അട്ഠസാലിനീ നാമ

ധമ്മസങ്ഗണീ-അട്ഠകഥാ

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

കരുണാ വിയ സത്തേസു, പഞ്ഞാ യസ്സ മഹേസിനോ;

ഞേയ്യധമ്മേസു സബ്ബേസു, പവത്തിത്ഥ യഥാരുചി.

ദയായ തായ സത്തേസു, സമുസ്സാഹിതമാനസോ;

പാടിഹീരാവസാനമ്ഹി, വസന്തോ തിദസാലയേ.

പാരിച്ഛത്തകമൂലമ്ഹി, പണ്ഡുകമ്ബലനാമകേ;

സിലാസനേ സന്നിസിന്നോ, ആദിച്ചോവ യുഗന്ധരേ.

ചക്കവാളസഹസ്സേഹി, ദസഹാഗമ്മ സബ്ബസോ;

സന്നിസിന്നേന ദേവാനം, ഗണേന പരിവാരിതോ.

മാതരം പമുഖം കത്വാ, തസ്സാ പഞ്ഞായ തേജസാ;

അഭിധമ്മകഥാമഗ്ഗം, ദേവാനം സമ്പവത്തയി.

തസ്സ പാദേ നമസ്സിത്വാ, സമ്ബുദ്ധസ്സ സിരീമതോ;

സദ്ധമ്മഞ്ചസ്സ പൂജേത്വാ, കത്വാ സങ്ഘസ്സ ചഞ്ജലിം.

നിപച്ചകാരസ്സേതസ്സ, കതസ്സ രതനത്തയേ;

ആനുഭാവേന സോസേത്വാ, അന്തരായേ അസേസതോ.

വിസുദ്ധാചാരസീലേന, നിപുണാമലബുദ്ധിനാ;

ഭിക്ഖുനാ ബുദ്ധഘോസേന, സക്കച്ചം അഭിയാചിതോ.

യം ദേവദേവോ ദേവാനം, ദേസേത്വാ നയതോ പുന;

ഥേരസ്സ സാരിപുത്തസ്സ, സമാചിക്ഖി വിനായകോ.

അനോതത്തദഹേ കത്വാ, ഉപട്ഠാനം മഹേസിനോ;

യഞ്ച സുത്വാന സോ ഥേരോ, ആഹരിത്വാ മഹീതലം.

ഭിക്ഖൂനം പയിരുദാഹാസി, ഇതി ഭിക്ഖൂഹി ധാരിതോ;

സങ്ഗീതികാലേ സങ്ഗീതോ, വേദേഹമുനിനാ പുന.

തസ്സ ഗമ്ഭീരഞാണേഹി, ഓഗാള്ഹസ്സ അഭിണ്ഹസോ;

നാനാനയവിചിത്തസ്സ, അഭിധമ്മസ്സ ആദിതോ.

യാ മഹാകസ്സപാദീഹി, വസീഹിട്ഠകഥാ പുരാ;

സങ്ഗീതാ അനുസങ്ഗീതാ, പച്ഛാപി ച ഇസീഹി യാ.

ആഭതാ പന ഥേരേന, മഹിന്ദേനേതമുത്തമം;

യാ ദീപം ദീപവാസീനം, ഭാസായ അഭിസങ്ഖതാ.

അപനേത്വാ തതോ ഭാസം, തമ്ബപണ്ണിനിവാസിനം;

ആരോപയിത്വാ നിദ്ദോസം, ഭാസം തന്തിനയാനുഗം.

നികായന്തരലദ്ധീഹി, അസമ്മിസ്സം അനാകുലം;

മഹാവിഹാരവാസീനം, ദീപയന്തോ വിനിച്ഛയം.

അത്ഥം പകാസയിസ്സാമി, ആഗമട്ഠകഥാസുപി;

ഗഹേതബ്ബം ഗഹേത്വാന, തോസയന്തോ വിചക്ഖണേ.

കമ്മട്ഠാനാനി സബ്ബാനി, ചരിയാഭിഞ്ഞാ വിപസ്സനാ;

വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ പനിദം, യസ്മാ സബ്ബം പകാസിതം.

തസ്മാ തം അഗ്ഗഹേത്വാന, സകലായപി തന്തിയാ;

പദാനുക്കമതോ ഏവ, കരിസ്സാമത്ഥവണ്ണനം.

ഇതി മേ ഭാസമാനസ്സ, അഭിധമ്മകഥം ഇമം;

അവിക്ഖിത്താ നിസാമേഥ, ദുല്ലഭാ ഹി അയം കഥാതി.

നിദാനകഥാ

തത്ഥ കേനട്ഠേന അഭിധമ്മോ? ധമ്മാതിരേകധമ്മവിസേസട്ഠേന. അതിരേകവിസേസത്ഥദീപകോ ഹേത്ഥ ‘അഭി’-സദ്ദോ. ‘‘ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി നോ പടിക്കമന്തി’’ (മ. നി. ൩.൩൮൪; സം. നി. ൫.൧൯൫) ‘‘അഭിക്കന്തവണ്ണാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧-൨) വിയ. തസ്മാ യഥാ സമുസ്സിതേസു ബഹൂസു ഛത്തേസു ചേവ ധജേസു ച യം അതിരേകപ്പമാണം വിസേസവണ്ണസണ്ഠാനഞ്ച ഛത്തം, തം ‘അതിച്ഛത്ത’ന്തി വുച്ചതി, യോ അതിരേകപ്പമാണോ നാനാവിരാഗവണ്ണവിസേസസമ്പന്നോ ച ധജോ സോ ‘അതിധജോ’തി വുച്ചതി, യഥാ ച ഏകതോ സന്നിപതിതേസു ബഹൂസു രാജകുമാരേസു ചേവ ദേവേസു ച യോ ജാതിഭോഗയസഇസ്സരിയാദിസമ്പത്തീഹി അതിരേകതരോ ചേവ വിസേസവന്തതരോ ച രാജകുമാരോ സോ ‘അതിരാജകുമാരോ’തി വുച്ചതി, യോ ആയുവണ്ണഇസ്സരിയയസസമ്പത്തിആദീഹി അതിരേകതരോ ചേവ വിസേസവന്തതരോ ച ദേവോ സോ ‘അതിദേവോ’തി വുച്ചതി, തഥാരൂപോ ബ്രഹ്മാപി ‘അതിബ്രഹ്മാ’തി വുച്ചതി, ഏവമേവ അയമ്പി ധമ്മോ ധമ്മാതിരേകധമ്മവിസേസട്ഠേന ‘അഭിധമ്മോ’തി വുച്ചതി.

സുത്തന്തഞ്ഹി പത്വാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഏകദേസേനേവ വിഭത്താ, ന നിപ്പദേസേന; അഭിധമ്മം പത്വാ പന സുത്തന്തഭാജനീയഅഭിധമ്മഭാജനീയപഞ്ഹപുച്ഛകനയാനം വസേന നിപ്പദേസതോ വിഭത്താ. തഥാ ദ്വാദസായതനാനി, അട്ഠാരസ ധാതുയോ, ചത്താരി സച്ചാനി, ബാവീസതിന്ദ്രിയാനി, ദ്വാദസപദികോ പച്ചയാകാരോ. കേവലഞ്ഹി ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗേ സുത്തന്തഭാജനീയം നത്ഥി, പച്ചയാകാരേ ച പഞ്ഹപുച്ഛകം നത്ഥി. സുത്തന്തഞ്ച പത്വാ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഏകദേസേനേവ വിഭത്താ, ന നിപ്പദേസേന; അഭിധമ്മം പത്വാ പന തിണ്ണമ്പി നയാനം വസേന നിപ്പദേസതോവ വിഭത്താ. തഥാ ചത്താരി സമ്മപ്പധാനാനി, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, ചത്താരി ഝാനാനി, ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ, പഞ്ച സിക്ഖാപദാനി, ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ. കേവലഞ്ഹേത്ഥ സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ സുത്തന്തഭാജനീയം നത്ഥി. സുത്തന്തം പത്വാ ച ഞാണം ഏകദേസേനേവ വിഭത്തം ന നിപ്പദേസേന; തഥാ കിലേസാ. അഭിധമ്മം പത്വാ പന ‘‘ഏകവിധേന ഞാണവത്ഥൂ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൭൫൧) നയേന മാതികം ഠപേത്വാ നിപ്പദേസതോവ വിഭത്തം. തഥാ ഏകകതോ പട്ഠായ അനേകേഹി നയേഹി കിലേസാ. സുത്തന്തം പത്വാ ച ഭൂമന്തരപരിച്ഛേദോ ഏകദേസേനേവ വിഭത്തോ, ന നിപ്പദേസേന; അഭിധമ്മം പന പത്വാ തിണ്ണമ്പി നയാനം വസേന ഭൂമന്തരപരിച്ഛേദോ നിപ്പദേസതോവ വിഭത്തോ. ഏവം ധമ്മാതിരേകധമ്മവിസേസട്ഠേന അഭിധമ്മോതി വേദിതബ്ബോ.

