൧. സമ്ബോധിവഗ്ഗോ

൧. സമ്ബോധിസുത്തവണ്ണനാ

൧. നവകനിപാതസ്സ പഠമേ സമ്ബോധിപക്ഖികാനന്തി ചതുമഗ്ഗസങ്ഖാതസ്സ സമ്ബോധിസ്സ പക്ഖേ ഭവാനം, ഉപകാരകാനന്തി അത്ഥോ. പാളിയം ആഗതേ നവ ധമ്മേ സന്ധായേവം പുച്ഛതി. കാ ഉപനിസാതി കോ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ. അഭിസല്ലേഖന്തീതി അഭിസല്ലേഖികാ. സമഥവിപസ്സനാചിത്തസ്സ വിവരണേ സപ്പായാ ഉപകാരകാതി ചേതോവിവരണസപ്പായാ. അപ്പിച്ഛതം ആരബ്ഭ പവത്താ കഥാ അപ്പിച്ഛകഥാ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

അസുഭാ ഭാവേതബ്ബാ രാഗസ്സ പഹാനായാതി അയമത്ഥോ സാലിലായകോപമായ വിഭാവേതബ്ബോ – ഏകോ ഹി പുരിസോ അസിതം ഗഹേത്വാ കോടിതോ പട്ഠായ സാലിക്ഖേത്തേ സാലിയോ ലായതി. അഥസ്സ വതിം ഭിന്ദിത്വാ ഗാവോ പവിസിംസു. സോ അസിതം ഠപേത്വാ യട്ഠിം ആദായ തേനേവ മഗ്ഗേന ഗാവോ നീഹരിത്വാ വതിം പാകതികം കത്വാ പുനപി അസിതം ആദായ സാലിയോ ലായി. ഏത്ഥ സാലിക്ഖേത്തം വിയ ബുദ്ധസാസനം ദട്ഠബ്ബം, സാലിലായകോ വിയ യോഗാവചരോ, അസിതം വിയ പഞ്ഞാ, ലായനകാലോ വിയ വിപസ്സനായ കമ്മകരണകാലോ, യട്ഠി വിയ അസുഭകമ്മട്ഠാനം, വതി വിയ സംവരോ, വതിം ഭിന്ദിത്വാ ഗാവീനം പവിസനം വിയ സഹസാ അപ്പടിസങ്ഖായ പമാദം ആരബ്ഭ രാഗസ്സ ഉപ്പജ്ജനം, അസിതം ഠപേത്വാ യട്ഠിം ആദായ പവിട്ഠമഗ്ഗേനേവ ഗാവോ നീഹരിത്വാ വതിം പടിപാകതികം കത്വാ പുന കോടിതോ പട്ഠായ സാലിലായനം വിയ അസുഭകമ്മട്ഠാനേന രാഗം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ പുന വിപസ്സനായ കമ്മം ആരഭനകാലോ. ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘അസുഭാ ഭാവേതബ്ബാ രാഗസ്സ പഹാനായാ’’തി.

തത്ഥ രാഗസ്സാതി പഞ്ചകാമഗുണികരാഗസ്സ. മേത്താതി മേത്താകമ്മട്ഠാനം. ബ്യാപാദസ്സ പഹാനായാതി വുത്തനയേനേവ ഉപ്പന്നസ്സ കോപസ്സ പജഹനത്ഥായ. ആനാപാനസ്സതീതി സോളസവത്ഥുകാ ആനാപാനസ്സതി. വിതക്കുപച്ഛേദായാതി വുത്തനയേനേവ ഉപ്പന്നാനം വിതക്കാനം ഉപച്ഛേദനത്ഥായ. അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതായാതി അസ്മീതി ഉപ്പജ്ജനകസ്സ മാനസ്സ സമുഗ്ഘാതത്ഥായ. അനത്തസഞ്ഞാ സണ്ഠാതീതി അനിച്ചലക്ഖണേ ദിട്ഠേ അനത്തലക്ഖണം ദിട്ഠമേവ ഹോതി. ഏതേസു ഹി തീസു ലക്ഖണേസു ഏകസ്മിം ദിട്ഠേ ഇതരദ്വയം ദിട്ഠമേവ ഹോതി. തേന വുത്തം – ‘‘അനിച്ചസഞ്ഞിനോ, ഭിക്ഖവേ, അനത്തസഞ്ഞാ സണ്ഠാതീ’’തി. ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിബ്ബാനന്തി ദിട്ഠേയേവ ധമ്മേ അപച്ചയപരിനിബ്ബാനഞ്ച പാപുണാതീതി ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

൨. നിസ്സയസുത്തവണ്ണനാ

൨. ദുതിയേ നിസ്സയസമ്പന്നോതി പതിട്ഠാസമ്പന്നോ. സദ്ധന്തി ഓകപ്പനസദ്ധം. വീരിയന്തി കായികചേതസികവീരിയം. യംസാതി യം അസ്സ. അരിയായ പഞ്ഞായാതി സഹവിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ. സങ്ഖായാതി ജാനിത്വാ. ഏകം പടിസേവതീതി സേവിതബ്ബയുത്തകം സേവതി. അധിവാസേതീതി അധിവാസേതബ്ബയുത്തകം അധിവാസേതി. പരിവജ്ജേതീതി പരിവജ്ജേതബ്ബയുത്തകം പരിവജ്ജേതി. വിനോദേതീതി നീഹരിതബ്ബയുത്തകം നീഹരതി. ഏവം ഖോ ഭിക്ഖൂതി ഏവം ഖോ ഭിക്ഖു ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാവസേന ചേവ ധമ്മവവത്ഥാനവസേന ച പടിസേവിതബ്ബാദീനി സുപ്പടിവിദ്ധാനി സുപച്ചക്ഖാനി കത്വാ പടിസേവന്തോ അധിവാസേന്തോ പരിവജ്ജേന്തോ വിനോദേന്തോ ച ഭിക്ഖു നിസ്സയസമ്പന്നോ നാമ ഹോതീതി.

൩. മേഘിയസുത്തവണ്ണനാ

൩. തതിയേ ചാലികായന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. തം കിര ചലമഗ്ഗം നിസ്സായ കതത്താ ഓലോകേന്താനം ചലമാനം വിയ ഉപട്ഠാതി, തസ്മാ ചാലികാതി സങ്ഖം ഗതം. ചാലിയപബ്ബതേതി സോപി പബ്ബതോ സബ്ബസേതത്താ കാളപക്ഖുപോസഥേ ഓലോകേന്താനം ചലമാനോ വിയ ഉപട്ഠാതി, തസ്മാ ചാലിയപബ്ബതോതി വുത്തോ. തത്ഥ മഹന്തം വിഹാരം കാരയിംസു. ഇതി ഭഗവാ തം നഗരം നിസ്സായ ചാലികാപബ്ബതമഹാവിഹാരേ വിഹരതി. ജന്തുഗാമന്തി ഏവംനാമകം അപരമ്പി തസ്സേവ വിഹാരസ്സ ഗോചരഗാമം. ജത്തുഗാമന്തിപി പഠന്തി. പധാനത്ഥികസ്സാതി പധാനകമ്മികസ്സ. പധാനായാതി സമണധമ്മകരണത്ഥായ. ആഗമേഹി താവാതി സത്ഥാ ഥേരസ്സ വചനം സുത്വാ ഉപധാരേന്തോ ‘‘ന താവസ്സ ഞാണം പരിപക്ക’’ന്തി ഞത്വാ പടിബാഹന്തോ ഏവമാഹ. ഏകകമ്ഹി താവാതി ഇദം പനസ്സ ‘‘ഏവമയം ഗന്ത്വാപി കമ്മേ അനിപ്ഫജ്ജമാനേ നിരാസങ്കോ ഹുത്വാ പേമവസേന പുന ആഗച്ഛിസ്സതീ’’തി ചിത്തമദ്ദവജനനത്ഥം ആഹ. നത്ഥി കിഞ്ചി ഉത്തരി കരണീയന്തി ചതൂസു സച്ചേസു ചതുന്നം കിച്ചാനം കതത്താ അഞ്ഞം ഉത്തരി കരണീയം നാമ നത്ഥി. കതസ്സ വാ പടിചയോതി അധിഗതസ്സ വാ പുന പടിചയോപി നത്ഥി. ന ഹി ഭാവിതമഗ്ഗോ പുന ഭാവീയതി, ന പഹീനകിലേസാനം പുന പഹാനം അത്ഥി. പധാനന്തി ഖോ, മേഘിയ, വദമാനം കിന്തി വദേയ്യാമാതി ‘‘സമണധമ്മം കരോമീ’’തി തം വദമാനം മയം അഞ്ഞം കിം നാമ വദേയ്യാമ.

