൫. ജനവസഭസുത്തവണ്ണനാ

നാതികിയാദിബ്യാകരണവണ്ണനാ

൨൭൩-൨൭൫. ഏവം മേ സുതന്തി ജനവസഭസുത്തം. തത്രായം അനുത്താനപദവണ്ണനാ – പരിതോ പരിതോ ജനപദേസൂതി സമന്താ സമന്താ ജനപദേസു. പരിചാരകേതി ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘാനം പരിചാരകേ. ഉപപത്തീസൂതി ഞാണഗതിപുഞ്ഞാനം ഉപപത്തീസു. കാസികോസലേസൂതി കാസീസു ച കോസലേസു ച, കാസിരട്ഠേ ച കോസലരട്ഠേ ചാതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. അങ്ഗമഗധയോനകകമ്ബോജഅസ്സകഅവന്തിരട്ഠേസു പന ഛസു ന ബ്യാകരോതി. ഇമേസം പന സോളസന്നം മഹാജനപദാനം പുരിമേസു ദസസുയേവ ബ്യാകരോതി. നാതികിയാതി നാതികഗാമവാസിനോ.

തേനാതി തേന അനാഗാമിആദിഭാവേന. സുത്വാതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ബ്യാകരോന്തസ്സ ഭഗവതോ പഞ്ഹാബ്യാകരണം സുത്വാ തേസം അനാഗാമിആദീസു നിട്ഠങ്ഗതാ ഹുത്വാ. തേന അനാഗാമിആദിഭാവേന അത്തമനാ അഹേസും. അട്ഠകഥായം പന തേനാതി തേ നാതികിയാതി വുത്തം. ഏതസ്മിം അത്ഥേ ന-കാരോ നിപാതമത്തം ഹോതി.

ആനന്ദപരികഥാവണ്ണനാ

൨൭൭. ഭഗവന്തം കിത്തയമാനരൂപോതി അഹോ ബുദ്ധോ, അഹോ ധമ്മോ, അഹോ സങ്ഘോ; അഹോ ധമ്മോ സ്വാക്ഖാതോതി ഏവം കിത്തയന്തോവ കാലമകാസി. ബഹുജനോ പസീദേയ്യാതി അമ്ഹാകം പിതാ മാതാ ഭാതാ ഭഗിനീ പുത്തോ ധീതാ സഹായകോ, തേന അമ്ഹേഹി സദ്ധിം ഏകതോ ഭുത്താ, ഏകതോ സയിതാ, തസ്സ ഇദഞ്ചിദഞ്ച മനാപം അകരിമ്ഹ, സോ കിര അനാഗാമീ സകദാഗാമീ സോതാപന്നോ; അഹോ സാധു, അഹോ സുട്ഠൂതി ഏവം ബഹുജനോ പസാദം ആപജ്ജേയ്യ.

൨൭൮. ഗതിന്തി ഞാണഗതിം. അഭിസമ്പരായന്തി ഞാണാഭിസമ്പരായമേവ. അദ്ദസാ ഖോതി കിത്തകേ ജനേ അദ്ദസ? ചതുവീസതിസതസഹസ്സാനി.

൨൭൯. ഉപസന്തപദിസ്സോതി ഉപസന്തദസ്സനോ. ഭാതിരിവാതി അതിവിയ ഭാതി, അതിവിയ വിരോചതി. ഇന്ദ്രിയാനന്തി മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം. അദ്ദസം ഖോ അഹം ആനന്ദാതി നേവ ദസ, ന വീസതി, ന സതം, ന സഹസ്സം, അനൂനാധികാനി ചതുവീസതിസതസഹസ്സാനി അദ്ദസന്തി ആഹ.

ജനവസഭയക്ഖവണ്ണനാ

൨൮൦. ദിസ്വാ പന മേ ഏത്തകോ ജനോ മം നിസ്സായ ദുക്ഖാ പമുത്തോതി ബലവസോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജി, ചിത്തം പസീദി, ചിത്തസ്സ പസന്നത്താ ചിത്തസമുട്ഠാനം ലോഹിതം പസീദി, ലോഹിതസ്സ പസന്നത്താ മനച്ഛട്ഠാനി ഇന്ദ്രിയാനി പസീദിംസൂതി സബ്ബമിദം വത്വാ അഥ ഖോ ആനന്ദാതിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ സോ ഭഗവതോ ധമ്മകഥം സുത്വാ ദസസഹസ്സാധികസ്സ ജനസതസഹസ്സസ്സ ജേട്ഠകോ ഹുത്വാ സോതാപന്നോ ജാതോ, തസ്മാ ജനവസഭോതിസ്സ നാമം അഹോസി.