പകരണപരിച്ഛേദതോ പനേസ ധമ്മസങ്ഗണീവിഭങ്ഗധാതുകഥാപുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തികഥാവത്ഥുയമകപട്ഠാനാനം സത്തന്നം പകരണാനം വസേന ഠിതോ. അയമേത്ഥ ആചരിയാനം സമാനകഥാ. വിതണ്ഡവാദീ പനാഹ – ‘കഥാവത്ഥു കസ്മാ ഗഹിതം? നനു സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പരിനിബ്ബാനതോ അട്ഠാരസവസ്സാധികാനി ദ്വേ വസ്സസതാനി അതിക്കമിത്വാ മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരേനേതം ഠപിതം? തസ്മാ സാവകഭാസിതത്താ ഛഡ്ഡേഥ ന’ന്തി. ‘കിം പന ഛപ്പകരണാനി അഭിധമ്മോ’തി? ‘ഏവം ന വദാമീ’തി. ‘അഥ കിം വദേസീ’തി. ‘സത്തപ്പകരണാനീ’തി. ‘കതരം ഗഹേത്വാ സത്ത കരോസീ’തി? ‘മഹാധമ്മഹദയം നാമ അത്ഥി, ഏതേന സഹ സത്താ’തി. ‘മഹാധമ്മഹദയേ അപുബ്ബം നത്ഥി, കതിപയാവ പഞ്ഹാവാരാ അവസേസാ, കഥാവത്ഥുനാവ സദ്ധിം സത്താ’തി. ‘നോ കഥാവത്ഥുനാ, മഹാധാതുകഥാ നാമ അത്ഥി, തായ സദ്ധിം സത്താ’തി. ‘മഹാധാതുകഥായം അപുബ്ബം നത്ഥി, അപ്പമത്തികാവ തന്തി അവസേസാ. കഥാവത്ഥുനാവ സദ്ധിം സത്താ’തി.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഹി സത്തപ്പകരണാനി ദേസേന്തോ കഥാവത്ഥും പത്വാ യാ ഏസാ പുഗ്ഗലവാരേ താവ ചതൂസു പഞ്ഹേസു ദ്വിന്നം പഞ്ചകാനം വസേന അട്ഠമുഖാ വാദയുത്തി തം ആദിം കത്വാ സബ്ബകഥാമഗ്ഗേസു അസമ്പുണ്ണഭാണവാരമത്തായ പാളിയാ മാതികം ഠപേസി. സാ പനേസാ ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി. ആമന്താ. യോ സച്ചികട്ഠോ പരമത്ഥോ തതോ സോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി. നഹേവം വത്തബ്ബേ. ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹം…പേ… പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി. ആമന്താ. യോ സച്ചികട്ഠോ പരമത്ഥോ തതോ സോ പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി. നഹേവം വത്തബ്ബേ. ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹം…പേ…. സബ്ബത്ഥ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സബ്ബത്ഥ പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതി, സബ്ബദാ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സബ്ബദാ പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതി, സബ്ബേസു പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സബ്ബേസു പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി (കഥാ. ൧൫-൧൬) ഏവം പഠമം വാദം നിസ്സായ പഠമം നിഗ്ഗഹം, ദുതിയം നിസ്സായ ദുതിയം …പേ… അട്ഠമം നിസ്സായ അട്ഠമം നിഗ്ഗഹം ദസ്സേന്തേന സത്ഥാരാ ഠപിതാ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ മാതികാഠപനം വേദിതബ്ബം. തം പനേതം മാതികം ഠപേന്തോ ഇമം ദിസ്വാ ഠപേസി – മമ പരിനിബ്ബാനതോ അട്ഠാരസവസ്സാധികാനം ദ്വിന്നം വസ്സസതാനം മത്ഥകേ മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരോ നാമ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസഹസ്സമജ്ഝേ നിസിന്നോ സകവാദേ പഞ്ച സുത്തസതാനി പരവാദേ പഞ്ചാതി സുത്തസഹസ്സം സമോധാനേത്വാ ദീഘനികായപ്പമാണം കഥാവത്ഥുപ്പകരണം ഭാജേസ്സതീതി.

മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരോപി ഇദം പകരണം ദേസേന്തോ ന അത്തനോ ഞാണേന ദേസേസി, സത്ഥാരാ പന ദിന്നനയേന ഠപിതമാതികായ ദേസേസി. ഇതി സത്ഥാരാ ദിന്നനയേന ഠപിതമാതികായ ദേസിതത്താ സകലമ്പേതം പകരണം ബുദ്ധഭാസിതമേവ നാമ ജാതം. യഥാ കിം? യഥാ മധുപിണ്ഡികസുത്തന്താദീനി. മധുപിണ്ഡികസുത്തന്തസ്മിഞ്ഹി ഭഗവാ ‘‘യതോനിദാനം ഭിക്ഖു പുരിസം പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ സമുദാചരന്തി, ഏത്ഥ ചേ നത്ഥി അഭിനന്ദിതബ്ബം അഭിവദിതബ്ബം അജ്ഝോസിതബ്ബം, ഏസേവന്തോ രാഗാനുസയാന’’ന്തി (മ. നി. ൧.൨൦൨) മാതികം ഠപേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പാവിസി.

ധമ്മപ്പടിഗ്ഗാഹകാ ഭിക്ഖൂ മഹാകച്ചാനത്ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ ദസബലേന ഠപിതമാതികായ അത്ഥം പുച്ഛിംസു. ഥേരോ പുച്ഛിതമത്തകേനേവ അകഥേത്വാ ദസബലസ്സ അപചിതിദസ്സനത്ഥം ‘‘സേയ്യഥാപി ആവുസോ പുരിസോ സാരത്ഥികോ സാരഗവേസീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൦൩) സാരോപമം ആഹരിത്വാ സാരരുക്ഖോ വിയ ഭഗവാ സാഖാപലാസസദിസാ സാവകാ, ‘‘സോ ഹാവുസോ ഭഗവാ ജാനം ജാനാതി, പസ്സം പസ്സതി ചക്ഖുഭൂതോ ഞാണഭൂതോ ധമ്മഭൂതോ ബ്രഹ്മഭൂതോ വത്താ പവത്താ അത്ഥസ്സ നിന്നേതാ അമതസ്സ ദാതാ ധമ്മസ്സാമീ തഥാഗതോ’’തി സത്ഥാരം ഥോമേത്വാ പുനപ്പുനം ഥേരേഹി യാചിതോ സത്ഥാരാ ഠപിതമാതികായ അത്ഥം വിഭജിത്വാ ‘‘ആകങ്ഖമാനാ ച പന തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഭഗവന്തംയേവ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാഥ സചേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സംസന്ദിയമാനം സമേതി ഗണ്ഹേയ്യാഥ, നോ ചേ മാ ഗണ്ഹിത്ഥാ’’തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘‘യഥാ വോ ഭഗവാ ബ്യാകരോതി തഥാ നം ധാരേയ്യാഥാ’’തി വത്വാ ഉയ്യോജേസി.

തേ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിംസു. സത്ഥാ ദുക്കഥിതം കച്ചാനേനാതി അവത്വാ സുവണ്ണാലിങ്ഗം ഉസ്സാപേന്തോ വിയ ഗീവം ഉന്നാമേത്വാ സുപുപ്ഫിതസതപത്തസസ്സിരികം മഹാമുഖം പൂരേന്തോ ബ്രഹ്മസ്സരം നിച്ഛാരേത്വാ സാധു സാധൂതി ഥേരസ്സ സാധുകാരം ദത്വാ ‘‘പണ്ഡിതോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാകച്ചാനോ, മഹാപഞ്ഞോ ഭിക്ഖവേ മഹാകച്ചാനോ, മം ചേപി തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാഥ, അഹമ്പി തം ഏവമേവം ബ്യാകരേയ്യം യഥാ തം മഹാകച്ചാനേന ബ്യാകത’’ന്തി (മ. നി. ൧.൨൦൫) ആഹ.