ദിവാവിഹാരം നിസീദീതി ദിവാവിഹാരത്ഥായ നിസീദി. നിസീദന്തോ ച യസ്മിം മങ്ഗലസിലാപട്ടേ പുബ്ബേ അനുപടിപാടിയാ പഞ്ച ജാതിസതാനി രാജാ ഹുത്വാ ഉയ്യാനകീളികം കീളന്തോ തിവിധനാടകപരിവാരോ നിസീദി, തസ്മിംയേവ നിസീദി. അഥസ്സ നിസിന്നകാലതോ പട്ഠായ സമണഭാവോ ജഹിതോ വിയ അഹോസി, രാജവേസം ഗഹേത്വാ നാടകവരപരിവുതോ സേതച്ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാ മഹാരഹേ പല്ലങ്കേ നിസിന്നോ വിയ ജാതോ. അഥസ്സ തം സമ്പത്തിം അസ്സാദയതോ കാമവിതക്കോ ഉദപാദി. സോ തസ്മിംയേവ ഖണേ മഹായോധേഹി ഗഹിതേ ദ്വേ ചോരേ ആനേത്വാ പുരതോ ഠപിതേ വിയ അദ്ദസ. തേസു ഏകസ്സ വധം ആണാപനവസേനസ്സ ബ്യാപാദവിതക്കോ ഉപ്പജ്ജി, ഏകസ്സ ബന്ധനം ആണാപനവസേന വിഹിംസാവിതക്കോ. ഏവം സോ ലതാജാലേന രുക്ഖോ വിയ മധുമക്ഖികാഹി മധുഘാതകോ വിയ അകുസലവിതക്കേഹി പരിക്ഖിത്തോ അഹോസി. തം സന്ധായ – അഥ ഖോ ആയസ്മതോ മേഘിയസ്സാതിആദി വുത്തം. അന്വാസത്താതി അനുബദ്ധാ സമ്പരിവാരിതാ. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി ഏവം പാപവിതക്കേഹി സമ്പരികിണ്ണോ കമ്മട്ഠാനം സപ്പായം കാതും അസക്കോന്തോ ‘‘ഇദം വത ദിസ്വാ ദീഘദസ്സീ ഭഗവാ പടിസേധേസീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘ഇദം കാരണം ദസബലസ്സ ആരോചേസ്സാമീ’’തി നിസിന്നാസനതോ വുട്ഠായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി.

൪. നന്ദകസുത്തവണ്ണനാ

൪. ചതുത്ഥേ ഉപട്ഠാനസാലായന്തി ഭോജനസാലായം. യേനുപട്ഠാനസാലാതി സത്ഥാ നന്ദകത്ഥേരേന മധുരസ്സരേന ആരദ്ധായ ധമ്മദേസനായ സദ്ദം സുത്വാ, ‘‘ആനന്ദ, കോ ഏസോ ഉപട്ഠാനസാലായ മധുരസ്സരേന ധമ്മം ദേസേതീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ധമ്മകഥികനന്ദകത്ഥേരസ്സ അജ്ജ, ഭന്തേ, വാരോ’’തി സുത്വാ ‘‘അതിമധുരം കത്വാ, ആനന്ദ, ഏസോ ഭിക്ഖു ധമ്മം കഥേതി, മയമ്പി ഗന്ത്വാ സുണിസ്സാമാ’’തി വത്വാ യേനുപട്ഠാനസാലാ തേനുപസങ്കമി. ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ അട്ഠാസീതി ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ ചീവരഗബ്ഭേ പടിച്ഛാദേത്വാ അഞ്ഞാതകവേസേന അട്ഠാസി. കഥാപരിയോസാനം ആഗമയമാനോതി ‘‘ഇദമവോചാ’’തി ഇദം കഥാവസാനം ഉദിക്ഖമാനോ ധമ്മകഥം സുണന്തോ അട്ഠാസിയേവ. അഥായസ്മാ ആനന്ദോ നിക്ഖന്തേ പഠമേ യാമേ സത്ഥു സഞ്ഞം അദാസി – ‘‘പഠമയാമോ അതിക്കന്തോ, ഭന്തേ, ഥോകം വിസ്സമഥാ’’തി. സത്ഥാ തത്ഥേവ അട്ഠാസി. അഥായസ്മാ ആനന്ദോ മജ്ഝിമയാമേപി നിക്ഖന്തേ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ പകതിയാ ഖത്തിയസുഖുമാലാ, പുന ബുദ്ധസുഖുമാലാതി പരമസുഖുമാലാ, മജ്ഝിമയാമോപി അതിക്കന്തോ, മുഹുത്തം വിസ്സമഥാ’’തി ആഹ. സത്ഥാ തത്ഥേവ അട്ഠാസി. തത്ഥ ഠിതകസ്സേവസ്സ അരുണഗ്ഗം പഞ്ഞായിത്ഥ. അരുണുഗ്ഗമനഞ്ച ഥേരസ്സ ‘‘ഇദമവോചാ’’തി പാപേത്വാ കഥാപരിയോസാനഞ്ച ദസബലസ്സ ഛബ്ബണ്ണസരീരസ്മിവിസ്സജ്ജനഞ്ച ഏകപ്പഹാരേനേവ അഹോസി. അഗ്ഗളം ആകോടേസീതി അഗ്ഗനഖേന ദ്വാരകവാടം ആകോടേസി.

സാരജ്ജമാനരൂപോതി ഹരായമാനോ ഓത്തപ്പമാനോ. ദോമനസ്സസാരജ്ജം പനസ്സ നത്ഥി. ഏത്തകമ്പി നോ നപ്പടിഭാസേയ്യാതി പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തസ്സ അപ്പടിഭാനം നാമ നത്ഥി. ഏത്തകമ്പി ന കഥേയ്യന്തി ദസ്സേതി. സാധു സാധൂതി ഥേരസ്സ ധമ്മദേസനം സമ്പഹംസന്തോ ആഹ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ ‘‘സുഗഹിതാ ച തേ ധമ്മദേസനാ സുകഥിതാ ചാ’’തി. കുലപുത്താനന്തി ആചാരകുലപുത്താനഞ്ചേവ ജാതികുലപുത്താനഞ്ച. അരിയോ ച തുണ്ഹിഭാവോതി ദുതിയജ്ഝാനസമാപത്തിം സന്ധായേവമാഹ. അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായാതി സങ്ഖാരപരിഗ്ഗഹവിപസ്സനാഞാണസ്സ. ചതുപ്പാദകോതി അസ്സഗോണഗദ്രഭാദികോ. ഇദം വത്വാതി ഇമം ചതൂഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം ധമ്മം കഥയിത്വാ. വിഹാരം പാവിസീതി ഗന്ധകുടിം പവിട്ഠോ.

കാലേന ധമ്മസ്സവനേതി കാലേ കാലേ ധമ്മസ്സവനസ്മിം. ധമ്മസാകച്ഛായാതി പഞ്ഹകഥായ. ഗമ്ഭീരം അത്ഥപദന്തി ഗമ്ഭീരം ഗുള്ഹം രഹസ്സം അത്ഥം. പഞ്ഞായാതി സഹവിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ. സമ്മസനപടിവേധപഞ്ഞാപി ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാപഞ്ഞാപി വട്ടതിയേവ. പത്തോ വാ പജ്ജതി വാതി അരഹത്തം പത്തോ വാ പാപുണിസ്സതി വാതി ഏവം ഗുണസമ്ഭാവനായ സമ്ഭാവേതി. അപ്പത്തമാനസാതി അപ്പത്തഅരഹത്താ, അരഹത്തം വാ അപ്പത്തം മാനസം ഏതേസന്തിപി അപ്പത്തമാനസാ. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരന്തി ഏത്ഥ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരോ ലോകിയോപി വട്ടതി ലോകുത്തരോപി.