ഇതോ സത്താതി ഇതോ ദേവലോകാ ചവിത്വാ സത്ത. തതോ സത്താതി തതോ മനുസ്സലോകാ ചവിത്വാ സത്ത. സംസാരാനി ചതുദ്ദസാതി സബ്ബാപി ചതുദ്ദസഖന്ധപടിപാടിയോ. നിവാസമഭിജാനാമീതി ജാതിവസേന നിവാസം ജാനാമി. യത്ഥ മേ വുസിതം പുരേതി യത്ഥ ദേവേസു ച വേസ്സവണസ്സ സഹബ്യതം ഉപഗതേന മനുസ്സേസു ച രാജഭൂതേന ഇതോ അത്തഭാവതോ പുരേയേവ മയാ വുസിതം. പുരേ ഏവം വുസിതത്താ ഏവ ച ഇദാനി സോതാപന്നോ ഹുത്വാ തീസു വത്ഥൂസു ബഹും പുഞ്ഞം കത്വാ തസ്സാനുഭാവേന ഉപരി നിബ്ബത്തിതും സമത്ഥോപി ദീഘരത്തം വുസിതട്ഠാനേ നികന്തിയാ ബലവതായ ഏത്ഥേവ നിബ്ബത്തോ.

൨൮൧. ആസാ ച പന മേ സന്തിട്ഠതീതി ഇമിനാഹം സോതാപന്നോതി ന സുത്തപ്പമത്തോവ ഹുത്വാ കാലം വീതിനാമേസിം. സകദാഗാമിമഗ്ഗത്ഥായ പന മേ വിപസ്സനാ ആരദ്ധാ. അജ്ജേവ അജ്ജേവ പടിവിജ്ഝിസ്സാമീതി ഏവം സഉസ്സാഹോ വിഹരാമീതി ദസ്സേതി. യദഗ്ഗേതി ലട്ഠിവനുയ്യാനേ പഠമദസ്സനേ സോതാപന്നദിവസം സന്ധായ വദതി. തദഗ്ഗേ അഹം, ഭന്തേ, ദീഘരത്തം അവിനിപാതോ അവിനിപാതം സഞ്ജാനാമീതി തംദിവസം ആദിം കത്വാ, അഹം, ഭന്തേ, പുരിമം ചതുദ്ദസഅത്തഭാവസങ്ഖാതം ദീഘരത്തം അവിനിപാതോ ലട്ഠിവനുയ്യാനേ സോതാപത്തിമഗ്ഗവസേന അധിഗതം അവിനിപാതധമ്മതം സഞ്ജാനാമീതി അത്ഥോ. അനച്ഛരിയന്തി അനുഅച്ഛരിയം. ചിന്തയമാനം പുനപ്പുനം അച്ഛരിയമേവിദം യം കേനചിദേവ കരണീയേന ഗച്ഛന്തോ ഭഗവന്തം അന്തരാമഗ്ഗേ അദ്ദസം. ഇദമ്പി അച്ഛരിയം യഞ്ച വേസ്സവണസ്സ മഹാരാജസ്സ സയംപരിസായ ഭാസതോ ഭഗവതോ ദിട്ഠസദിസമേവ സമ്മുഖാ സുതം. ദ്വേ പച്ചയാതി അന്തരാമഗ്ഗേ ദിട്ഠഭാവോ ച വേസ്സവണസ്സ സമ്മുഖാ സുതം ആരോചേതുകാമതാ ച.

ദേവസഭാവണ്ണനാ

൨൮൨. സന്നിപതിതാതി കസ്മാ സന്നിപതിതാ? തേ കിര ചതൂഹി കാരണേഹി സന്നിപതന്തി. വസ്സൂപനായികസങ്ഗഹത്ഥം, പവാരണാസങ്ഗഹത്ഥം, ധമ്മസവനത്ഥം, പാരിച്ഛത്തകകീളാനുഭവനത്ഥന്തി. തത്ഥ സ്വേ വസ്സൂപനായികാതി ആസാള്ഹീപുണ്ണമായ ദ്വീസു ദേവലോകേസു ദേവാ സുധമ്മായ ദേവസഭായ സന്നിപതിത്വാ മന്തേന്തി അസുകവിഹാരേ ഏകോ ഭിക്ഖു വസ്സൂപഗതോ, അസുകവിഹാരേ ദ്വേ തയോ ചത്താരോ പഞ്ച ദസ വീസതി തിംസം ചത്താലീസം പഞ്ഞാസം സതം സഹസ്സം ഭിക്ഖൂ വസ്സൂപഗതാ, ഏത്ഥേത്ഥ ഠാനേ അയ്യാനം ആരക്ഖം സുസംവിഹിതം കരോഥാതി ഏവം വസ്സൂപനായികസങ്ഗഹോ കതോ ഹോതി.

തദാപി ഏതേനേവ കാരണേന സന്നിപതിതാ. ഇദം തേസം ഹോതി ആസനസ്മിന്തി ഇദം തേസം ചതുന്നം മഹാരാജാനം ആസനം ഹോതി. ഏവം തേസു നിസിന്നേസു അഥ പച്ഛാ അമ്ഹാകം ആസനം ഹോതി.