ഏവം സത്ഥാരാ അനുമോദിതകാലതോ പട്ഠായ ച പന സകലം സുത്തം ബുദ്ധഭാസിതം നാമ ജാതം. ആനന്ദത്ഥേരാദീഹി വിത്ഥാരിതസുത്തേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവമേവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സത്തപ്പകരണാനി ദേസേന്തോ കഥാവത്ഥും പത്വാ വുത്തനയേന മാതികം ഠപേസി. ഠപേന്തോ ച പന ഇമം അദ്ദസ –

മമ പരിനിബ്ബാനതോ അട്ഠാരസവസ്സാധികാനം ദ്വിന്നം വസ്സസതാനം മത്ഥകേ മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരോ നാമ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസഹസ്സമജ്ഝേ നിസിന്നോ സകവാദേ പഞ്ച സുത്തസതാനി പരവാദേ പഞ്ചാതി സുത്തസഹസ്സം സമോധാനേത്വാ ദീഘനികായപ്പമാണം കഥാവത്ഥുപ്പകരണം ഭാജേസ്സതീതി.

മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരോപി ഇമം പകരണം ദേസേന്തോ ന അത്തനോ ഞാണേന ദേസേസി, സത്ഥാരാ പന ദിന്നനയേന ഠപിതമാതികായ ദേസേസി. ഇതി സത്ഥാരാ ദിന്നനയേന ഠപിതമാതികായ ദേസിതത്താ സകലമ്പേതം പകരണം ബുദ്ധഭാസിതമേവ ജാതം. ഏവം കഥാവത്ഥുനാവ സദ്ധിം സത്ത പകരണാനി അഭിധമ്മോ നാമ.

തത്ഥ ധമ്മസങ്ഗണീപകരണേ ചതസ്സോ വിഭത്തിയോ – ചിത്തവിഭത്തി രൂപവിഭത്തി നിക്ഖേപരാസി അത്ഥുദ്ധാരോതി. തത്ഥ കാമാവചരകുസലതോ അട്ഠ, അകുസലതോ ദ്വാദസ, കുസലവിപാകതോ സോളസ, അകുസലവിപാകതോ സത്ത, കിരിയതോ ഏകാദസ; രൂപാവചരകുസലതോ പഞ്ച, വിപാകതോ പഞ്ച, കിരിയതോ പഞ്ച; അരൂപാവചരകുസലതോ ചത്താരി, വിപാകതോ ചത്താരി, കിരിയതോ ചത്താരി; ലോകുത്തരകുസലതോ ചത്താരി, വിപാകതോ ചത്താരീതി ഏകൂനനവുതി ചിത്താനി ചിത്തവിഭത്തി നാമ. ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡന്തിപി ഏതസ്സേവ നാമം. തം വാചനാമഗ്ഗതോ അതിരേകഛഭാണവാരം, വിത്ഥാരിയമാനം പന അനന്തമപരിമാണം ഹോതി.

തദനന്തരം ഏകവിധേന ദുവിധേനാതിആദിനാ നയേന മാതികം ഠപേത്വാ വിത്ഥാരേന വിഭജിത്വാ ദസ്സിതാ രൂപവിഭത്തി നാമ. രൂപകണ്ഡന്തിപി ഏതസ്സേവ നാമം. തം വാചനാമഗ്ഗതോ അതിരേകദ്വിഭാണവാരം. വിത്ഥാരിയമാനം പന അനന്തമപരിമാണം ഹോതി.

തദനന്തരം മൂലതോ ഖന്ധതോ ദ്വാരതോ ഭൂമിതോ അത്ഥതോ ധമ്മതോ നാമതോ ലിങ്ഗതോതി ഏവം മൂലാദീഹി നിക്ഖിപിത്വാ ദേസിതോ നിക്ഖേപരാസി നാമ. സോ –

മൂലതോ ഖന്ധതോ ചാപി, ദ്വാരതോ ചാപി ഭൂമിതോ;

അത്ഥതോ ധമ്മതോ ചാപി, നാമതോ ചാപി ലിങ്ഗതോ;

നിക്ഖിപിത്വാ ദേസിതത്താ, നിക്ഖേപോതി പവുച്ചതി.

നിക്ഖേപകണ്ഡന്തിപി തസ്സേവ നാമം. തം വാചനാമഗ്ഗതോ തിമത്തഭാണവാരം. വിത്ഥാരിയമാനം പന അനന്തമപരിമാണം ഹോതി.

തദനന്തരം പന തേപിടകസ്സ ബുദ്ധവചനസ്സ അത്ഥുദ്ധാരഭൂതം യാവ സരണദുകാ നിക്ഖിത്തം അട്ഠകഥാകണ്ഡം നാമ. യതോ മഹാപകരണിയാ ഭിക്ഖൂ മഹാപകരണേ ഗണനചാരം അസല്ലക്ഖേന്താ ഗണനചാരം സമാനേന്തി. തം വാചനാമഗ്ഗതോ ദ്വിമത്തഭാണവാരം. വിത്ഥാരിയമാനം പന അനന്തമപരിമാണം ഹോതി.

ഇതി സകലമ്പി ധമ്മസങ്ഗണീപകരണം വാചനാമഗ്ഗതോ അതിരേകതേരസമത്തഭാണവാരം. വിത്ഥാരിയമാനം പന അനന്തമപരിമാണം ഹോതി. ഏവമേതം –

ചിത്തവിഭത്തി രൂപഞ്ച, നിക്ഖേപോ അത്ഥജോതനാ;

ഗമ്ഭീരം നിപുണം ഠാനം, തമ്പി ബുദ്ധേന ദേസിതം.

തദനന്തരം വിഭങ്ഗപ്പകരണം നാമ. തം ഖന്ധവിഭങ്ഗോ ആയതനവിഭങ്ഗോ ധാതുവിഭങ്ഗോ സച്ചവിഭങ്ഗോ ഇദ്രിയവിഭങ്ഗോ പച്ചയാകാരവിഭങ്ഗോ സതിപട്ഠാനവിഭങ്ഗോ സമ്മപ്പധാനവിഭങ്ഗോ ഇദ്ധിപാദവിഭങ്ഗോ ബോജ്ഝങ്ഗവിഭങ്ഗോ മഗ്ഗങ്ഗവിഭങ്ഗോ ഝാനവിഭങ്ഗോ അപ്പമഞ്ഞാവിഭങ്ഗോ സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗോ പടിസമ്ഭിദാവിഭങ്ഗോ ഞാണവിഭങ്ഗോ ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗോ ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗോതി അട്ഠാരസവിധേന വിഭത്തം.

തത്ഥ ഖന്ധവിഭങ്ഗോ സുത്തന്തഭാജനീയഅഭിധമ്മഭാജനീയപഞ്ഹപുച്ഛകാനം വസേന തിധാ വിഭത്തോ. സോ വാചനാമഗ്ഗതോ പഞ്ചമത്തഭാണവാരോ, വിത്ഥാരിയമാനോ പന അനന്തോ അപരിമാണോ ഹോതി. തതോ പരം ആയതനവിഭങ്ഗാദയോപി ഏതേഹേവ തീഹി നയേഹി വിഭത്താ. തേസു ആയതനവിഭങ്ഗോ വാചനാമഗ്ഗതോ അതിരേകഭാണവാരോ, ധാതുവിഭങ്ഗോ ദ്വിമത്തഭാണവാരോ. തഥാ സച്ചവിഭങ്ഗോ. ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗേ സുത്തന്തഭാജനീയം നത്ഥി; വാചനാമഗ്ഗതോ പനേസ അതിരേകഭാണവാരമത്തോ. പച്ചയാകാരവിഭങ്ഗോ ഛമത്തഭാണവാരോ, പഞ്ഹപുച്ഛകം പനേത്ഥ നത്ഥി. സതിപട്ഠാനവിഭങ്ഗോ അതിരേകഭാണവാരമത്തോ; തഥാ സമ്മപ്പധാന ഇദ്ധിപാദബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗവിഭങ്ഗാ. ഝാനവിഭങ്ഗോ ദ്വിഭാണവാരമത്തോ, അപ്പമഞ്ഞാവിഭങ്ഗോ അതിരേകഭാണവാരമത്തോ. സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേപി സുത്തന്തഭാജനീയം നത്ഥി; വാചനാമഗ്ഗതോ പനേസ അതിരേകഭാണവാരമത്തോ; തഥാ പടിസമ്ഭിദാവിഭങ്ഗോ. ഞാണവിഭങ്ഗോ ദസവിധേന വിഭത്തോ; വാചനാമഗ്ഗതോ പനേസ തിമത്തഭാണവാരോ. ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗോപി ദസവിധേന വിഭത്തോ; വാചനാമഗ്ഗതോ പനേസ തിമത്തഭാണവാരോ. ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗോ തിവിധേന വിഭത്തോ; വാചനാമഗ്ഗതോ പനേസ അതിരേകദ്വിഭാണവാരമത്തോ. സബ്ബേപി വിത്ഥാരിയമാനാ അനന്താ അപരിമാണാ ഹോന്തി. ഏവമേതം വിഭങ്ഗപ്പകരണം വാചനാമഗ്ഗതോ പഞ്ചതിംസമത്തഭാണവാരം; വിത്ഥാരതോ പന അനന്തമപരിമാണം ഹോതി.