൫. ബലസുത്തവണ്ണനാ

൫. പഞ്ചമേ അവിജ്ജാകോസജ്ജസാവജ്ജഅസ്സദ്ധിയേസു അകമ്പനതോ പഞ്ഞാബലാദീനി ദട്ഠബ്ബാനി. അകുസലസങ്ഖാതാതി അകുസലാതി ഞാതാ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. നാലമരിയാതി അരിയഭാവം കാതും അസമത്ഥാ, അരിയാനം വാ അനനുച്ഛവികാ. വോദിട്ഠാതി സുട്ഠു ദിട്ഠാ. വോചരിതാതി മനോദ്വാരേ സമുദാചാരപ്പത്താ. അത്ഥികസ്സാതി ധമ്മദേസനായ അത്ഥികസ്സ. ആജീവികാഭയന്തി ജീവിതവുത്തിഭയം. അസിലോകഭയന്തി ഗരഹാഭയം. പരിസാസാരജ്ജഭയന്തി പരിസം പത്വാ സാരജ്ജം ഓക്കമനഭയം. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

൬. സേവനാസുത്തവണ്ണനാ

൬. ഛട്ഠേ ജീവിതപരിക്ഖാരാതി ജീവിതസമ്ഭാരാ. സമുദാനേതബ്ബാതി സമാഹരിതബ്ബാ. കസിരേന സമുദാഗച്ഛന്തീതി ദുക്ഖേന ഉപ്പജ്ജന്തി. രത്തിഭാഗം വാ ദിവസഭാഗം വാതി ഏത്ഥ രത്തിഭാഗേ ഞത്വാ രത്തിഭാഗേയേവ പക്കമിതബ്ബം, രത്തിം ചണ്ഡവാളാദിപരിപന്ഥേ സതി അരുണുഗ്ഗമനം ആഗമേതബ്ബം. ദിവസഭാഗേ ഞത്വാ ദിവാ പക്കമിതബ്ബം, ദിവാ പരിപന്ഥേ സതി സൂരിയത്ഥങ്ഗമനം ആഗമേതബ്ബം. സങ്ഖാപീതി സാമഞ്ഞത്ഥസ്സ ഭാവനാപാരിപൂരിആഗമനം ജാനിത്വാ. സോ പുഗ്ഗലോതി പദസ്സ പന ‘‘നാനുബന്ധിതബ്ബോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. അനാപുച്ഛാതി ഇധ പന തം പുഗ്ഗലം അനാപുച്ഛാ പക്കമിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. അപി പനുജ്ജമാനേനാതി അപി നിക്കഡ്ഢിയമാനേന. ഏവരൂപോ ഹി പുഗ്ഗലോ സചേപി ദാരുകലാപസതം വാ ഉദകഘടസതം വാ വാലികാഘടസതം വാ ദണ്ഡം ആരോപേതി, മാ ഇധ വസീതി നിക്കഡ്ഢാപേതി വാ, തം ഖമാപേത്വാപി യാവജീവം സോ അനുബന്ധിതബ്ബോവ, ന വിജഹിതബ്ബോ.

൭. സുതവാസുത്തവണ്ണനാ

൭. സത്തമേ പഞ്ച ഠാനാനി അജ്ഝാചരിതുന്തി പഞ്ച കാരണാനി അതിക്കമിതും. പാണന്തി അന്തമസോ കുന്ഥകിപില്ലികം. അദിന്നന്തി അന്തമസോ തിണസലാകമ്പി പരസന്തകം. ഥേയ്യസങ്ഖാതന്തി ഥേയ്യചിത്തേന. സന്നിധികാരകം കാമേ പരിഭുഞ്ജിതുന്തി സന്നിധിം കത്വാ ഠപേത്വാ വത്ഥുകാമകിലേസകാമേ പരിഭുഞ്ജിതും അഭബ്ബോ. അകപ്പിയം കാമഗുണം സന്ധായേതം വുത്തം. ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാതുന്തി ‘‘ന ബുദ്ധോ അയ’’ന്തി ഏവം പടിക്ഖിപിതും. ധമ്മാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം താവ അട്ഠകഥായ ആഗതം. പാളിയം പന ഇമസ്മിം സുത്തേ അഗതിഗമനാനി കഥിതാനി.

൮-൧൦. സജ്ഝസുത്താദിവണ്ണനാ

൮-൧൦. അട്ഠമേ ബുദ്ധാദീനം പച്ചക്ഖാനം കഥിതം. നവമേ പുഥുജ്ജനേന സദ്ധിം ഗഹിതത്താ ‘‘ആഹുനേയ്യാ’’തി വുത്തം. ദസമേ ഗോത്രഭൂതി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ അനന്തരപച്ചയേന സിഖാപത്തബലവവിപസ്സനാചിത്തേന സമന്നാഗതോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സമ്ബോധവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. സീഹനാദവഗ്ഗോ

൧. സീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി ‘‘സചേ സത്ഥാ ചാരികം പക്കമിതുകാമോ അസ്സ, ഇമസ്മിം കാലേ പക്കമേയ്യ. ഹന്ദാഹം ചാരികം ഗമനത്ഥായ സത്ഥാരം ആപുച്ഛാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ഉപസങ്കമി. ആയസ്മാ മം, ഭന്തേതി സോ കിര ഭിക്ഖു ഥേരം മഹതാ ഭിക്ഖുപരിവാരേന ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ തഥാഗതം പഹായ സാരിപുത്തം പരിവാരേത്വാ നിക്ഖന്താ, ഗമനവിച്ഛേദമസ്സ കരിസ്സാമീ’’തി അട്ഠാനേ കോപം ബന്ധിത്വാ ഏവമാഹ. തത്ഥ ആസജ്ജാതി ഘട്ടേത്വാ. അപ്പടിനിസ്സജ്ജാതി അക്ഖമാപേത്വാ അച്ചയം അദേസേത്വാ. കിസ്മിം പന സോ കാരണേ ആഘാതം ബന്ധീതി? ഥേരസ്സ കിര ദസബലം വന്ദിത്വാ ഉട്ഠായ ഗച്ഛതോ ചീവരകണ്ണോ തസ്സ സരീരം ഫുസി, വാതോ പഹരീതിപി വദന്തി. ഏത്തകേന ആഘാതം ബന്ധിത്വാ ഥേരം മഹതാ പരിവാരേന ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ഉസൂയമാനോ ‘‘ഗമനവിച്ഛേദമസ്സ കരിസ്സാമീ’’തി ഏവമാഹ. ഏഹി ത്വം ഭിക്ഖൂതി സത്ഥാ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ വചനം സുത്വാ ‘‘ന തം ഭിക്ഖു സാരിപുത്തോ പഹരീതി വുത്തേ, ‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ അത്തനോ അഗ്ഗസാവകസ്സേവ പക്ഖം വഹഥ, ന മയ്ഹ’ന്തി മയി മനോപദോസം കത്വാ അപായേ നിബ്ബത്തേയ്യാ’’തി ഞത്വാ ‘‘സാരിപുത്തം പക്കോസാപേത്വാ ഇമമത്ഥം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ഏകം ഭിക്ഖും ആമന്തേത്വാ ഏവമാഹ. അവാപുരണം ആദായാതി കുഞ്ചികം ഗഹേത്വാ. സീഹനാദന്തി സേട്ഠനാദം പമുഖനാദം അപ്പടിവത്തിയനാദം. ഏവം ദ്വീഹി മഹാഥേരേഹി ആരോചിതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാനി പഹായ സത്ഥു സന്തികം അഗമാസി. ഖീയനധമ്മന്തി കഥാധമ്മം.

ഗൂഥഗതന്തി ഗൂഥമേവ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. പഥവീസമേനാതി അകുജ്ഝനട്ഠേന പഥവിയാ സമാനേന. ന ഹി പഥവീ ‘‘മയി സുചിം നിക്ഖിപന്തീ’’തി സോമനസ്സം കരോതി, ന ‘‘അസുചിം നിക്ഖിപന്തീ’’തി ദോമനസ്സം. മയ്ഹമ്പി ഏവരൂപം ചിത്തന്തി ദസ്സേതി. വിപുലേനാതി അപരിത്തേന. മഹഗ്ഗതേനാതി മഹന്തഭാവം ഗതേന. അപ്പമാണേനാതി വഡ്ഢിതപ്പമാണേന. അവേരേനാതി അകുസലവേരപുഗ്ഗലവേരരഹിതേന. അബ്യാപജ്ഝേനാതി നിദ്ദുക്ഖേന വിഗതദോമനസ്സേന. സോ ഇധാതി സോ അനുപട്ഠിതകായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനോ ഭിക്ഖു ഏവം കരേയ്യ, മാദിസോ കഥം ഏവരൂപം കരിസ്സതി, ഭന്തേതി പഠമം സീഹനാദം നദി. ഏവം സബ്ബത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

രജോഹരണന്തി രജസമ്മജ്ജനചോളകം, പാദപുഞ്ഛന്തി, തസ്സേവ നാമം. കളോപിഹത്ഥോതി പച്ഛിഹത്ഥോ ഉക്ഖലിഹത്ഥോ വാ. നന്തകവാസീതി അന്തച്ഛിന്നപിലോതികവസനോ. സൂരതോതി സുചിസീലോ സോരച്ചേന സമന്നാഗതോ. സുദന്തോതി സുട്ഠു ദമഥം ഉപഗതോ. സുവിനീതോതി സുട്ഠു സിക്ഖിതോ. ന കഞ്ചി ഹിംസതീതി വിസാണാദീസു ഗണ്ഹന്തമ്പി പിട്ഠിം പരിമജ്ജന്തമ്പി ന കഞ്ചി വിഹേഠേതി. ഉസഭഛിന്നവിസാണസമേനാതി ഉസഭസ്സ ഛിന്നവിസാണസ്സ ചിത്തസദിസേന.