യേനത്ഥേനാതി യേന വസ്സൂപനായികത്ഥേന. തം അത്ഥം ചിന്തയിത്വാ തം അത്ഥം മന്തയിത്വാതി തം അരഞ്ഞവാസിനോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആരക്ഖത്ഥം ചിന്തയിത്വാ. ഏത്ഥേത്ഥ വുട്ഠഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആരക്ഖം സംവിദഹഥാതി ചതൂഹി മഹാരാജേഹി സദ്ധിം മന്തേത്വാ. വുത്തവചനാപി തന്തി തേത്തിംസ ദേവപുത്താ വദന്തി, മഹാരാജാനോ വുത്തവചനാ നാമ. തഥാ തേത്തിംസ ദേവപുത്താ പച്ചാനുസാസന്തി, ഇതരേ പച്ചാനുസിട്ഠവചനാ നാമ. പദദ്വയേപി പന തന്തി നിപാതമത്തമേവ. അവിപക്കന്താതി അഗതാ.

൨൮൩. ഉളാരോതി വിപുലോ മഹാ. ദേവാനുഭാവന്തി യാ സാ സബ്ബദേവതാനം വത്ഥാലങ്കാരവിമാനസരീരാനം പഭാ ദ്വാദസ യോജനാനി ഫരതി. മഹാപുഞ്ഞാനം പന സരീരപ്പഭാ യോജനസതം ഫരതി. തം ദേവാനുഭാവം അതിക്കമിത്വാ.

ബ്രഹ്മുനോ ഹേതം പുബ്ബനിമിത്തന്തി യഥാ സൂരിയസ്സ ഉദയതോ ഏതം പുബ്ബങ്ഗമം ഏതം പുബ്ബനിമിത്തം യദിദം അരുണുഗ്ഗം, ഏവമേവ ബ്രഹ്മുനോപി ഏതം – ‘‘പുബ്ബനിമിത്ത’’ന്തി ദീപേതി.

സനങ്കുമാരകഥാവണ്ണനാ

൨൮൪. അനഭിസമ്ഭവനീയോതി അപത്തബ്ബോ, ന തം ദേവാ താവതിംസാ പസ്സന്തീതി അത്ഥോ. ചക്ഖുപഥസ്മിന്തി ചക്ഖുപസാദേ ആപാഥേ വാ. സോ ദേവാനം ചക്ഖുസ്സ ആപാഥേ സമ്ഭവനീയോ പത്തബ്ബോ ന ഹോതി, ന അഭിഭവതീതി വുത്തം ഹോതി. ഹേട്ഠാ ഹേട്ഠാ ഹി ദേവതാ ഉപരൂപരി ദേവാനം ഓളാരികം കത്വാ മാപിതമേവ അത്തഭാവം പസ്സിതും സക്കോന്തി, വേദപടിലാഭന്തി തുട്ഠിപടിലാഭം. അധുനാഭിസിത്തോ രജ്ജേനാതി സമ്പതി അഭിസിത്തോ രജ്ജേന. അയം പനത്ഥോ ദുട്ഠഗാമണിഅഭയവത്ഥുനാ ദീപേതബ്ബോ –

സോ കിര ദ്വത്തിംസ ദമിളരാജാനോ വിജിത്വാ അനുരാധപുരേ പത്താഭിസേകോ തുട്ഠസോമനസ്സേന മാസം നിദ്ദം ന ലഭി, തതോ – ‘‘നിദ്ദം ന ലഭാമി, ഭന്തേ’’തി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആചിക്ഖി. തേന ഹി, മഹാരാജ, അജ്ജ ഉപോസഥം അധിട്ഠാഹീതി. സോ ച ഉപോസഥം അധിട്ഠാസി. സങ്ഘോ ഗന്ത്വാ – ‘‘ചിത്തയമകം സജ്ഝായഥാ’’തി അട്ഠ ആഭിധമ്മികഭിക്ഖൂ പേസേസി. തേ ഗന്ത്വാ – ‘‘നിപജ്ജ ത്വം, മഹാരാജാ,’’തി വത്വാ സജ്ഝായം ആരഭിംസു. രാജാ സജ്ഝായം സുണന്തോവ നിദ്ദം ഓക്കമി. ഥേരാ – രാജാനം മാ പബോധയിത്ഥാതി പക്കമിംസു. രാജാ ദുതിയദിവസേ സൂരിയുഗ്ഗമനേ പബുജ്ഝിത്വാ ഥേരേ അപസ്സന്തോ – ‘‘കുഹിം അയ്യാ’’തി പുച്ഛി. തുമ്ഹാകം നിദ്ദോക്കമനഭാവം ഞത്വാ ഗതാതി. നത്ഥി, ഭോ, മയ്ഹം അയ്യകസ്സ ദാരകാനം അജാനനകഭേസജ്ജം നാമ, യാവ നിദ്ദാഭേസജ്ജമ്പി ജാനന്തി യേവാതി ആഹ.