തദനന്തരം ധാതുകഥാപകരണം നാമ. തം സങ്ഗഹോ അസങ്ഗഹോ, സങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതം, അസങ്ഗഹിതേന സങ്ഗഹിതം, സങ്ഗഹിതേന സങ്ഗഹിതം, അസങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതം; സമ്പയോഗോ വിപ്പയോഗോ, സമ്പയുത്തേന വിപ്പയുത്തം, വിപ്പയുത്തേന സമ്പയുത്തം, സമ്പയുത്തേന സമ്പയുത്തം, വിപ്പയുത്തേന വിപ്പയുത്തം; സങ്ഗഹിതേന സമ്പയുത്തം വിപ്പയുത്തം; സമ്പയുത്തേന സങ്ഗഹിതം അസങ്ഗഹിതം, അസങ്ഗഹിതേന സമ്പയുത്തം വിപ്പയുത്തം, വിപ്പയുത്തേന സങ്ഗഹിതം അസങ്ഗഹിതന്തി ചുദ്ദസവിധേന വിഭത്തം. തം വാചനാമഗ്ഗതോ അതിരേകഛഭാണവാരമത്തം, വിത്ഥാരിയമാനം പന അനന്തമപരിമാണം ഹോതി.

തദനന്തരം പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി നാമ. സാ ‘‘ഖന്ധപഞ്ഞത്തി ആയതനപഞ്ഞത്തി ധാതുപഞ്ഞത്തി സച്ചപഞ്ഞത്തി ഇന്ദ്രിയപഞ്ഞത്തി പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തീ’’തി ഛബ്ബിധേന വിഭത്താ. സാ വാചനാമഗ്ഗതോ അതിരേകപഞ്ചഭാണവാരാ; വിത്ഥാരിയമാനാ പന അനന്താ അപരിമാണാവ ഹോതി.

തദനന്തരം കഥാവത്ഥുപ്പകരണം നാമ. തം സകവാദേ പഞ്ച സുത്തസതാനി പരവാദേ പഞ്ചാതി സുത്തസഹസ്സം സമോധാനേത്വാ വിഭത്തം. തം വാചനാമഗ്ഗതോ ഇദാനി പോത്ഥകേ ലിഖിതം അഗ്ഗഹേത്വാ സങ്ഗീതിആരോപിതനയേന ദീഘനികായപ്പമാണം, വിത്ഥാരിയമാനം പന അനന്തമപരിമാണം ഹോതി.

തദനന്തരം യമകം നാമ. തം മൂലയമകം ഖന്ധയമകം ആയതനയമകം ധാതുയമകം സച്ചയമകം സങ്ഖാരയമകം അനുസയയമകം ചിത്തയമകം ധമ്മയമകം ഇന്ദ്രിയയമകന്തി ദസവിധേന വിഭത്തം. തം വാചനാമഗ്ഗതോ വീസഭാണവാരസതം, വിത്ഥാരതോ പന അനന്തമപരിമാണം ഹോതി.

തദനന്തരം മഹാപകരണം നാമ. പട്ഠാനന്തിപി തസ്സേവ നാമം. തം ഹേതുപച്ചയോ ആരമ്മണപച്ചയോ അധിപതിപച്ചയോ അനന്തരപച്ചയോ സമനന്തരപച്ചയോ സഹജാതപച്ചയോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ നിസ്സയപച്ചയോ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ പുരേജാതപച്ചയോ പച്ഛാജാതപച്ചയോ ആസേവനപച്ചയോ കമ്മപച്ചയോ വിപാകപച്ചയോ ആഹാരപച്ചയോ ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ ഝാനപച്ചയോ മഗ്ഗപച്ചയോ സമ്പയുത്തപച്ചയോ വിപ്പയുത്തപച്ചയോ അത്ഥിപച്ചയോ നത്ഥിപച്ചയോ വിഗതപച്ചയോ അവിഗതപച്ചയോതി. പച്ചയവസേന താവ ചതുവീസതിവിധേന വിഭത്തം.

ഇമസ്മിം പന ഠാനേ പട്ഠാനം സമാനേതബ്ബം. കുസലത്തികാദയോ ഹി ദ്വാവീസതി തികാ, നാമ ഹേതൂ ധമ്മാ നഹേതൂ ധമ്മാ…പേ… സരണാ ധമ്മാ അരണാ ധമ്മാതി ഇമേ സതം ദുകാ. അപരേപി വിജ്ജാഭാഗിനോ ധമ്മാ അവിജ്ജാഭാഗിനോ ധമ്മാ…പേ… ഖയേ ഞാണം, അനുപ്പാദേ ഞാണന്തി ദ്വാചത്താലീസ സുത്തന്തികദുകാ നാമ. തേസു ദ്വാവീസതി തികാ സതം ദുകാതി അയം ആഹച്ചഭാസിതാ ജിനവചനഭൂതാ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധേന ദേസിതാ സത്തന്നം പകരണാനം മാതികാ നാമ.

അഥാപരേ ദ്വാചത്താലീസ സുത്തന്തികദുകാ കുതോപഭവാ കേന ഠപിതാ കേന ദേസിതാതി? ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരപ്പഭവാ, തേന ഠപിതാ, തേന ദേസിതാതി. ഇമേ ഠപേന്തോ പന ഥേരോ ന സാമുക്കംസികേന അത്തനോ ഞാണേന ഠപേസി. ഏകുത്തരിയം പന ഏകനിപാതദുകനിപാതസങ്ഗീതി ദസുത്തരസുത്തന്തേഹി സമോധാനേത്വാ ആഭിധമ്മികത്ഥേരാനം സുത്തന്തം പത്വാ അകിലമത്ഥം ഠപിതാ. തേ പനേതേ ഏകസ്മിം നിക്ഖേപകണ്ഡേയേവ മത്ഥകം പാപേത്വാ വിഭത്താ. സേസട്ഠാനേസു യാവ സരണദുകാ അഭിധമ്മോ വിഭത്തോ.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഹി അനുലോമപട്ഠാനേ ദ്വാവീസതി തികേ നിസ്സായ തികപട്ഠാനം നാമ നിദ്ദിട്ഠം. സതം ദുകേ നിസ്സായ ദുകപട്ഠാനം നാമ നിദ്ദിട്ഠം. തതോ പരം ദ്വാവീസതി തികേ ഗഹേത്വാ ദുകസതേ പക്ഖിപിത്വാ ദുകതികപട്ഠാനം നാമ ദസ്സിതം. തതോ പരം ദുകസതം ഗഹേത്വാ ദ്വാവീസതിയാ തികേസു പക്ഖിപിത്വാ തികദുകപട്ഠാനം നാമ ദസ്സിതം. തികേ പന തികേസുയേവ പക്ഖിപിത്വാ തികതികപട്ഠാനം നാമ ദസ്സിതം. ദുകേ ച ദുകേസുയേവ പക്ഖിപിത്വാ ദുകദുകപട്ഠാനം നാമ ദസ്സിതം. ഏവം –

തികഞ്ച പട്ഠാനവരം ദുകുത്തമം,

ദുകതികഞ്ചേവ തികദുകഞ്ച;

തികതികഞ്ചേവ ദുകദുകഞ്ച,

ഛ അനുലോമമ്ഹി നയാ സുഗമ്ഭീരാതി. (പട്ഠാ. ൧.൧.൩൯);

പച്ചനീയപട്ഠാനേപി ദ്വാവീസതിതികേ നിസ്സായ തികപട്ഠാനം നാമ. ദുകസതം നിസ്സായ ദുകപട്ഠാനം നാമ. ദ്വാവീസതിതികേ ദുകസതേ പക്ഖിപിത്വാ ദുകതികപട്ഠാനം നാമ. ദുകസതം ദ്വാവീസതിയാ തികേസു പക്ഖിപിത്വാ തികദുകപട്ഠാനം നാമ. തികേ തികേസുയേവ പക്ഖിപിത്വാ തികതികപട്ഠാനം നാമ. ദുകേ ദുകേസുയേവ പക്ഖിപിത്വാ ദുകദുകപട്ഠാനം നാമാതി പച്ചനീയേപി ഛഹി നയേഹി പട്ഠാനം നിദ്ദിട്ഠം. തേന വുത്തം –