അട്ടീയേയ്യാതി അട്ടോ പീളിതോ ഭവേയ്യ. ഹരായേയ്യാതി ലജ്ജേയ്യ. ജിഗുച്ഛേയ്യാതി ജിഗുച്ഛം ആപജ്ജേയ്യ.

മേദകഥാലികന്തി മേദകഥാലികാ വുച്ചതി സൂനകാരകേഹി യൂസനിക്ഖമനത്ഥായ തത്ഥ തത്ഥ കതഛിദ്ദാ ഥാലികാ. പരിഹരേയ്യാതി മംസസ്സ പൂരേത്വാ ഉക്ഖിപിത്വാ ഗച്ഛേയ്യ. ഛിദ്ദാവഛിദ്ദന്തി പരിത്തമഹന്തേഹി ഛിദ്ദേഹി സമന്നാഗതം. ഉഗ്ഘരന്തന്തി ഉപരിമുഖേഹി ഛിദ്ദേഹി നിക്ഖമമാനയൂസം. പഗ്ഘരന്തന്തി അധോമുഖേഹി നിക്ഖമമാനയൂസം. ഏവമസ്സ സകലസരീരം യൂസമക്ഖിതം ഭവേയ്യ. ഛിദ്ദാവഛിദ്ദന്തി നവഹി വണമുഖേഹി പരിത്തമഹന്ത ഛിദ്ദം. ഏവമേത്ഥ അട്ഠമനവമേഹി ദ്വീഹി അങ്ഗേഹി ഥേരോ അത്തനോ സരീരേ നിച്ഛന്ദരാഗതം കഥേസി.

അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖൂതി ഏവം ഥേരേന നവഹി കാരണേഹി സീഹനാദേ നദിതേ അഥ സോ ഭിക്ഖു. അച്ചയോതി അപരാധോ. മം അച്ചഗമാതി മം അതിക്കമ്മ അഭിഭവിത്വാ പവത്തോ. പതിഗ്ഗണ്ഹതൂതി ഖമതു. ആയതിം സംവരായാതി അനാഗതേ സംവരണത്ഥായ, പുന ഏവരൂപസ്സ അപരാധസ്സ അകരണത്ഥായ. തഗ്ഘാതി ഏകംസേന. യഥാധമ്മം പടികരോസീതി യഥാ ധമ്മോ ഠിതോ, തഥേവ കരോസി, ഖമാപേസീതി വുത്തം ഹോതി. തം തേ മയം പടിഗ്ഗണ്ഹാമാതി തം തവ അപരാധം മയം ഖമാമ. വുദ്ധിഹേസാ ഭിക്ഖു അരിയസ്സ വിനയേതി ഏസാ ഭിക്ഖു അരിയസ്സ വിനയേ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ വുഡ്ഢി നാമ. കതമാ? അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരിത്വാ ആയതിം സംവരാപജ്ജനാ. ദേസനം പന പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനം കരോന്തോ യോ അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോതി, ആയതിം സംവരം ആപജ്ജതീതി ആഹ. ഫലതീതി സചേ ഹി ഥേരോ ന ഖമേയ്യ, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ തത്ഥേവ സത്തധാ മുദ്ധാ ഫലേയ്യ. തസ്മാ ഭഗവാ ഏവമാഹ. സചേ മം സോതി സചേ മം അയം ഭിക്ഖു ഖമാഹീതി ഏവം വദതി. ഖമതു ച മേ സോതി അയമ്പി ചായസ്മാ മയ്ഹം ഖമതൂതി ഏവം ഥേരോ തസ്സ അച്ചയം പടിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സയമ്പി തം സത്ഥു സമ്മുഖേ ഖമാപേസീതി.

൨. സഉപാദിസേസസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ സഉപാദിസേസന്തി സഉപാദാനസേസം. അനുപാദിസേസന്തി ഉപാദാനസേസരഹിതം നിഗ്ഗഹണം. മത്തസോ കാരീതി പമാണകാരീ ന പരിപൂരകാരീ. ന താവായം, സാരിപുത്ത, ധമ്മപരിയായോ പടിഭാസീതി അപ്പടിഭാനം നാമ ഭഗവതോ നത്ഥി, ന താവാഹം ഇമം ധമ്മപരിയായം കഥേസിന്തി അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ. മായിമം ധമ്മപരിയായം സുത്വാ പമാദം ആഹരിംസൂതി ‘‘മയം കിര ചതൂഹി അപായേഹി മുത്താ’’തി ഉപരി അരഹത്തത്ഥായ വീരിയം അകരോന്താ മാ പമാദം ആപജ്ജിംസു. പഞ്ഹാധിപ്പായേന ഭാസിതോതി തയാ പുച്ഛിതപഞ്ഹസ്സ സഭാവേന കഥിതോതി ദസ്സേതി. ഇമേസം പന നവന്നം പുഗ്ഗലാനം ഭവേസു ഛന്ദരാഗവിനോദനത്ഥം ഏതമേവ അത്ഥുപ്പത്തിം കത്വാ – ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അപ്പമത്തകോപി ഗൂഥോ ദുഗ്ഗന്ധോ ഹോതി, ഏവമേവ ഖോ ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, അപ്പമത്തകമ്പി ഭവം ന വണ്ണേമി അന്തമസോ അച്ഛരാസങ്ഘാതമത്തമ്പീ’’തി ഇമം സുത്തം (അ. നി. ൧.൩൨൧) അഭാസി. ന കേവലഞ്ച ഏതേസംയേവ നവന്നം പുഗ്ഗലാനം ഗതി നിബദ്ധാ, യേസം പന കുലാനം തീണി സരണാനി പഞ്ച സീലാനി ഏകം സലാകഭത്തം ഏകം പക്ഖിയഭത്തം ഏകം വസ്സാവാസികം ഏകാ പോക്ഖരണീ ഏകോ ആവാസോ, ഏവരൂപാനി നിബദ്ധപുഞ്ഞാനി അത്ഥി. തേസമ്പി ഗതി നിബദ്ധാ, സോതാപന്നസദിസാനേവ താനി കുലാനി.

൩. കോട്ഠികസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയന്തി ഇമസ്മിം യേവത്തഭാവേ വിപച്ചനകകമ്മം. സമ്പരായവേദനീയന്തി ദുതിയേ അത്തഭാവേ വിപച്ചനകകമ്മം. സുഖവേദനീയന്തി സുഖവേദനാജനകകമ്മം. ദുക്ഖവേദനീയന്തി ദുക്ഖവേദനാജനകകമ്മം. പരിപക്കവേദനീയന്തി ലദ്ധവിപാകവാരം. അപരിപക്കവേദനീയന്തി അലദ്ധവിപാകവാരം. ബഹുവേദനീയന്തി ബഹുവിപാകദായകം. അപ്പവേദനീയന്തി ന ബഹുവിപാകദായകം. അവേദനീയന്തി വിപാകവേദനായ അദായകം. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

൪. സമിദ്ധിസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ സമിദ്ധീതി അത്തഭാവസമിദ്ധതായ ഏവംലദ്ധനാമോ ഥേരസ്സ സദ്ധിവിഹാരികത്ഥേരോ. കിമാരമ്മണാതി കിംപച്ചയാ. സങ്കപ്പവിതക്കാതി സങ്കപ്പഭൂതാ വിതക്കാ. നാമരൂപാരമ്മണാതി നാമരൂപപച്ചയാ. ഇമിനാ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ ഭൂതുപാദായരൂപഞ്ച വിതക്കാനം പച്ചയോതി ദസ്സേതി. ക്വ നാനത്തം ഗച്ഛന്തീതി കസ്മിം ഠാനേ നാനാസഭാവതം വേമത്തം ഗച്ഛന്തി. ധാതുസൂതി രൂപധാതുആദീസു. അഞ്ഞോയേവ ഹി രൂപവിതക്കോ, അഞ്ഞേ സദ്ദവിതക്കാദയോതി. ഫസ്സസമുദയാതി സമ്പയുത്തഫസ്സപച്ചയാ. വേദനാസമോസരണാതി തിസ്സോ വേദനാ സമോസരണാ. ഏത്തകേന കുസലാകുസലമിസ്സകാ കഥിതാ. സമാധിപ്പമുഖാതിആദയോ പന അപചയപക്ഖികാതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ പുബ്ബങ്ഗമട്ഠേന ജേട്ഠകട്ഠേന വാ സമാധി പമുഖം ഏതേസന്തി സമാധിപ്പമുഖാ. ജേട്ഠകകാരണട്ഠേന സതി അധിപതേയ്യാ ഏതേസന്തി സതാധിപതേയ്യാ. മഗ്ഗപഞ്ഞാ ഉത്തരാ ഏതേസന്തി പഞ്ഞുത്തരാ. ഫലവിമുത്തിം പത്വാ സാരപ്പത്താ ഹോന്തീതി വിമുത്തിസാരാ. ആരമ്മണവസേന അമതം നിബ്ബാനം ഓഗാഹിത്വാ തത്ഥ പതിട്ഠിതാതി അമതോഗധാ. തേന ച മാ മഞ്ഞീതി തേന വിസ്സജ്ജനേന ‘‘അഹം അഗ്ഗസാവകേന പുച്ഛിതേ പഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജേസി’’ന്തി മാ മാനം വാ ദപ്പം വാ അകാസി.

