠാസി. സക്കോ തം തത്ഥ ആരോപേത്വാ ദേവനഗരാഭിമുഖോ പായാസി. അഥസ്സ സിപ്പലിവനം സമ്പത്തകാലേ രഥസദ്ദം സുത്വാ ഭീതാ ഗരുളപോതകാ വിരവിംസു. തേസം സദ്ദം സുത്വാ സക്കോ മാതലിം പുച്ഛി – ‘‘കേ ഏതേ വിരവന്തീ’’തി? ‘‘ഗരുളപോതകാ, ദേവാ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ’’തി? ‘‘രഥസദ്ദം സുത്വാ മരണഭയേനാ’’തി. ‘‘മം ഏകം നിസ്സായ ഏത്തകോ ദിജോ രഥവേഗേന വിചുണ്ണിതോ മാ നസ്സി, നിവത്തേഹി രഥ’’ന്തി. സോപി സിന്ധവസഹസ്സസ്സ ദണ്ഡകസഞ്ഞം ദത്വാ രഥം നിവത്തേസി. തം ദിസ്വാ അസുരാ ‘‘ജരസക്കോ അസുരപുരതോ പട്ഠായ പലായന്തോ ഇദാനി രഥം നിവത്തേസി, അദ്ധാ തേന ഉപത്ഥമ്ഭോ ലദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി നിവത്തേത്വാ ആഗമനമഗ്ഗേനേവ അസുരപുരം പവിസിത്വാ പുന സീസം ന ഉക്ഖിപിംസു.

സക്കോപി സുജം അസുരകഞ്ഞം ദേവനഗരം നേത്വാ അഡ്ഢതേയ്യാനം അച്ഛരാകോടീനം ജേട്ഠികട്ഠാനേ ഠപേസി. സാ സക്കം വരം യാചി – ‘‘മഹാരാജ, മമ ഇമസ്മിം ദേവലോകേ മാതാപിതരോ വാ ഭാതികഭഗിനിയോ വാ നത്ഥി, യത്ഥ യത്ഥ ഗച്ഛസി, തത്ഥ തത്ഥ മം ഗഹേത്വാവ ഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി തസ്സാ പടിഞ്ഞം അദാസി. തതോ പട്ഠായ ചിത്തപാടലിയാ പുപ്ഫിതായ അസുരാ ‘‘അമ്ഹാകം നിബ്ബത്തട്ഠാനേ ദിബ്ബപാരിച്ഛത്തകസ്സ പുപ്ഫനകാലോ’’തി യുദ്ധത്ഥായ സഗ്ഗം അഭിരുഹന്തി. സക്കോ ഹേട്ഠാസമുദ്ദേ നാഗാനം ആരക്ഖം അദാസി, തതോ സുപണ്ണാനം, തതോ കുമ്ഭണ്ഡാനം, തതോ യക്ഖാനം. തതോ ചതുന്നം മഹാരാജാനം. സബ്ബൂപരി പന ഉപദ്ദവനിവത്തനത്ഥായ ദേവനഗരദ്വാരേസു വജിരഹത്ഥാ ഇന്ദപടിമാ ഠപേസി. അസുരാ നാഗാദയോ ജിനിത്വാ ആഗതാപി ഇന്ദപടിമാ ദൂരതോ ദിസ്വാ ‘‘സക്കോ നിക്ഖന്തോ’’തി പലായന്തി. ഏവം, മഹാലി, മഘോ മാണവോ അപ്പമാദപടിപദം പടിപജ്ജി. ഏവം അപ്പമത്തോ പനേസ ഏവരൂപം ഇസ്സരിയം പത്വാ ദ്വീസു ദേവലോകേസു രജ്ജം കാരേസി. അപ്പമാദോ നാമേസ ബുദ്ധാദീഹി പസത്ഥോ. അപ്പമാദഞ്ഹി നിസ്സായ സബ്ബേസമ്പി ലോകിയലോകുത്തരാനം വിസേസാനം അധിഗമോ ഹോതീതി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൩൦. ‘‘അപ്പമാദേന മഘവാ, ദേവാനം സേട്ഠതം ഗതോ;

അപ്പമാദം പസംസന്തി, പമാദോ ഗരഹിതോ സദാ’’തി.

തത്ഥ അപ്പമാദേനാതി മചലഗാമേ ഭൂമിപ്പദേസസോധനം ആദിം കത്വാ കതേന അപ്പമാദേന. മഘവാതി ഇദാനി ‘‘മഘവാ’’തിപഞ്ഞാതോ മഘോ മാണവോ ദ്വിന്നം ദേവലോകാനം രാജഭാവേന ദേവാനം സേട്ഠതം ഗതോ. പസംസന്തീതി ബുദ്ധാദയോ പണ്ഡിതാ അപ്പമാദമേവ ഥോമേന്തി വണ്ണയന്തി. കിം കാരണാ? സബ്ബേസം ലോകിയലോകുത്തരാനം വിസേസാനം പടിലാഭകാരണത്താ. പമാദോ ഗരഹിതോ സദാതി പമാദോ പന തേഹി അരിയേഹി നിച്ചം ഗരഹിതോ നിന്ദിതോ. കിം കാരണാ? സബ്ബവിപത്തീനം മൂലഭാവതോ. മനുസ്സദോഭഗ്ഗം വാ ഹി അപായുപ്പത്തി വാ സബ്ബാ പമാദമൂലികായേവാതി.

ഗാഥാപരിയോസാനേ മഹാലി ലിച്ഛവീ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, സമ്പത്തപരിസായപി ബഹൂ സോതാപന്നാദയോ ജാതാതി.

മഘവത്ഥു സത്തമം.