തികഞ്ച പട്ഠാനവരം ദുകുത്തമം,

ദുകതികഞ്ചേവ തികദുകഞ്ച;

തികതികഞ്ചേവ ദുകദുകഞ്ച,

ഛ പച്ചനീയമ്ഹി നയാ സുഗമ്ഭീരാതി. (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൪);

തതോ പരം അനുലോമപച്ചനീയേപി ഏതേനേവ ഉപായേന ഛ നയാ ദസ്സിതാ. തേനാഹ –

തികഞ്ച പട്ഠാനവരം ദുകുത്തമം,

ദുകതികഞ്ചേവ തികദുകഞ്ച;

തികതികഞ്ചേവ ദുകദുകഞ്ച,

ഛ അനുലോമപച്ചനീയമ്ഹി നയാ സുഗമ്ഭീരാതി. (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൮);

തദനന്തരം പച്ചനീയാനുലോമേപി ഏതേഹേവ ഛഹി നയേഹി നിദ്ദിട്ഠം. തേനാഹ –

തികഞ്ച പട്ഠാനവരം ദുകുത്തമം,

ദുകതികഞ്ചേവ തികദുകഞ്ച;

തികതികഞ്ചേവ ദുകദുകഞ്ച,

ഛ പച്ചനീയാനുലോമമ്ഹി നയാ സുഗമ്ഭീരാതി. (പട്ഠാ. ൧.൧.൫൨);

ഏവം അനുലോമേ ഛ പട്ഠാനാനി, പടിലോമേ ഛ, അനുലോമപച്ചനീയേ ഛ, പച്ചനീയാനുലോമേ ഛ പട്ഠാനാനീതി ഇദം ചതുവീസതിസമന്തപട്ഠാനസമോധാനം പട്ഠാനം മഹാപകരണം നാമ.

ഇദാനി ഇമസ്സ അഭിധമ്മസ്സ ഗമ്ഭീരഭാവവിജാനനത്ഥം ചത്താരോ സാഗരാ വേദിതബ്ബാ – സംസാരസാഗരോ, ജലസാഗരോ, നയസാഗരോ, ഞാണസാഗരോതി. തത്ഥ സംസാരസാഗരോ നാമ –

ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, സംസാരോതി പവുച്ചതീതി.

ഏവം വുത്തം സംസാരവട്ടം. സ്വായം യസ്മാ ഇമേസം സത്താനം ഉപ്പത്തിയാ പുരിമാ കോടി ന പഞ്ഞായതി ഏത്തകാനഞ്ഹി വസ്സസതാനം വാ വസ്സസഹസ്സാനം വാ വസ്സസതസഹസ്സാനം വാ, കപ്പസതാനം വാ കപ്പസഹസ്സാനം വാ കപ്പസതസഹസ്സാനം വാ മത്ഥകേ സത്താ ഉപ്പന്നാ, തതോ പുബ്ബേ നാഹേസുന്തി വാ, അസുകസ്സ നാമ രഞ്ഞോ കാലേ ഉപ്പന്നാ, അസുകസ്സ ബുദ്ധസ്സ കാലേ ഉപ്പന്നാ തതോ പുബ്ബേ നാഹേസുന്തി വാ, അയം പരിച്ഛേദോ നത്ഥി; ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജായ, ഇതോ പുബ്ബേ അവിജ്ജാ നാഹോസി അഥ പച്ഛാ സമഭവീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൬൧) ഇമിനാ പന നയേന സംസാരസാഗരോ അനമതഗ്ഗോവ.

മഹാസമുദ്ദോ പന ജലസാഗരോ നാമാതി വേദിതബ്ബോ. സോ ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സഗമ്ഭീരോ. തത്ഥ ഉദകസ്സ ആള്ഹകസതേഹി വാ ആള്ഹകസഹസ്സേഹി വാ ആള്ഹകസതസഹസ്സേഹി വാ പമാണം നാമ നത്ഥി. അഥ ഖോ അസങ്ഖ്യേയ്യോ അപ്പമേയ്യോ മഹാഉദകക്ഖന്ധോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. അയം ജലസാഗരോ നാമ.

കതമോ നയസാഗരോ? തേപിടകം ബുദ്ധവചനം. ദ്വേപി ഹി തന്തിയോ പച്ചവേക്ഖന്താനം സദ്ധാസമ്പന്നാനം പസാദബഹുലാനം ഞാണുത്തരാനം കുലപുത്താനം അനന്തം പീതിസോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. കതമാ ദ്വേ? വിനയഞ്ച അഭിധമ്മഞ്ച. വിനയധരഭിക്ഖൂനഞ്ഹി വിനയതന്തിം പച്ചവേക്ഖന്താനം ദോസാനുരൂപം സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനം നാമ – ഇമസ്മിം ദോസേ ഇമസ്മിം വീതിക്കമേ ഇദം നാമ ഹോതീതി സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനം – അഞ്ഞേസം അവിസയോ, ബുദ്ധാനമേവ വിസയോതി. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മപേയ്യാലം പച്ചവേക്ഖന്താനം നീലപേയ്യാലം പച്ചവേക്ഖന്താനം സഞ്ചരിത്തപേയ്യാലം പച്ചവേക്ഖന്താനം അനന്തം പീതിസോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. ആഭിധമ്മികഭിക്ഖൂനമ്പി ഖന്ധന്തരം ആയതനന്തരം ധാത്വന്തരം ഇന്ദ്രിയന്തരം ബലബോജ്ഝങ്ഗകമ്മവിപാകന്തരം രൂപാരൂപപരിച്ഛേദം സണ്ഹസുഖുമധമ്മം ഗഗനതലേ താരകരൂപാനി ഗണ്ഹന്തോ വിയ രൂപാരൂപധമ്മേ പബ്ബം പബ്ബം കോട്ഠാസം കോട്ഠാസം കത്വാ വിഭജന്തോ ദസ്സേസി വത നോ സത്ഥാതി അഭിധമ്മതന്തിം പച്ചവേക്ഖന്താനം അനന്തം പീതിസോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി.

ഏവം ഉപ്പത്തിയാ പനസ്സ ഇദം വത്ഥുപി വേദിതബ്ബം – മഹാഗതിഗമിയതിസ്സദത്തത്ഥേരോ കിര നാമ മഹാബോധിം വന്ദിസ്സാമീതി പരതീരം ഗച്ഛന്തോ നാവായ ഉപരിതലേ നിസിന്നോ മഹാസമുദ്ദം ഓലോകേസി. അഥസ്സ തസ്മിം സമയേ നേവ പരതീരം പഞ്ഞായിത്ഥ, ന ഓരിമതീരം, ഊമിവേഗപ്പഭേദസമുഗ്ഗതജലചുണ്ണപരികിണ്ണോ പന പസാരിതരജതപട്ടസുമനപുപ്ഫസന്ഥരസദിസോ മഹാസമുദ്ദോവ പഞ്ഞായിത്ഥ. സോ കിം നു ഖോ മഹാസമുദ്ദസ്സ ഊമിവേഗോ ബലവാ ഉദാഹു ചതുവീസതിപ്പഭേദേ സമന്തപട്ഠാനേ നയമുഖം ബലവന്തി ചിന്തേസി. അഥസ്സ മഹാസമുദ്ദേ പരിച്ഛേദോ പഞ്ഞായതി – അയഞ്ഹി ഹേട്ഠാ മഹാപഥവിയാ പരിച്ഛിന്നോ, ഉപരി ആകാസേന, ഏകതോ ചക്കവാളപബ്ബതേന, ഏകതോ വേലന്തേന പരിച്ഛിന്നോ; സമന്തപട്ഠാനസ്സ പന പരിച്ഛേദോ ന പഞ്ഞായതീതി സണ്ഹസുഖുമധമ്മം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ബലവപീതി ഉപ്പന്നാ. സോ പീതിം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ യഥാനിസിന്നോവ സബ്ബകിലേസേ ഖേപേത്വാ അഗ്ഗഫലേ അരഹത്തേ പതിട്ഠായ ഉദാനം ഉദാനേസി –

അത്ഥേവ ഗമ്ഭീരഗതം സുദുബ്ബുധം,

സയം അഭിഞ്ഞായ സഹേതുസമ്ഭവം;

യഥാനുപുബ്ബം നിഖിലേന ദേസിതം,

മഹേസിനാ രൂപഗതംവ പസ്സതീതി.

അയം നയസാഗരോ നാമ.