൫-൬. ഗണ്ഡസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൫-൧൬. പഞ്ചമേ തീണി ചത്താരി വസ്സാനി വസ്സഗണാ, അനേകേ വസ്സഗണാ ഉപ്പന്നാ അസ്സാതി അനേകവസ്സഗണികോ. തസ്സസ്സൂതി തസ്സ ഭവേയ്യും. അഭേദനമുഖാനീതി ന കേനചി ഭിന്ദിത്വാ കതാനി, കേവലം കമ്മസമുട്ഠിതാനേവ വണമുഖാനി. ജേഗുച്ഛിയംയേവാതി ജിഗുച്ഛിതബ്ബമേവ പടികൂലമേവ. ചാതുമഹാഭൂതികസ്സാതി ചതുമഹാഭൂതമയസ്സ. ഓദനകുമ്മാസൂപചയസ്സാതി ഓദനേന ചേവ കുമ്മാസേന ച ഉപചിതസ്സ വഡ്ഢിതസ്സ. അനിച്ചുച്ഛാദനപരിമദ്ദനഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മസ്സാതി ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചധമ്മസ്സ, ദുഗ്ഗന്ധവിഘാതത്ഥായ തനുവിലേപനേന ഉച്ഛാദനധമ്മസ്സ, അങ്ഗപച്ചങ്ഗാബാധവിനോദനത്ഥായ ഖുദ്ദകസമ്ബാഹനേന പരിമദ്ദനധമ്മസ്സ, ദഹരകാലേ വാ ഊരൂസു സയാപേത്വാ ഗബ്ഭവാസേന ദുസ്സണ്ഠിതാനം തേസം തേസം അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം സണ്ഠാനസമ്പാദനത്ഥം അഞ്ഛനപീളനാദിവസേന പരിമദ്ദനധമ്മസ്സ, ഏവം പരിഹരിതസ്സാപി ച ഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മസ്സ, ഭിജ്ജനവികിരണസഭാവസ്സേവാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച അനിച്ചപദേന ചേവ ഭേദനവിദ്ധംസനപദേഹി ചസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ കഥിതോ, സേസേഹി സമുദയോ. നിബ്ബിന്ദഥാതി ഉക്കണ്ഠഥ പജഹഥ ഇമം കായന്തി ദസ്സേതി. ഏവമിമസ്മിം സുത്തേ ബലവവിപസ്സനാ കഥിതാ. ഛട്ഠം വുത്തനയമേവ. സഞ്ഞാസീസേന പനേത്ഥ ഞാണമേവ കഥിതം.

൭-൮. കുലസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൭-൧൮. സത്തമേ ന മനാപേന പച്ചുട്ഠേന്തീതി മനവഡ്ഢനേന മനം അല്ലീയനാകാരേന ആസനാ വുട്ഠായ പച്ചുഗ്ഗമനം ന കരോന്തി. ന മനാപേന അഭിവാദേന്തീതി ന പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദന്തി. അസക്കച്ചം ദേന്തീതി അചിത്തീകാരേന ദേന്തി. നോ സക്കച്ചന്തി സഹത്ഥാ ന ദേന്തി. ന ഉപനിസീദന്തി ധമ്മസവനായാതി ‘‘ധമ്മം സുണിസ്സാമാ’’തി ന സമീപേ നിസീദന്തി. ന സുസ്സൂസന്തീതി ഘടപിട്ഠേ ആസിത്തഉദകം വിയ വിവട്ടേത്വാ ഗച്ഛതി. അട്ഠമേ വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന മേത്താഭാവനം പക്ഖിപിത്വാ നവങ്ഗസമന്നാഗതോതി വുത്തം.

൯. ദേവതാസുത്തവണ്ണനാ

൧൯. നവമേ വിപ്പടിസാരിനിയോതി വിപ്പടിസാരിതം മങ്കുഭാവം ആപജ്ജിമ്ഹ. ഹീനം കായന്തി ഉപരിദേവലോകം ഉപാദായ ഹേട്ഠിമോ ഹീനോതി വുച്ചതി. നോ ച ഖോ യഥാസത്തി യഥാബലം സംവിഭജിമ്ഹാതി അത്തനോ സത്തിയാ ച ബലസ്സ ച അനുരൂപേന സീലവന്താനം സംവിഭാഗം കത്വാ ന ഭുഞ്ജിമ്ഹാ.

൧൦. വേലാമസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമേ അപി നു തേ, ഗഹപതി, കുലേ ദാനം ദീയതീതി നയിദം ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം സന്ധായ പുച്ഛതി. സേട്ഠിസ്സ ഹി ഘരേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിച്ചം പണീതദാനം ദീയതി, ന തം സത്ഥാ ന ജാനാതി. ലോകിയമഹാജനസ്സ പന ദിയ്യമാനദാനം അത്ഥി, തം ലൂഖം ഹോതി, സേട്ഠിസ്സ ചിത്തം ന പീണേതി. തം പുച്ഛാമീതി പുച്ഛതി. കണാജകന്തി സകുണ്ഡകഭത്തം, സകുണ്ഡകേഹിപി കണികതണ്ഡുലേഹേവ പക്കം. ബിളങ്ഗദുതിയന്തി കഞ്ജിയദുതിയം. അസക്കച്ചം ദേതീതി അസക്കരിത്വാ ദേതി. അചിത്തീകത്വാതി അചിത്തീകാരേന ദക്ഖിണേയ്യ അഗാരവേന ദേതി. അസഹത്ഥാ ദേതീതി സഹത്ഥേന അദത്വാ പരഹത്ഥേന ദേതി, ആണത്തിമത്തമേവ കരോതീതി അത്ഥോ. അപവിദ്ധം ദേതീതി ന നിരന്തരം ദേതി, സംവച്ഛരികം സോണ്ഡബലി വിയ ഹോതി. അനാഗമനദിട്ഠികോ ദേതീതി ന കമ്മഞ്ച ഫലഞ്ച സദ്ദഹിത്വാ ദേതി.

യത്ഥ യത്ഥാതി തീസു കുലസമ്പദാസു യസ്മിം യസ്മിം കുലേ. ന ഉളാരായ ഭത്തഭോഗായാതിആദീസു നാനഗ്ഗരസസുഗന്ധസാലിഭോജനേ ഉപനീതേ ചിത്തം ന നമതി, ‘‘ഹരഥേതം രോഗവഡ്ഢന’’ന്തി വത്വാ യേന വാ തേന വാ ഡാകേന സദ്ധിം സകുണ്ഡകഭത്തം അമതം വിയ സമ്പിയായമാനോ ഭുഞ്ജതി. കാസികാദീസു വരവത്ഥേസു ഉപനീതേസു ‘‘ഹരഥേതാനി നിവാസേന്തസ്സ പടിച്ഛാദേതുമ്പി ന സക്കോന്തി, ഗത്തേസുപി ന സണ്ഠഹന്തീ’’തി വത്വാ നാളികേരസാടകമൂലതചസദിസാനി പന ഥൂലവത്ഥാനി ‘‘ഇമാനി നിവാസേന്തോ നിവത്ഥഭാവമ്പി ജാനാതി, പടിച്ഛാദേതബ്ബമ്പി പടിച്ഛാദേന്തീ’’തി സമ്പിയായമാനോ നിവാസേതി. ഹത്ഥിയാനഅസ്സയാനരഥയാനസുവണ്ണസിവികാദീസു ഉപനീതേസു ‘‘ഹരഥേതാനി ചലാചലാനി, ന സക്കാ ഏത്ഥ നിസീദിതു’’ന്തി വത്വാ ജജ്ജരരഥകേ ഉപനീതേ ‘‘അയം നിച്ചലോ, ഏത്ഥ സുഖം നിസീദിതു’’ന്തി തം സാദിയതി. ന ഉളാരേസു പഞ്ചസു കാമഗുണേസൂതി അലങ്കതപടിയത്താ രൂപവതിയോ ഇത്ഥിയോ ദിസ്വാ ‘‘യക്ഖിനിയോ മഞ്ഞേ, ഏതാ ഖാദിതുകാമാ, കിം ഏതാഹീ’’തി യഥാഫാസുകേനേവ വീതിനാമേതി. ന സുസ്സൂസന്തീതി സോതും ന ഇച്ഛന്തി, ന സദ്ദഹന്തീതി അത്ഥോ. ന സോതം ഓദഹന്തീതി കഥിതസ്സ സവനത്ഥം ന സോതപസാദം ഓദഹന്തി. സക്കച്ചന്തിആദീനി വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബാനി.