പഞ്ചസിഖോതി പഞ്ചസിഖഗന്ധബ്ബസദിസോ ഹുത്വാ. പഞ്ചസിഖഗന്ധബ്ബദേവപുത്തസ്സ കിര സബ്ബദേവതാ അത്തഭാവം മമായന്തി. തസ്മാ ബ്രഹ്മാപി താദിസംയേവ അത്തഭാവം നിമ്മിനിത്വാ പാതുരഹോസി. പല്ലങ്കേന നിസീദീതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസീദി.

വിസ്സട്ഠോതി സുമുത്തോ അപലിബുദ്ധോ. വിഞ്ഞേയ്യോതി അത്ഥവിഞ്ഞാപനോ. മഞ്ജൂതി മധുരോ മുദു. സവനീയോതി സോതബ്ബയുത്തകോ കണ്ണസുഖോ. ബിന്ദൂതി ഏകഗ്ഘനോ. അവിസാരീതി സുവിസദോ അവിപ്പകിണ്ണോ. ഗമ്ഭീരോതി നാഭിമൂലതോ പട്ഠായ ഗമ്ഭീരസമുട്ഠിതോ, ന ജിവ്ഹാദന്തഓട്ഠതാലുമത്തപ്പഹാരസമുട്ഠിതോ. ഏവം സമുട്ഠിതോ ഹി അമധുരോ ച ഹോതി, ന ച ദൂരം സാവേതി. നിന്നാദീതി മഹാമേഘമുദിങ്ഗസദ്ദോ വിയ നിന്നാദയുത്തോ. അപിചേത്ഥ പച്ഛിമം പച്ഛിമം പദം പുരിമസ്സ പുരിമസ്സ അത്ഥോയേവാതി വേദിതബ്ബോ. യഥാപരിസന്തി യത്തകാ പരിസാ, തത്തകമേവ വിഞ്ഞാപേതി. അന്തോ പരിസായം യേവസ്സ സദ്ദോ സമ്പരിവത്തതി, ന ബഹിദ്ധാ വിധാവതി. യേ ഹി കേചീതി ആദി ബഹുജനഹിതായ പടിപന്നഭാവദസ്സനത്ഥം വദതി. സരണം ഗതാതി ന യഥാ വാ തഥാ വാ സരണം ഗതേ സന്ധായ വദതി. നിബ്ബേമതികഗഹിതസരണേ പന സന്ധായ വദതി. ഗന്ധബ്ബകായം പരിപൂരേന്തീതി ഗന്ധബ്ബദേവഗണം പരിപൂരേന്തി. ഇതി അമ്ഹാകം സത്ഥു ലോകേ ഉപ്പന്നകാലതോ പട്ഠായ ഛ ദേവലോകാദീസു പിട്ഠം കോട്ടേത്വാ പൂരിതനാളി വിയ സരവനനളവനം വിയ ച നിരന്തരം ജാതപരിസാതി ആഹ.

ഭാവിതഇദ്ധിപാദവണ്ണനാ

൨൮൭. യാവസുപഞ്ഞത്താ ചിമേ തേന ഭഗവതാതി തേന മയ്ഹം സത്ഥാരാ ഭഗവതാ യാവ സുപഞ്ഞത്താ യാവ സുകഥിതാ. ഇദ്ധിപാദാതി ഏത്ഥ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി, പതിട്ഠാനട്ഠേന പാദാതി വേദിതബ്ബാ. ഇദ്ധിപഹുതായാതി ഇദ്ധിപഹോനകതായ. ഇദ്ധിവിസവിതായാതി ഇദ്ധിവിപജ്ജനഭാവായ, പുനപ്പുനം ആസേവനവസേന ചിണ്ണവസിതായാതി വുത്തം ഹോതി. ഇദ്ധിവികുബ്ബനതായാതി ഇദ്ധിവികുബ്ബനഭാവായ, നാനപ്പകാരതോ കത്വാ ദസ്സനത്ഥായ. ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതന്തിആദീസു ഛന്ദഹേതുകോ ഛന്ദാധികോ വാ സമാധി ഛന്ദസമാധി, കത്തുകമ്യതാഛന്ദം അധിപതിം കരിത്വാ പടിലദ്ധസമാധിസ്സേതം അധിവചനം. പധാനഭൂതാ സങ്ഖാരാ പധാനസങ്ഖാരാ. ചതുകിച്ചസാധകസ്സ സമ്മപ്പധാനവീരിയസ്സേതം അധിവചനം. സമന്നാഗതന്തി ഛന്ദസമാധിനാ ച പധാനസങ്ഖാരേന ച ഉപേതം. ഇദ്ധിപാദന്തി നിപ്ഫത്തിപരിയായേന ഇജ്ഝനട്ഠേന വാ, ഇജ്ഝന്തി ഏതായ സത്താ ഇദ്ധാ വുദ്ധാ ഉക്കംസഗതാ ഹോന്തീതി ഇമിനാ വാ പരിയായേന ഇദ്ധീതി സങ്ഖ്യം ഗതാനം അഭിഞ്ഞാചിത്തസമ്പയുത്താനം ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരാനം അധിട്ഠാനട്ഠേന പാദഭൂതോ സേസചിത്തചേതസികരാസീതി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ഇദ്ധിപാദോതി തഥാഭൂതസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി (വിഭ. ൪൩൪). ഇമിനാ നയേന സേസേസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യഥേവ ഹി ഛന്ദം അധിപതിം കരിത്വാ പടിലദ്ധസമാധി ഛന്ദസമാധീതി വുത്തോ, ഏവം വീരിയം, ചിത്തം, വീമംസം അധിപതിം കരിത്വാ പടിലദ്ധസമാധി വീമംസാസമാധീതി വുച്ചതി. അപിച ഉപചാരജ്ഝാനം പാദോ, പഠമജ്ഝാനം ഇദ്ധി. സഉപചാരം പഠമജ്ഝാനം പാദോ, ദുതിയജ്ഝാനം ഇദ്ധീതി ഏവം പുബ്ബഭാഗേ പാദോ, അപരഭാഗേ ഇദ്ധീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വിത്ഥാരേന ഇദ്ധിപാദകഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ച വിഭങ്ഗട്ഠകഥായ ച വുത്താ.