കതമോ ഞാണസാഗരോ? സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ഞാണസാഗരോ നാമ. അയം സംസാരസാഗരോ നാമ, അയം ജലസാഗരോ നാമ, അയം നയസാഗരോ നാമാതി ഹി അഞ്ഞേന ന സക്കാ ജാനിതും, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേനേവ സക്കാ ജാനിതുന്തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ഞാണസാഗരോ നാമ. ഇമേസു ചതൂസു സാഗരേസു ഇമസ്മിം ഠാനേ നയസാഗരോ അധിപ്പേതോ. ഇമഞ്ഹി സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാവ പടിവിജ്ഝന്തി.

അയമ്പി ഭഗവാ ബോധിമൂലേ നിസിന്നോ ‘ഇമം പടിവിജ്ഝിത്വാ ഇമം വത മേ ധമ്മം ഏസന്തസ്സ ഗവേസന്തസ്സ കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി വീതിവത്താനി, അഥ മേ ഇമസ്മിം പല്ലങ്കേ നിസിന്നേന ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സം ഖേപേത്വാ അയം ധമ്മോ പടിവിദ്ധോ’തി പടിവിദ്ധധമ്മം പച്ചവേക്ഖന്തോ സത്താഹം ഏകപല്ലങ്കേന നിസീദി. തതോ തമ്ഹാ പല്ലങ്കാ വുട്ഠായ ‘ഇമസ്മിം വത മേ പല്ലങ്കേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിദ്ധ’ന്തി അനിമിസേഹി ചക്ഖൂഹി സത്താഹം പല്ലങ്കം ഓലോകേന്തോ അട്ഠാസി. തതോ ദേവതാനം ‘അജ്ജാപി നൂന സിദ്ധത്ഥസ്സ കത്തബ്ബകിച്ചം അത്ഥി, പല്ലങ്കസ്മിഞ്ഹി ആലയം ന വിജഹതീ’തി പരിവിതക്കോ ഉദപാദി.

സത്ഥാ ദേവതാനം വിതക്കം ഞത്വാ താവദേവ താസം വിതക്കവൂപസമനത്ഥം വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ യമകപാടിഹാരിയം ദസ്സേസി. മഹാബോധിപല്ലങ്കസ്മിഞ്ഹി കതപാടിഹാരിയഞ്ച, ഞാതിസമാഗമേ കതപാടിഹാരിയഞ്ച, പാടിയപുത്തസമാഗമേ കതപാടിഹാരിയഞ്ച, സബ്ബം കണ്ഡമ്ബരുക്ഖമൂലേ കതയമകപാടിഹാരിയസദിസമേവ അഹോസി. ഏവം യമകപാടിഹാരിയം കത്വാ പല്ലങ്കസ്സ ഠിതട്ഠാനസ്സ ച അന്തരേ ആകാസതോ ഓരുയ്ഹ സത്താഹം ചങ്കമി. ഇമേസു ച ഏകവീസതിയാ ദിവസേസു ഏകദിവസേപി സത്ഥു സരീരതോ രസ്മിയോ ന നിക്ഖന്താ.

ചതുത്ഥേ പന സത്താഹേ പച്ഛിമുത്തരായ ദിസായ രതനഘരേ നിസീദി – രതനഘരം നാമ നേവ സത്തരതനമയം ഗേഹം. സത്തന്നം പന പകരണാനം സമ്മസിതട്ഠാനം രതനഘരന്തി വേദിതബ്ബം – തത്ഥ ധമ്മസങ്ഗണിം സമ്മസന്തസ്സാപി സരീരതോ രസ്മിയോ ന നിക്ഖന്താ. വിഭങ്ഗപ്പകരണം ധാതുകഥം പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിം കഥാവത്ഥുപ്പകരണം യമകപ്പകരണം സമ്മസന്തസ്സാപി സരീരതോ രസ്മിയോ ന നിക്ഖന്താ. യദാ പന മഹാപകരണം ഓരുയ്ഹ ‘‘ഹേതുപച്ചയോ ആരമ്മണപച്ചയോ…പേ… അവിഗതപച്ചയോ’’തി സമ്മസനം ആരഭി, അഥസ്സ ചതുവീസതിസമന്തപട്ഠാനം സമ്മസന്തസ്സ ഏകന്തതോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം മഹാപകരണേയേവ ഓകാസം ലഭി. യഥാ ഹി തിമിരപിങ്ഗലമഹാമച്ഛോ ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സഗമ്ഭീരേ മഹാസമുദ്ദേയേവ ഓകാസം ലഭതി, ഏവമേവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ഏകന്തതോ മഹാപകരണേയേവ ഓകാസം ലഭി.

സത്ഥു ഏവം ലദ്ധോകാസേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന യഥാസുഖം സണ്ഹസുഖുമധമ്മം സമ്മസന്തസ്സ സരീരതോ നീലപീതലോഹിതോദാതമഞ്ജിട്ഠപഭസ്സരവസേന ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ നിക്ഖമിംസു. കേസമസ്സൂഹി ചേവ അക്ഖീനഞ്ച നീലട്ഠാനേഹി നീലരസ്മിയോ നിക്ഖമിംസു, യാസം വസേന ഗഗനതലം അഞ്ജനചുണ്ണസമോകിണ്ണം വിയ ഉമാപുപ്ഫനീലുപ്പലദലസഞ്ഛന്നം വിയ വീതിപതന്തമണിതാലവണ്ടം വിയ സമ്പസാരിതമേചകപടം വിയ ച അഹോസി.

ഛവിതോ ചേവ അക്ഖീനഞ്ച പീതട്ഠാനേഹി പീതരസ്മിയോ നിക്ഖമിംസു; യാസം വസേന ദിസാഭാഗാ സുവണ്ണരസധാരാഭിസിഞ്ചമാനാ വിയ സുവണ്ണപടപസാരിതാ വിയ കുങ്കുമചുണ്ണകണികാരപുപ്ഫസമ്പരികിണ്ണാ വിയ ച വിരോചിംസു.

മംസലോഹിതേഹി ചേവ അക്ഖീനഞ്ച രത്തട്ഠാനേഹി ലോഹിതരസ്മിയോ നിക്ഖമിംസു യാസം വസേന ദിസാഭാഗാ ചീനപിട്ഠചുണ്ണരഞ്ജിതാ വിയ സുപക്കലാഖാരസസിഞ്ചമാനാ വിയ രത്തകമ്ബലപരിക്ഖിത്താ വിയ ജയസുമനപാരിഭദ്ദകബന്ധുജീവകകുസുമസമ്പരികിണ്ണാ വിയ ച വിരോചിംസു.

അട്ഠീഹി ചേവ ദന്തേഹി ച അക്ഖീനഞ്ച സേതട്ഠാനേഹി ഓദാതരസ്മിയോ നിക്ഖമിംസു; യാസം വസേന ദിസാഭാഗാ രജതഘടേഹി ആസിഞ്ചമാനഖീരധാരാസമ്പരികിണ്ണാ വിയ സമ്പസാരിതരജതപട്ടവിതാനാ വിയ, വീതിപതന്തരജതതാലവണ്ടാ വിയ, കുന്ദകുമുദസിന്ദുവാരസുമനമല്ലികാദികുസുമസഞ്ഛന്നാ വിയ ച വിരോചിംസു.

മഞ്ജിട്ഠപഭസ്സരാ പന തമ്ഹാ തമ്ഹാ സരീരപ്പദേസാ നിക്ഖമിംസു. ഇതി താ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ നിക്ഖമിത്വാ ഘനമഹാപഥവിം ഗണ്ഹിംസു.

ചതുനഹുതാധികദ്വിയോജനസതസഹസ്സബഹലാ മഹാപഥവീ നിദ്ധന്തസുവണ്ണപിണ്ഡി വിയ അഹോസി. അഥ മഹാപഥവിം ഭിന്ദിത്വാ ഹേട്ഠാ ഉദകം ഗണ്ഹിംസു. പഥവിസന്ധാരകം അട്ഠനഹുതാധികചതുയോജനസതസഹസ്സബഹലം ഉദകം സുവണ്ണകലസേഹി ആസിഞ്ചമാനവിലീനസുവണ്ണം വിയ അഹോസി. ഉദകം വിനിവിജ്ഝിത്വാ വാതം അഗ്ഗഹേസും. ഛനഹുതാധികനവയോജനസതസഹസ്സബഹലോ വാതോ സമുസ്സിതസുവണ്ണക്ഖന്ധോ വിയ അഹോസി. വാതം വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഹേട്ഠാ അജടാകാസം പക്ഖന്ദിംസു.