വേലാമോതി ജാതിഗോത്തരൂപഭോഗസദ്ധാപഞ്ഞാദീഹി മരിയാദവേലം അതിക്കന്തേഹി ഉളാരേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതത്താ ഏവംലദ്ധനാമോ. സോ ഏവരൂപം ദാനം അദാസി മഹാദാനന്തി ഏത്ഥ അയം അനുപുബ്ബീകഥാ – സോ കിര അതീതേ ബാരാണസിയം പുരോഹിതഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, വേലാമകുമാരോതിസ്സ നാമം അകംസു. സോ സോളസവസ്സകാലേ ബാരാണസിരാജകുമാരേന സദ്ധിം സിപ്പുഗ്ഗഹണത്ഥം തക്കസിലം അഗമാസി. തേ ഉഭോപി ദിസാപാമോക്ഖസ്സ ആചരിയസ്സ സന്തികേ സിപ്പം പട്ഠപയിംസു. യഥാ ച തേ, ഏവം അഞ്ഞേപി ജമ്ബുദീപേ ചതുരാസീതിസഹസ്സരാജകുമാരാ. ബോധിസത്തോ അത്തനാ ഗഹിതട്ഠാനേ പിട്ഠിആചരിയോ ഹുത്വാ ചതുരാസീതി രാജകുമാരസഹസ്സാനി സിക്ഖാപേതി, സയമ്പി സോളസവസ്സേഹി ഗഹേതബ്ബസിപ്പം തീഹി വസ്സേഹി ഉഗ്ഗണ്ഹി. ആചരിയോ ‘‘വേലാമകുമാരസ്സ സിപ്പം പഗുണ’’ന്തി ഞത്വാ, ‘‘താതാ, വേലാമോ മയാ ഞാതം സബ്ബം ജാനാതി, തുമ്ഹേ സബ്ബേപി സമഗ്ഗാ ഗന്ത്വാ ഏതസ്സ സന്തികേ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹഥാ’’തി ചതുരാസീതി കുമാരസഹസ്സാനി ബോധിസത്തസ്സ നിയ്യാദേസി.

ബോധിസത്തോ ആചരിയം വന്ദിത്വാ ചതുരാസീതി കുമാരസഹസ്സപരിവാരോ നിക്ഖമിത്വാ ഏകം ആസന്നനഗരം പത്വാ നഗരസാമികം രാജകുമാരം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേത്വാ തസ്സ സിപ്പേ പഗുണേ ജാതേ തം തത്ഥേവ നിവത്തേസി. ഏതേനുപായേന ചതുരാസീതി നഗരസഹസ്സാനി ഗന്ത്വാ ചതുരാസീതിയാ രാജകുമാരാനം സിപ്പം പഗുണം കാരേത്വാ തസ്മിം തസ്മിം നഗരേ തം തം നിവത്തേത്വാ ബാരാണസിരാജകുമാരം ആദായ ബാരാണസിം പച്ചാഗഞ്ഛി. മനുസ്സാ കുമാരം പരിയോസിതസിപ്പം രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചിംസു, വേലാമസ്സ പുരോഹിതട്ഠാനം അദംസു. തേപി ചതുരാസീതിസഹസ്സരാജകുമാരാ സകേസു സകേസു രജ്ജേസു അഭിസേകം പത്വാ അനുസംവച്ഛരം ബാരാണസിരഞ്ഞോ ഉപട്ഠാനം ആഗച്ഛന്തി. തേ രാജാനം ദിസ്വാ വേലാമസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ആചരിയ, അമ്ഹേ രജ്ജേസു പതിട്ഠിതാ, വദേയ്യാഥ യേനത്ഥോ’’തി വത്വാ ഗച്ഛന്തി. തേസം ഗമനാഗമനകാലേ സകടസന്ദമാനികഗാവിഗോണകുക്കുടസൂകരാദയോ ഗണ്ഹന്താനം ജനപദോ അതിവിയ ഉപദ്ദുതോ ഹോതി, മഹാജനോ സന്നിപതിത്വാ രാജങ്ഗണേ കന്ദതി.

രാജാ വേലാമം പക്കോസിത്വാ, ‘‘ആചരിയ, ഉപദ്ദുതോ ജനപദോ, രാജാനോ ഗമനാഗമനകാലേ മഹാവിലോപം കരോന്തി, മനുസ്സാ സന്ധാരേതും ന സക്കോന്തി, ജനപദപീളായ ഉപസമം ഏകം ഉപായം കരോഥാ’’തി. സാധു മഹാരാജ, ഉപായം കരിസ്സാമി, തുമ്ഹാകം യത്തകേന ജനപദേന അത്ഥോ, തം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹഥാതി. രാജാ തഥാ അകാസി. വേലാമോ ചതുരാസീതിയാ രാജസഹസ്സാനം ജനപദേ വിചാരേത്വാ ചക്കനാഭിയം അരേ വിയ രഞ്ഞോ ജനപദസ്മിം ഓരോപേസി. തതോ പട്ഠായ തേ രാജാനോ ആഗച്ഛന്താപി ഗച്ഛന്താപി അത്തനോ അത്തനോ ജനപദേനേവ സഞ്ചരന്തി, അമ്ഹാകം ജനപദോതി വിലോപം ന കരോന്തി. രാജഗാരവേന രഞ്ഞോ ജനപദമ്പി ന പീളേന്തി. ജനപദാ സന്നിസിന്നാ നിസ്സദ്ദാ നിരവാ അഹേസും. സബ്ബേ രാജാനോ ഹട്ഠതുട്ഠാ ‘‘യേന വോ, ആചരിയ, അത്ഥോ, തം അമ്ഹാകം വദേഥാ’’തി പവാരയിംസു.

വേലാമോ സീസംന്ഹാതോ അത്തനോ അന്തോനിവേസനേ സത്തരതനപരിപൂരാനം ഗബ്ഭാനം ദ്വാരാനി വിവരാപേത്വാ യാവ സത്തമാ കുലപരിവട്ടാ ഠപിതം ധനം ഓലോകേത്വാ ആയവയം ഉപധാരേത്വാ ‘‘മയാ സകലജമ്ബുദീപം ഖോഭേന്തേന ദാനം ദാതും വട്ടതീ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേത്വാ ഗങ്ഗാതീരേ ദ്വാദസയോജനികാ ഉദ്ധനപന്തിയോ കാരേത്വാ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ സപ്പിമധുഫാണിതതേലതിലതണ്ഡുലാദീനം ഠപനത്ഥായ മഹാകോട്ഠാഗാരാനി പതിട്ഠാപേത്വാ ‘‘ഏകേകസ്മിം ഠാനേ ഏത്തകാ ഏത്തകാ ജനാ സംവിദഹഥ, യംകിഞ്ചി മനുസ്സാനം ലദ്ധബ്ബം നാമ അത്ഥി, തതോ ഏകസ്മിമ്പി അസതി മയ്ഹം ആരോചേയ്യാഥാ’’തി മനുസ്സേ സംവിധായ ‘‘അസുകദിവസതോ പട്ഠായ വേലാമബ്രാഹ്മണസ്സ ദാനം ഭുഞ്ജന്തൂ’’തി നഗരേ ഭേരിം ചരാപേത്വാ ‘‘ദാനഗ്ഗം പരിനിട്ഠിത’’ന്തി ദാനയുത്തേഹി ആരോചിതേ സഹസ്സഗ്ഘനകം വത്ഥം നിവാസേത്വാ പഞ്ചസതഗ്ഘനകം ഏകംസം കത്വാ സബ്ബാലങ്കാരഭൂസിതോ ദാനവീമംസനത്ഥായ ഫലികവണ്ണസ്സ ഉദകസ്സ സുവണ്ണഭിങ്ഗാരം പൂരേത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം ലോകേ സചേ ഇമം ദാനം പടിഗ്ഗഹേതും യുത്തരൂപാ ദക്ഖിണേയ്യപുഗ്ഗലാ അത്ഥി, ഇദം ഉദകം നിക്ഖമിത്വാ പഥവിം ഗണ്ഹാതു. സചേ നത്ഥി, ഏവമേവ തിട്ഠതൂ’’തി സച്ചകിരിയം കത്വാ ഭിങ്ഗാരം അധോമുഖം അകാസി. ഉദകം ധമകരണേന ഗഹിതം വിയ അഹോസി. ബോധിസത്തോ ‘‘സുഞ്ഞോ വത, ഭോ, ജമ്ബുദീപോ, ഏകപുഗ്ഗലോപി ദക്ഖിണം പടിഗ്ഗഹേതും യുത്തരൂപോ നത്ഥീ’’തി വിപ്പടിസാരം അകത്വാ ‘‘സചേ ദായകസ്സ വസേനായം ദക്ഖിണാ വിസുജ്ഝിസ്സതി, ഉദകം നിക്ഖമിത്വാ പഥവിം ഗണ്ഹാതൂ’’തി ചിന്തേസി. ഫലികവണ്ണസദിസം ഉദകം നിക്ഖമിത്വാ പഥവിം ഗണ്ഹി. ‘‘ഇദാനി ദാനം ദസ്സാമീ’’തി ദാനഗ്ഗം പത്വാ ദാനം ഓലോകേത്വാ യാഗുവേലായ യാഗും, ഖജ്ജകവേലായ ഖജ്ജകം, ഭോജനവേലായ ഭോജനം ദാപേസി. ഏതേനേവ നീഹാരേന ദിവസേ ദിവസേ ദാനം ദീയതി.