കേചി പന ‘‘നിപ്ഫന്നാ ഇദ്ധി. അനിപ്ഫന്നോ ഇദ്ധിപാദോ’’തി വദന്തി, തേസം വാദമദ്ദനത്ഥായ അഭിധമ്മേ ഉത്തരചൂളികവാരോ നാമ ആഭതോ – ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഛന്ദിദ്ധിപാദോ, വീരിയിദ്ധിപാദോ, ചിത്തിദ്ധിപാദോ, വീമംസിദ്ധിപാദോ. തത്ഥ കതമോ ഛന്ദിദ്ധിപാദോ? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ ലോകുത്തരം ഝാനം ഭാവേതി നിയ്യാനികം അപചയഗാമിം ദിട്ഠിഗതാനം പഹാനായ പഠമായ ഭൂമിയാ പത്തിയാ വിവിച്ചേവ കാമേഹി പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി ദുക്ഖാപടിപദം ദന്ധാഭിഞ്ഞം. യോ തസ്മിം സമയേ ഛന്ദോ ഛന്ദികതാ കത്തുകമ്യതാ കുസലോ ധമ്മച്ഛന്ദോ, അയം വുച്ചതി ഛന്ദിദ്ധിപാദോ, അവസേസാ ധമ്മാ ഛന്ദിദ്ധിപാദസമ്പയുത്താ’’തി (വിഭ. ൪൫൮). ഇമേ പന ലോകുത്തരവസേനേവ ആഗതാ. തത്ഥ രട്ഠപാലത്ഥേരോ ഛന്ദം ധുരം കത്വാ ലോകുത്തരം ധമ്മം നിബ്ബത്തേസി. സോണത്ഥേരോ വീരിയം ധുരം കത്വാ, സമ്ഭൂതത്ഥേരോ ചിത്തം ധുരം കത്വാ, ആയസ്മാ മോഘരാജാ വീമംസം ധുരം കത്വാതി.

തത്ഥ യഥാ ചതൂസു അമച്ചപുത്തേസു ഠാനന്തരം പത്ഥേത്വാ രാജാനം ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തേസു ഏകോ ഉപട്ഠാനേ ഛന്ദജാതോ രഞ്ഞോ അജ്ഝാസയഞ്ച രുചിഞ്ച ഞത്വാ ദിവാ ച രത്തോ ച ഉപട്ഠഹന്തോ രാജാനം ആരാധേത്വാ ഠാനന്തരം പാപുണി. യഥാ സോ, ഏവം ഛന്ദധുരേന ലോകുത്തരധമ്മനിബ്ബത്തകോ വേദിതബ്ബോ.

ഏകോ പന – ‘‘ദിവസേ ദിവസേ ഉപട്ഠാതും കോ സക്കോതി, ഉപ്പന്നേ കിച്ചേ പരക്കമേന ആരാധേസ്സാമീ’’തി കുപിതേ പച്ചന്തേ രഞ്ഞാ പഹിതോ പരക്കമേന സത്തുമദ്ദനം കത്വാ ഠാനന്തരം പാപുണി. യഥാ സോ, ഏവം വീരിയധുരേന ലോകുത്തരധമ്മനിബ്ബത്തകോ വേദിതബ്ബോ.

ഏകോ – ‘‘ദിവസേ ദിവസേ ഉപട്ഠാനമ്പി ഉരേന സത്തിസരപടിച്ഛന്നമ്പി ഭാരോയേവ, മന്തബലേന ആരാധേസ്സാമീ’’തി ഖത്തവിജ്ജായ കതപരിചയത്താ മന്തസംവിധാനേന രാജാനം ആരാധേത്വാ ഠാനന്തരം പാപുണാതി. യഥാ സോ, ഏവം ചിത്തധുരേന ലോകുത്തരധമ്മനിബ്ബത്തകോ വേദിതബ്ബോ.