ഉപരിഭാഗേന ഉഗ്ഗന്ത്വാപി ചാതുമഹാരാജികേ ഗണ്ഹിംസു. തേ വിനിവിജ്ഝിത്വാ താവതിംസേ തതോ യാമേ തതോ തുസിതേ തതോ നിമ്മാനരതീ തതോ പരനിമ്മിതവസവത്തീ തതോ നവ ബ്രഹ്മലോകേ തതോ വേഹപ്ഫലേ തതോ പഞ്ച സുദ്ധാവാസേ വിനിവിജ്ഝിത്വാ ചത്താരോ ആരുപ്പേ ഗണ്ഹിംസു. ചത്താരോ ച ആരുപ്പേ വിനിവിജ്ഝിത്വാ അജടാകാസം പക്ഖന്ദിംസു.

തിരിയഭാഗേഹി അനന്താ ലോകധാതുയോ പക്ഖന്ദിംസു. ഏത്തകേസു ഠാനേസു ചന്ദമ്ഹി ചന്ദപ്പഭാ നത്ഥി, സൂരിയേ സൂരിയപ്പഭാ നത്ഥി, താരകരൂപേസു താരകരൂപപ്പഭാ നത്ഥി, ദേവതാനം ഉയ്യാനവിമാനകപ്പരുക്ഖേസു ചേവ സരീരേസു ച ആഭരണേസു ചാതി സബ്ബത്ഥ പഭാ നത്ഥി. തിസഹസ്സിമഹാസഹസ്സിലോകധാതുയാ ആലോകഫരണസമത്ഥോ മഹാബ്രഹ്മാപി സൂരിയുഗ്ഗമനേ ഖജ്ജോപനകോ വിയ അഹോസി. ചന്ദസൂരിയതാരകരൂപദേവതുയ്യാനവിമാനകപ്പരുക്ഖാനം പരിച്ഛേദമത്തകമേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. ഏത്തകം ഠാനം ബുദ്ധരസ്മീഹിയേവ അജ്ഝോത്ഥടം അഹോസി. അയഞ്ച നേവ ബുദ്ധാനം അധിട്ഠാനിദ്ധി, ന ഭാവനാമയിദ്ധി. സണ്ഹസുഖുമധമ്മം പന സമ്മസതോ ലോകനാഥസ്സ ലോഹിതം പസീദി, വത്ഥുരൂപം പസീദി, ഛവിവണ്ണോ പസീദി. ചിത്തസമുട്ഠാനാ വണ്ണധാതു സമന്താ അസീതിഹത്ഥമത്തേ പദേസേ നിച്ചലാവ അട്ഠാസി. ഇമിനാ നീഹാരേന സത്താഹം സമ്മസി.

സത്ത രത്തിന്ദിവാനി സമ്മസിതധമ്മോ കിത്തകോ അഹോസീതി? അനന്തോ അപരിമാണോ അഹോസി. അയം താവ മനസാദേസനാ നാമ. സത്ഥാ പന ഏവം സത്താഹം മനസാ ചിന്തിതധമ്മം വചീഭേദം കത്വാ ദേസേന്തോ വസ്സസതേനപി വസ്സസഹസ്സേനപി വസ്സസതസഹസ്സേനപി മത്ഥകം പാപേത്വാ ദേസേതും ന സക്കോതീതി ന വത്തബ്ബം. അപരഭാഗേപി ഹി തഥാഗതോ താവതിംസഭവനേ പാരിച്ഛത്തകമൂലേ പണ്ഡുകമ്ബലസിലായം ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാനം മജ്ഝേ നിസിന്നോ മാതരം കായസക്ഖിം കത്വാ കുസലാ ധമ്മാ, അകുസലാ ധമ്മാ, അബ്യാകതാ ധമ്മാതി ധമ്മം ദേസേന്തോ സതഭാഗേന സഹസ്സഭാഗേന സതസഹസ്സഭാഗേന ധമ്മന്തരാ ധമ്മന്തരം സങ്കമിത്വാ സങ്കമിത്വാവ ദേസേസി. തയോ മാസേ നിരന്തരം പവത്തിതദേസനാ വേഗേന പവത്താ ആകാസഗങ്ഗാ വിയ അധോമുഖഠപിതഉദകഘടാ നിക്ഖന്തഉദകധാരാ വിയ ച ഹുത്വാ അനന്താ അപരിമാണാ അഹോസി.

ബുദ്ധാനഞ്ഹി ഭത്താനുമോദനകാലേപി ഥോകം വഡ്ഢേത്വാ അനുമോദേന്താനം ദേസനാ ദീഘമജ്ഝിമനികായപ്പമാണാ ഹോതി. പച്ഛാഭത്തം പന സമ്പത്തപരിസായ ധമ്മം ദേസേന്താനം ദേസനാ സംയുത്തഅങ്ഗുത്തരികദ്വേമഹാനികായപ്പമാണാവ ഹോതി. കസ്മാ? ബുദ്ധാനഞ്ഹി ഭവങ്ഗപരിവാസോ ലഹുകോ ദന്താവരണം സുഫുസിതം മുഖാദാനം സിലിട്ഠം ജിവ്ഹാ മുദുകാ സരോ മധുരോ വചനം ലഹുപരിവത്തം. തസ്മാ തം മുഹുത്തം ദേസിതധമ്മോപി ഏത്തകോ ഹോതി. തേമാസം ദേസിതധമ്മോ പന അനന്തോ അപരിമാണോയേവ.

ആനന്ദത്ഥേരോ ഹി ബഹുസ്സുതോ തിപിടകധരോ പഞ്ചദസ ഗാഥാസഹസ്സാനി സട്ഠി പദസഹസ്സാനി ലതാപുപ്ഫാനി ആകഡ്ഢന്തോ വിയ ഠിതപദേനേവ ഠത്വാ ഗണ്ഹാതി വാ വാചേതി വാ ദേസേതി വാ. ഏത്തകോ ഥേരസ്സ ഏകോ ഉദ്ദേസമഗ്ഗോ നാമ ഹോതി. ഥേരസ്സ ഹി അനുപദം ഉദ്ദേസം ദദമാനോ അഞ്ഞോ ദാതും ന സക്കോതി, ന സമ്പാപുണാതി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോവ സമ്പാപുണേയ്യ. ഏവം അധിമത്തസതിമാ അധിമത്തഗതിമാ അധിമത്തധിതിമാ സാവകോ സത്ഥാരാ തേമാസം ഇമിനാ നീഹാരേന ദേസിതദേസനം വസ്സസതം വസ്സസഹസ്സം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോപി മത്ഥകം പാപേതും ന സക്കോതി.

ഏവം തേമാസം നിരന്തരം ദേസേന്തസ്സ പന തഥാഗതസ്സ കബളീകാരാഹാരപ്പടിബദ്ധം ഉപാദിന്നകസരീരം കഥം യാപേസീതി? പടിജഗ്ഗനേനേവ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി സോ സോ കാലോ സുവവത്ഥിതോ സുപരിച്ഛിന്നോ സുപച്ചക്ഖോ. തസ്മാ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേന്തോവ മനുസ്സലോകേ കാലം ഓലോകേതി. സോ ഭിക്ഖാചാരവേലം സല്ലക്ഖേത്വാ നിമ്മിതബുദ്ധം മാപേത്വാ ‘ഇമസ്സ ചീവരഗ്ഗഹണം പത്തഗ്ഗഹണം സരകുത്തി ആകപ്പോ ച ഏവരൂപോ നാമ ഹോതു, ഏത്തകം നാമ ധമ്മം ദേസേതൂ’തി അധിട്ഠായ പത്തചീവരമാദായ അനോതത്തദഹം ഗച്ഛതി. ദേവതാ നാഗലതാദന്തകട്ഠം ദേന്തി. തം ഖാദിത്വാ അനോതത്തദഹേ സരീരം പടിജഗ്ഗിത്വാ മനോസിലാതലേ ഠിതോ സുരത്തദുപട്ടം നിവാസേത്വാ ചീവരം പാരുപിത്വാ ചാതുമഹാരാജദത്തിയം സേലമയം പത്തം ആദായ ഉത്തരകുരും ഗച്ഛതി. തതോ പിണ്ഡപാതം ആഹരിത്വാ അനോതത്തദഹതീരേ നിസിന്നോ തം പരിഭുഞ്ജിത്വാ ദിവാവിഹാരായ ചന്ദനവനം ഗച്ഛതി.

ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരോപി തത്ഥ ഗന്ത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ വത്തം കത്വാ ഏകമന്തം നിസീദതി. അഥസ്സ സത്ഥാ നയം ദേതി. ‘സാരിപുത്ത, ഏത്തകോ ധമ്മോ മയാ ദേസിതോ’തി ആചിക്ഖതി. ഏവം സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ നയം ദേന്തേ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തസ്സ അഗ്ഗസാവകസ്സ വേലന്തേ ഠത്വാ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ദസ്സിതസമുദ്ദസദിസം നയദാനം ഹോതി. ഥേരസ്സാപി നയസതേന നയസഹസ്സേന നയസതസഹസ്സേന ഭഗവതാ ദേസിതധമ്മോ ഉപട്ഠാതിയേവ.