തസ്മിം ഖോ പന ദാനഗ്ഗേ ‘‘ഇദം നാമ അത്ഥി, ഇദം നാമ നത്ഥീ’’തി വത്തബ്ബം നത്ഥി. ഇദാനി തം ദാനം ഏത്തകമത്തേനേവ ന നിട്ഠം ഗമിസ്സതീതി രത്തസുവണ്ണം നീഹരാപേത്വാ സുവണ്ണപാതിയോ കാരേത്വാ ചതുരാസീതിസുവണ്ണപാതിസഹസ്സാദീനം അത്ഥായ ചതുരാസീതിരാജസഹസ്സാനം സാസനം പഹിണി. രാജാനോ ‘‘ചിരസ്സം വത മയം ആചരിയേന അനുഗ്ഗഹിതാ’’തി സബ്ബം സമ്പാദേത്വാ പേസേസും. ദാനേ ദിയ്യമാനേയേവ സത്ത വസ്സാനി സത്ത മാസാ അതിക്കന്താ. അഥ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ഹിരഞ്ഞം ഭാജേത്വാ ദാനം ദസ്സാമീ’’തി മഹന്തേ ഓകാസേ ദാനം സജ്ജാപേസി. സജ്ജാപേത്വാ ചതുരാസീതി സുവണ്ണപാതിസഹസ്സാനി ആദിം കത്വാ കോടിതോ പട്ഠായ അദാസി.

തത്ഥ രൂപിയപൂരാനീതി രജതതട്ടിരജതഫാലരജതമാസകേഹി പൂരാനി. പാതിയോ പന ഖുദ്ദികാതി ന സല്ലക്ഖേതബ്ബാ, ഏകകരീസപ്പമാണേ ഭൂമിഭാഗേ ചതസ്സോവ പാതിയോ ഠപയിംസു. പാതിമകുളം നവരതനം ഹോതി, മുഖവട്ടിതോ പട്ഠായ അട്ഠരതനം, പാതിമുഖവട്ടിയാ ഛയുത്തോ ആജഞ്ഞരഥോ അനുപരിയായതി, ദദമാനോ പാതിയാ ബാഹിരന്തേന വഗ്ഗവഗ്ഗേ പടിഗ്ഗാഹകേ ഠപേത്വാ പഠമം പാതിയാ പക്ഖിത്തം ദത്വാ പച്ഛാ സന്ധിസന്ധിതോ വിയോജേത്വാ പാതിന്തി ഏവം ചതുരാസീതി പാതിസഹസ്സാനി അദാസി. രൂപിയപാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥപി ച സുവണ്ണപൂരാനീതി സുവണ്ണതട്ടിസുവണ്ണഫാലസുവണ്ണമാസകേഹി പൂരാനി. ഹിരഞ്ഞപൂരാനീതി സത്തവിധരതനപൂരാനി. സോവണ്ണാലങ്കാരാനീതി സുവണ്ണാലങ്കാരാനി. കംസൂപധാരണാനീതി രജതമയഖീരപടിച്ഛകാനി. താസം പന ധേനൂനം സിങ്ഗാനി സുവണ്ണകോസകപരിയോനദ്ധാനി അഹേസും, ഗീവായ സുമനദാമം പിളന്ധിംസു, ചതൂസു പാദേസു നുപൂരാനി, പിട്ഠിയം വരദുകൂലം പാരുതം, കണ്ഠേ സുവണ്ണഘണ്ടം ബന്ധിംസു. വത്ഥകോടിസഹസ്സാനീതി ലോകവോഹാരതോ വീസതിവത്ഥയുഗാനി ഏകാ കോടി, ഇധ പന ദസ സാടകാതി വുത്തം. ഖോമസുഖുമാനന്തിആദിമ്ഹി ഖോമാദീസു യം യം സുഖുമം, തം തദേവ അദാസി. യാനി പനേതാനി ഇത്ഥിദാനം ഉസഭദാനം മജ്ജദാനം സമജ്ജാദാനന്തി അദാനസമ്മതാനി, താനിപി ഏസ ‘‘വേലാമസ്സ ദാനമുഖേ ഇദം നാമ നത്ഥീ’’തി വചനപഥം പച്ഛിന്ദിതും പരിവാരത്ഥായ അദാസി. നജ്ജോ മഞ്ഞേ വിസ്സന്ദന്തീതി നദിയോ വിയ വിസ്സന്ദന്തി.

ഇമിനാ സത്ഥാ വേലാമസ്സ ദാനം കഥേത്വാ, ‘‘ഗഹപതി, ഏതം മഹാദാനം നാഞ്ഞോ അദാസി, അഹം അദാസിം. ഏവരൂപം പന ദാനം ദദന്തോപി അഹം പടിഗ്ഗഹേതും യുത്തരൂപം പുഗ്ഗലം നാലത്ഥം, ത്വം മാദിസേ ബുദ്ധേ ലോകസ്മിം ദിട്ഠമാനേ ദാനം ദദമാനോ കസ്മാ ചിന്തേസീ’’തി സേട്ഠിസ്സ ദേസനം വഡ്ഢേന്തോ സിയാ ഖോ പന തേതിആദിമാഹ. നനു ച യാനി തദാ അഹേസും രൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണാനി, താനി നിരുദ്ധാനി? കസ്മാ ‘‘അഹം തേന സമയേന വേലാമോ ബ്രാഹ്മണോ’’തി ആഹാതി? പവേണിയാ അവിച്ഛിന്നത്താ. താനി ഹി രൂപാദീനി നിരുജ്ഝമാനാനി ഇമേസം പച്ചയേ ദത്വാ നിരുദ്ധാനി അപരാപരം അവിച്ഛിന്നം പവേണിം ഗഹേത്വാ ഏവമാഹ. ന തം കോചി ദക്ഖിണം സോധേതീതി കോചി സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ഉട്ഠായ തം ദക്ഖിണം സോധേതീതി വത്തബ്ബോ നാഹോസി. തഞ്ഹി ദക്ഖിണം സോധേന്തോ ഉത്തമകോടിയാ ബുദ്ധോ, ഹേട്ഠിമകോടിയാ ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരസദിസോ സാവകോ സോധേയ്യ.

ദിട്ഠിസമ്പന്നന്തി ദസ്സനസമ്പന്നം സോതാപന്നം. ഇദം തതോ മഹപ്ഫലതരന്തി ഇദം സോതാപന്നസ്സ ദിന്നദാനം ലോകിയമഹാജനസ്സ സത്തമാസാധികാനി സത്ത സംവച്ഛരാനി ഏത്തകം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം പരിച്ചജന്തേന ദിന്നദാനതോ മഹപ്ഫലം.