അപരോ – ‘‘കിം ഇമേഹി ഉപട്ഠാനാദീഹി, രാജാനോ നാമ ജാതിസമ്പന്നസ്സ ഠാനന്തരം ദേന്തി, താദിസസ്സ ദേന്തോ മയ്ഹം ദസ്സതീ’’തി ജാതിസമ്പത്തിമേവ നിസ്സായ ഠാനന്തരം പാപുണി, യഥാ സോ, ഏവം സുപരിസുദ്ധം വീമംസം നിസ്സായ വീമംസധുരേന ലോകുത്തരധമ്മനിബ്ബത്തകോ വേദിതബ്ബോ.

അനേകവിഹിതന്തി അനേകവിധം. ഇദ്ധിവിധന്തി ഇദ്ധികോട്ഠാസം.

തിവിധഓകാസാധിഗമവണ്ണനാ

൨൮൮. സുഖസ്സാധിഗമായാതി ഝാനസുഖസ്സ മഗ്ഗസുഖസ്സ ഫലസുഖസ്സ ച അധിഗമായ. സംസട്ഠോതി സമ്പയുത്തചിത്തോ. അരിയധമ്മന്തി അരിയേന ഭഗവതാ ബുദ്ധേന ദേസിതം ധമ്മം. സുണാതീതി സത്ഥു സമ്മുഖാ ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീആദീഹി വാ ദേസിയമാനം സുണാതി. യോനിസോ മനസികരോതീതി ഉപായതോ പഥതോ കാരണതോ ‘അനിച്ച’ന്തിആദിവസേന മനസി കരോതി. ‘‘യോനിസോ മനസികാരോ നാമ ഉപായമനസികാരോ പഥമനസികാരോ, അനിച്ചേ അനിച്ചന്തി ദുക്ഖേ ദുക്ഖന്തി അനത്തനി അനത്താതി അസുഭേ അസുഭന്തി സച്ചാനുലോമികേന വാ ചിത്തസ്സ ആവട്ടനാ അന്വാവട്ടനാ ആഭോഗോ സമന്നാഹാരോ മനസികാരോ, അയം വുച്ചതി യോനിസോമനസികാരോ’’തി. ഏവം വുത്തേ യോനിസോമനസികാരേ കമ്മം ആരഭതീതി അത്ഥോ. അസംസട്ഠോതി വത്ഥുകാമേഹിപി കിലേസകാമേഹിപി അസംസട്ഠോ വിഹരതി. ഉപ്പജ്ജതി സുഖന്തി ഉപ്പജ്ജതി പഠമജ്ഝാനസുഖം. സുഖാ ഭിയ്യോ സോമനസ്സന്തി സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസ്സ ഝാനസുഖപച്ചയാ അപരാപരം സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. പമുദാതി തുട്ഠാകാരതോ ദുബ്ബലപീതി. പാമോജ്ജന്തി ബലവതരം പീതിസോമനസ്സം. പഠമോ ഓകാസാധിഗമോതി പഠമജ്ഝാനം പഞ്ചനീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭേത്വാ അത്തനോ ഓകാസം ഗഹേത്വാ തിട്ഠതി, തസ്മാ ‘‘പഠമോ ഓകാസാധിഗമോ’’തി വുത്തം.

ഓളാരികാതി ഏത്ഥ കായവചീസങ്ഖാരാ താവ ഓളാരികാ ഹോന്തു, ചിത്തസങ്ഖാരാ കഥം ഓളാരികാതി? അപ്പഹീനത്താ. കായസങ്ഖാരാ ഹി ചതുത്ഥജ്ഝാനേന പഹീയന്തി, വചീസങ്ഖാരാ ദുതിയജ്ഝാനേന, ചിത്തസങ്ഖാരാ നിരോധസമാപത്തിയാ. ഇതി കായവചീസങ്ഖാരേസു പഹീനേസുപി തേ തിട്ഠന്തിയേവാതി പഹീനേ ഉപാദായ അപ്പഹീനത്താ ഓളാരികാ നാമ ജാതാ. സുഖന്തി നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ ഉപ്പന്നം ചതുത്ഥജ്ഝാനികഫലസമാപത്തിസുഖം. സുഖാ ഭിയ്യോ സോമനസ്സതി ഫലസമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസ്സ അപരാപരം സോമനസ്സം. ദുതിയോ ഓകാസാധിഗമോതി ചതുത്ഥജ്ഝാനം സുഖം ദുക്ഖം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ അത്തനോ ഓകാസം ഗഹേത്വാ തിട്ഠതി, തസ്മാ ‘‘ദുതിയോ ഓകാസാധിഗമോ’’തി വുത്തം. ദുതിയതതിയജ്ഝാനാനി പനേത്ഥ ചതുത്ഥേ ഗഹിതേ ഗഹിതാനേവ ഹോന്തീതി വിസും ന വുത്താനീതി.