സത്ഥാ ദിവാവിഹാരം നിസീദിത്വാ ധമ്മം ദേസേതും കായ വേലായ ഗച്ഛതീതി? സാവത്ഥിവാസീനം കുലപുത്താനം സമ്പത്താനം ധമ്മദേസനവേലാ നാമ അത്ഥി, തായ വേലായ ഗച്ഛതി. ധമ്മം ദേസേത്വാ ഗച്ഛന്തം വാ ആഗച്ഛന്തം വാ കേ ജാനന്തി കേ ന ജാനന്തീതി? മഹേസക്ഖാ ദേവതാ ജാനന്തി, അപ്പേസക്ഖാ ദേവതാ ന ജാനന്തി. കസ്മാ ന ജാനന്തീതി? സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ വാ നിമ്മിതബുദ്ധസ്സ വാ രസ്മിആദീസു നാനത്താഭാവാ. ഉഭിന്നമ്പി ഹി തേസം രസ്മീസു വാ സരേസു വാ വചനേസു വാ നാനത്തം നത്ഥി.

സാരിപുത്തത്ഥേരോപി സത്ഥാരാ ദേസിതം ദേസിതം ധമ്മം ആഹരിത്വാ അത്തനോ സദ്ധിവിഹാരികാനം പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം ദേസേസി. തേസം അയം പുബ്ബയോഗോ – തേ കിര കസ്സപദസബലസ്സ കാലേ ഖുദ്ദകവഗ്ഗുലിയോനിയം നിബ്ബത്താ പബ്ഭാരേ ഓലമ്ബന്താ ദ്വിന്നം ആഭിധമ്മികഭിക്ഖൂനം അഭിധമ്മം സജ്ഝായന്താനം സരേ നിമിത്തം ഗഹേത്വാ കണ്ഹപക്ഖസുക്കപക്ഖേ അജാനിത്വാപി സരേ നിമിത്തഗ്ഗാഹമത്തകേനേവ കാലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിംസു. ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവലോകേ വസിത്വാ തസ്മിം കാലേ മനുസ്സലോകേ നിബ്ബത്താ യമകപാടിഹാരിയേ പസീദിത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിംസു. ഥേരോ സത്ഥാരാ ദേസിതം ദേസിതം ധമ്മം ആഹരിത്വാ തേസം ദേസേസി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അഭിധമ്മദേസനാപരിയോസാനഞ്ച തേസം ഭിക്ഖൂനം സത്തപ്പകരണഉഗ്ഗഹണഞ്ച ഏകപ്പഹാരേനേവ അഹോസി.

അഭിധമ്മേ വാചനാമഗ്ഗോ നാമ സാരിപുത്തത്ഥേരപ്പഭവോ. മഹാപകരണേ ഗണനചാരോപി ഥേരേനേവ ഠപിതോ. ഥേരോ ഹി ഇമിനാ നീഹാരേന ധമ്മന്തരം അമക്ഖേത്വാവ സുഖം ഗഹേതും ധാരേതും പരിയാപുണിതും വാചേതുഞ്ച പഹോതീതി ഗണനചാരം ഠപേസി. ഏവം സന്തേ ഥേരോവ പഠമതരം ആഭിധമ്മികോ ഹോതീതി? ന ഹോതി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോവ പഠമതരം ആഭിധമ്മികോ. സോ ഹി നം മഹാബോധിപല്ലങ്കേ നിസീദിത്വാ പടിവിജ്ഝി. ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ച പന സത്താഹം ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നോ ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘യദാ ഹവേ പാതുഭവന്തി ധമ്മാ,

ആതാപിനോ ഝായതോ ബ്രാഹ്മണസ്സ;

അഥസ്സ കങ്ഖാ വപയന്തി സബ്ബാ,

യതോ പജാനാതി സഹേതുധമ്മം.

‘‘യദാ ഹവേ പാതുഭവന്തി ധമ്മാ,

ആതാപിനോ ഝായതോ ബ്രാഹ്മണസ്സ;

അഥസ്സ കങ്ഖാ വപയന്തി സബ്ബാ,

യതോ ഖയം പച്ചയാനം അവേദി.

‘‘യദാ ഹവേ പാതുഭവന്തി ധമ്മാ,

ആതാപിനോ ഝായതോ ബ്രാഹ്മണസ്സ;

വിധൂപയം തിട്ഠതി മാരസേനം,

സൂരിയോവ ഓഭാസയമന്തലിക്ഖ’’ന്തി. (മഹാവ. ൧-൩; ഉദാ. ൧-൩);

ഇദം പഠമബുദ്ധവചനം നാമ. ധമ്മപദഭാണകാ പന –

‘‘അനേകജാതിസംസാരം, സന്ധാവിസ്സം അനിബ്ബിസം;

ഗഹകാരം ഗവേസന്തോ, ദുക്ഖാ ജാതി പുനപ്പുനം.

‘‘ഗഹകാരക ദിട്ഠോസി, പുന ഗേഹം ന കാഹസി;

സബ്ബാ തേ ഫാസുകാ ഭഗ്ഗാ, ഗഹകൂടം വിസങ്ഖതം;

വിസങ്ഖാരഗതം ചിത്തം, തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ’’തി. (ധ. പ. ൧൫൩-൧൫൪);

ഇദം പഠമബുദ്ധവചനം നാമാതി വദന്തി.

യമകസാലാനമന്തരേ നിപന്നേന പരിനിബ്ബാനസമയേ ‘‘ഹന്ദ ദാനി, ഭിക്ഖവേ, ആമന്തയാമി വോ, വയധമ്മാ സങ്ഖാരാ, അപ്പമാദേന സമ്പാദേഥാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൮) വുത്തവചനം പച്ഛിമബുദ്ധവചനം നാമ.

ഉഭിന്നമന്തരേ പഞ്ചചത്താലീസ വസ്സാനി പുപ്ഫദാമം ഗന്ഥേന്തേന വിയ, രതനാവലിം ആവുനന്തേന വിയ, ച കഥിതോ അമതപ്പകാസനോ സദ്ധമ്മോ മജ്ഝിമബുദ്ധവചനം നാമ.

തം സബ്ബമ്പി സങ്ഗയ്ഹമാനം പിടകതോ തീണി പിടകാനി ഹോന്തി, നികായതോ പഞ്ച നികായാ, അങ്ഗതോ നവങ്ഗാനി, ധമ്മക്ഖന്ധതോ ചതുരാസീതിധമ്മക്ഖന്ധസഹസ്സാനി. കഥം? സബ്ബമ്പി ഹേതം പിടകതോ വിനയപിടകം സുത്തന്തപിടകം അഭിധമ്മപിടകന്തി തിപ്പഭേദമേവ ഹോതി. തത്ഥ ഉഭയാനി പാതിമോക്ഖാനി ദ്വേ വിഭങ്ഗാ ദ്വാവീസതി ഖന്ധകാ സോളസ പരിവാരാതി ഇദം വിനയപിടകം നാമ. ബ്രഹ്മജാലാദിചതുത്തിംസസുത്തസങ്ഗഹോ ദീഘനികായോ. മൂലപരിയായസുത്താദിദിയഡ്ഢസതദ്വേസുത്തസങ്ഗഹോ മജ്ഝിമനികായോ. ഓഘതരണസുത്താദിസത്തസുത്തസഹസ്സസത്തസതദ്വാസട്ഠിസുത്തസങ്ഗഹോ സംയുത്തനികായോ. ചിത്തപരിയാദാനസുത്താദിനവസുത്തസഹസ്സപഞ്ചസതസത്തപഞ്ഞാസസുത്തസങ്ഗഹോ അങ്ഗുത്തരനികായോ. ഖുദ്ദകപാഠധമ്മപദഉദാനഇതിവുത്തകസുത്തനിപാതവിമാനവത്ഥുപേതവത്ഥുഥേരഗാഥാഥേരീഗാഥാജാതകനിദ്ദേസപടിസമ്ഭിദാഅപദാനബുദ്ധവംസചരിയാപിടകവസേന പന്നരസപ്പഭേദോ ഖുദ്ദകനികായോതി ഇദം സുത്തന്തപിടകം നാമ. ധമ്മസങ്ഗണീആദീനി സത്ത പകരണാനി അഭിധമ്മപിടകം നാമ. തത്ഥ –

വിവിധവിസേസനയത്താ, വിനയനതോ ചേവ കായവാചാനം;