ഇദം കുസലന്തിആദീസു കുസലം നാമ ദസകുസലകമ്മപഥാ. അകുസലന്തി ദസഅകുസലകമ്മപഥാ. സാവജ്ജദുകാദയോപി ഏതേസം വസേനേവ വേദിതബ്ബാ. സബ്ബഞ്ചേവ പനേതം കണ്ഹഞ്ച സുക്കഞ്ച സപ്പടിഭാഗഞ്ചാതി കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗം. നിബ്ബാനമേവ ഹേതം അപ്പടിഭാഗം. അവിജ്ജാ പഹീയതീതി വട്ടപടിച്ഛാദികാ അവിജ്ജാ പഹീയതി. വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതീതി അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി. സുഖന്തി അരഹത്തമഗ്ഗസുഖഞ്ചേവ ഫലസുഖഞ്ച. സുഖാ ഭിയ്യോ സോമനസ്സന്തി ഫലസമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസ്സ അപരാപരം സോമനസ്സം. തതിയോ ഓകാസാധിഗമോതി അരഹത്തമഗ്ഗോ സബ്ബകിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ അത്തനോ ഓകാസം ഗഹേത്വാ തിട്ഠതി, തസ്മാ ‘‘തതിയോ ഓകാസാധിഗമോ’’തി വുത്തോ. സേസമഗ്ഗാ പന തസ്മിം ഗഹിതേ അന്തോഗധാ ഏവാതി വിസും ന വുത്താ.

ഇമേ പന തയോ ഓകാസാധിഗമാ അട്ഠതിംസാരമ്മണവസേന വിത്ഥാരേത്വാ കഥേതബ്ബാ. കഥം? സബ്ബാനി ആരമ്മണാനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തനയേനേവ ഉപചാരവസേന ച അപ്പനാവസേന ച വവത്ഥപേത്വാ ചതുവീസതിയാ ഠാനേസു പഠമജ്ഝാനം ‘‘പഠമോ ഓകാസാധിഗമോ’’തി കഥേതബ്ബം. തേരസസു ഠാനേസു ദുതിയതതിയജ്ഝാനാനി, പന്നരസസു ഠാനേസു ചതുത്ഥജ്ഝാനഞ്ച നിരോധസമാപത്തിം പാപേത്വാ ‘‘ദുതിയോ ഓകാസാധിഗമോ’’തി കഥേതബ്ബം. ദസ ഉപചാരജ്ഝാനാനി പന മഗ്ഗസ്സ പദട്ഠാനഭൂതാനി തതിയം ഓകാസാധിഗമം ഭജന്തി. അപിച തീസു സിക്ഖാസു അധിസീലസിക്ഖാ പഠമം ഓകാസാധിഗമം ഭജതി, അധിചിത്തസിക്ഖാ ദുതിയം, അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ തതിയന്തി ഏവം സിക്ഖാവസേനപി കഥേതബ്ബം. സാമഞ്ഞഫലേപി ചൂളസീലതോ യാവ പഠമജ്ഝാനാ പഠമോ ഓകാസാധിഗമോ, ദുതിയജ്ഝാനതോ യാവ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനാ ദുതിയോ, വിപസ്സനാതോ യാവ അരഹത്താ തതിയോ ഓകാസാധിഗമോതി ഏവം സാമഞ്ഞഫലസുത്തന്തവസേനപി കഥേതബ്ബം. തീസു പന പിടകേസു വിനയപിടകം പഠമം ഓകാസാധിഗമം ഭജതി, സുത്തന്തപിടകം ദുതിയം, അഭിധമ്മപിടകം തതിയന്തി ഏവം പിടകവസേനപി കഥേതബ്ബം.

പുബ്ബേ കിര മഹാഥേരാ വസ്സൂപനായികായ ഇമമേവ സുത്തം പട്ഠപേന്തി. കിം കാരണാ? തീണി പിടകാനി വിഭജിത്വാ കഥേതും ലഭിസ്സാമാതി. തേപിടകേന ഹി സമോധാനേത്വാ കഥേന്തസ്സ ദുക്കഥിതന്തി ന സക്കാ വത്തും. തേപിടകം ഭജാപേത്വാ കഥിതമേവ ഇദം സുത്തം സുകഥിതം ഹോതീതി.

ചതുസതിപട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൮൯. കുസലസ്സാധിഗമായാതി മഗ്ഗകുസലസ്സ ചേവ ഫലകുസലസ്സ ച അധിഗമത്ഥായ. ഉഭയമ്പി ഹേതം അനവജ്ജട്ഠേന ഖേമട്ഠേന വാ കുസലമേവ. തത്ഥ സമ്മാസമാധിയതീതി തസ്മിം അജ്ഝത്തകായേ സമാഹിതോ ഏകഗ്ഗചിത്തോ ഹോതി. ബഹിദ്ധാ പരകായേ ഞാണദസ്സനം അഭിനിബ്ബത്തേതീതി അത്തനോ കായതോ പരസ്സ കായാഭിമുഖം ഞാണം പേസേതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. സബ്ബത്ഥേവ ച സതിമാതി പദേന കായാദിപരിഗ്ഗാഹികാ സതി, ലോകോതി പദേന പരിഗ്ഗഹിതകായാദയോവ ലോകോ. ചത്താരോ ചേതേ സതിപട്ഠാനാ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ കഥിതാതി വേദിതബ്ബാ.

സത്തസമാധിപരിക്ഖാരവണ്ണനാ

൨൯൦. സമാധിപരിക്ഖാരാതി ഏത്ഥ തയോ പരിക്ഖാരാ. ‘‘രഥോ സീലപരിക്ഖാരോ ഝാനക്ഖോ ചക്കവീരിയോ’’തി (സം. നി. ൫.൪) ഹി ഏത്ഥ അലങ്കാരോ പരിക്ഖാരോ നാമ. ‘‘സത്തഹി നഗരപരിക്ഖാരേഹി സുപരിക്ഖതം ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൭.൬൭) ഏത്ഥ പരിവാരോ പരിക്ഖാരോ നാമ. ‘‘ഗിലാനപച്ചയജീവിതപരിക്ഖാരോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൮൨) ഏത്ഥ സമ്ഭാരോ പരിക്ഖാരോ നാമ. ഇധ പന പരിവാരപരിക്ഖാരവസേന ‘‘സത്ത സമാധിപരിക്ഖാരാ’’തി വുത്തം. പരിക്ഖതാതി പരിവാരിതാ. അയം വുച്ചതി സോ അരിയോ സമ്മാസമാധീതി അയം സത്തഹി രതനേഹി പരിവുതോ ചക്കവത്തീ വിയ സത്തഹി അങ്ഗേഹി പരിവുതോ ‘‘അരിയോ സമ്മാസമാധീ’’തി വുച്ചതി. സഉപനിസോ ഇതിപീതി സഉപനിസ്സയോ ഇതിപി വുച്ചതി, സപരിവാരോ യേവാതി വുത്തം ഹോതി. സമ്മാദിട്ഠിസ്സാതി സമ്മാദിട്ഠിയം ഠിതസ്സ. സമ്മാസങ്കപ്പോ പഹോതീതി സമ്മാസങ്കപ്പോ പവത്തതി. ഏസ നയോ സബ്ബപദേസു. അയം പനത്ഥോ മഗ്ഗവസേനാപി ഫലവസേനാപി വേദിതബ്ബോ. കഥം? മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയം ഠിതസ്സ മഗ്ഗസമ്മാസങ്കപ്പോ പഹോതി…പേ… മഗ്ഗഞാണേ ഠിതസ്സ മഗ്ഗവിമുത്തി പഹോതി. തഥാ ഫലസമ്മാദിട്ഠിയം ഠിതസ്സ ഫലസമ്മാസങ്കപ്പോ പഹോതി…പേ… ഫലസമ്മാഞാണേ ഠിതസ്സ ഫലവിമുത്തി പഹോതീതി.

സ്വാക്ഖാതോതിആദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വണ്ണിതാനി. അപാരുതാതി വിവടാ. അമതസ്സാതി നിബ്ബാനസ്സ. ദ്വാരാതി പവേസനമഗ്ഗാ. അവേച്ചപ്പസാദേനാതി അചലപ്പസാദേന. ധമ്മവിനീതാതി സമ്മാനിയ്യാനേന നിയ്യാതാ.

അത്ഥായം ഇതരാ പജാതി അനാഗാമിനോ സന്ധായാഹ, അനാഗാമിനോ ച അത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. പുഞ്ഞഭാഗാതി പുഞ്ഞകോട്ഠാസേന നിബ്ബത്താ. ഓത്തപ്പന്തി ഓത്തപ്പമാനോ. തേന കദാചി നാമ മുസാ അസ്സാതി മുസാവാദഭയേന സങ്ഖാതും ന സക്കോമി, ന പന മമ സങ്ഖാതും ബലം നത്ഥീതി ദീപേതി.

൨൯൧. തം കിം മഞ്ഞതി ഭവന്തി ഇമിനാ കേവലം വേസ്സവണം പുച്ഛതി, ന പനസ്സ ഏവരൂപോ സത്ഥാ നാഹോസീതി വാ ന ഭവിസ്സതീതി വാ ലദ്ധി അത്ഥി. സബ്ബബുദ്ധാനഞ്ഹി അഭിസമയേ വിസേസോ നത്ഥി.

൨൯൨. സയംപരിസായന്തി അത്തനോ പരിസായം. തയിദം ബ്രഹ്മചരിയന്തി തം ഇദം സകലം സിക്ഖത്തയബ്രഹ്മചരിയം. സേസം ഉത്താനമേവ. ഇമാനി പന പദാനി ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി ഠപിതാനീതി.

ഇതി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായം

ജനവസഭസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.