യോ ച സതം ദിട്ഠിസമ്പന്നാനന്തി ഏത്ഥ ഏകസ്സ സകദാഗാമിസ്സ വസേന ഏകുത്തരസതം സോതാപന്നേ കത്വാ സോതാപന്നഗണനാ വേദിതബ്ബാ. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബവാരേസു ഹേട്ഠാ ഹേട്ഠാ ആഗതേ അനന്തരേന സതഗുണം കത്വാ പുഗ്ഗലഗണനാ വേദിതബ്ബാ.

ബുദ്ധപ്പമുഖന്തി ഏത്ഥ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം സങ്ഘത്ഥേരം കത്വാ നിസിന്നോ സങ്ഘോ ബുദ്ധപ്പമുഖോ സങ്ഘോതി വേദിതബ്ബോ. ചാതുദ്ദിസം സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സാതി ഏത്ഥ ചാതുദ്ദിസം സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ കതവിഹാരോ നാമ യത്ഥ ചേതിയം പതിട്ഠിതം ഹോതി, ധമ്മസ്സവനം കരീയതി, ചതൂഹി ദിസാഹി അനുദിസാഹി ച ഭിക്ഖൂ ആഗന്ത്വാ അപ്പടിപുച്ഛിത്വായേവ പാദേ ധോവിത്വാ കുഞ്ചികായ ദ്വാരം വിവരിത്വാ സേനാസനം പടിജഗ്ഗിത്വാ വസിത്വാ യഥാഫാസുകം ഗച്ഛന്തി. സോ അന്തമസോ ചതുരതനിയാ പണ്ണസാലാപി ഹോതു, ചാതുദ്ദിസം സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ കതവിഹാരോത്വേവ വുച്ചതി.

സരണം ഗച്ഛേയ്യാതി ഏത്ഥ മഗ്ഗേനാഗതം അനിവത്തനസരണം അധിപ്പേതം. അപരേ പനാഹു – അത്താനം നിയ്യാദേത്വാ ദിന്നത്താ സരണാഗമനം തതോ മഹപ്ഫലതരന്തി വുത്തം. സിക്ഖാപദാനി സമാദിയേയ്യാതി പഞ്ച സീലാനി ഗണ്ഹേയ്യ. സീലമ്പി മഗ്ഗേന ആഗതം അനിവത്തനസീലമേവ കഥിതം. അപരേ പനാഹു – സബ്ബസത്താനം അഭയദാനസ്സ ദിന്നത്താ സീലം തതോ മഹപ്ഫലതരന്തി വുത്തം. ഗന്ധോഹനമത്തന്തി ഗന്ധഊഹനമത്തം, ദ്വീഹങ്ഗുലീഹി ഗണ്ഡപിണ്ഡം ഗഹേത്വാ ഉപസിങ്ഘനമത്തം. അപരേ പന ‘‘ഗദ്ദോഹനമത്ത’’ന്തി പാളിം വത്വാ ഗാവിയാ ഏകവാരം ഥനഅഞ്ഛനമത്തന്തി അത്ഥം വദന്തി. മേത്തചിത്തന്തി സബ്ബസത്താനം ഹിതാനുഫരണചിത്തം. തം പന അപ്പനാവസേനേവ ഗഹിതം. അനിച്ചസഞ്ഞന്തി മഗ്ഗസ്സ അനന്തരപച്ചയഭാവേന സിഖാപത്തബലവവിപസ്സനം.

ഉപമാതോ പന ഇമാനി ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി ഏവം വേദിതബ്ബാനി – സചേപി ഹി ജമ്ബുദീപം ഭേരിതലസദിസം സമതലം കത്വാ കോടിതോ പട്ഠായ പല്ലങ്കേ അത്ഥരിത്വാ അരിയപുഗ്ഗലേ നിസീദാപേയ്യ, തത്ഥ സോതാപന്നാനം ദസ പന്തിയോ അസ്സു, സകദാഗാമീനം പഞ്ച, അനാഗാമീനം അഡ്ഢതേയ്യാ, ഖിണാസവാനം ദിയഡ്ഢാ, പച്ചേകബുദ്ധാനം ഏകാ പന്തി ഭവേയ്യ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഏകകോവ. ഏത്തകസ്സ ജനസ്സ ദിന്നദാനതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ദിന്നമേവ മഹപ്ഫലം. ഇതരം പന –

‘‘വിഹാരദാനം പണിപാതോ, സിക്ഖാ മേത്തായ ഭാവനാ;

ഖയതോ സമ്മസന്തസ്സ, കലം നാഗ്ഘതി സോളസിം’’.

തേനേവ ഭഗവാ പരിനിബ്ബാനസമയേ ‘‘ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തി അനുത്തരാ പൂജാ’’തി ആഹ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സീഹനാദവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

൩. സത്താവാസവഗ്ഗോ

൧. തിഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. തതിയസ്സ പഠമേ ഉത്തരകുരുകാതി ഉത്തരകുരുവാസിനോ. അധിഗ്ഗണ്ഹന്തീതി അധിഭവന്തി, അധികാ വിസിട്ഠാ ജേട്ഠകാ ഹോന്തി. അമമാതി നിത്തണ്ഹാ. അട്ഠകഥായം പന നിദ്ദുക്ഖാതി വുത്തം. അപരിഗ്ഗഹാതി ‘‘ഇദം മയ്ഹ’’ന്തി പരിഗ്ഗഹരഹിതാ. നിയതായുകാതി തേസഞ്ഹി നിബദ്ധം ആയു വസ്സസഹസ്സമേവ, ഗതിപി നിബദ്ധാ, തതോ ചവിത്വാ സഗ്ഗേയേവ നിബ്ബത്തന്തി. സതിമന്തോതി ദേവതാനഞ്ഹി ഏകന്തസുഖിതായ സതി ഥിരാ ന ഹോതി, നേരയികാനം ഏകന്തദുക്ഖിതായ. ഇമേസം പന വോകിണ്ണസുഖദുക്ഖത്താ സതി ഥിരാ ഹോതി. ഇധ ബ്രഹ്മചരിയവാസോതി ജമ്ബുദീപേ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധാനം ഉപ്പജ്ജനതോ അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയവാസോപി ഇധേവ ഹോതി.

൨. അസ്സഖളുങ്കസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. ദുതിയേ ജവസമ്പന്നോതി പദജവേന സമ്പന്നോ. ന വണ്ണസമ്പന്നോതി ന സരീരവണ്ണേന സമ്പന്നോ. പുരിസഖളുങ്കേസു ജവസമ്പന്നോതി ഞാണജവേന സമ്പന്നോ. ന വണ്ണസമ്പന്നോതി ന ഗുണവണ്ണേന സമ്പന്നോ. സേസം പാളിനയേനേവ വേദിതബ്ബം. യഞ്ഹേത്ഥ വത്തബ്ബം സിയാ, തം തികനിപാതവണ്ണനായം വുത്തമേവ.

൩. തണ്ഹാമൂലകസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. തതിയേ തണ്ഹം പടിച്ചാതി ദ്വേ തണ്ഹാ ഏസനതണ്ഹാ ഏസിതതണ്ഹാ ച. യായ തണ്ഹായ അജപഥസങ്കുപഥാദീനി പടിപജ്ജിത്വാ ഭോഗേ ഏസതി ഗവേസതി, അയം ഏസനതണ്ഹാ നാമ. യാ തേസു ഏസിതേസു ഗവേസിതേസു പടിലദ്ധേസു തണ്ഹാ, അയം ഏസിതതണ്ഹാ നാമ. ഇധ പന ഏസനതണ്ഹാ ദട്ഠബ്ബാ. പരിയേസനാതി രൂപാദിആരമ്മണപരിയേസനാ. സാ ഹി ഏസനതണ്ഹായ സതി ഹോതി. ലാഭോതി രൂപാദിആരമ്മണപടിലാഭോ. സോ ഹി പരിയേസനായ സതി ഹോതി.

വിനിച്ഛയോ പന ഞാണതണ്ഹാദിട്ഠിവിതക്കവസേന ചതുബ്ബിധോ. തത്ഥ ‘‘സുഖവിനിച്ഛയം ജഞ്ഞാ, സുഖവിനിച്ഛയം ഞത്വാ അജ്ഝത്തം സുഖമനുയുഞ്ജേയ്യാ’’തി (മ. നി. ൩.൩൨൩) അയം ഞാണവിനിച്ഛയോ. ‘‘വിനിച്ഛയാതി ദ്വേ വിനിച്ഛയാ തണ്ഹാവിനിച്ഛയോ ച ദിട്ഠിവിനിച്ഛയോ ചാ’’തി (മഹാനി. ൧൦൨) ഏവം ആഗതാനി അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതാനി തണ്ഹാവിനിച്ഛയോ. ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ദിട്ഠിവിനിച്ഛയോ. ‘‘ഛന്ദോ ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, വിതക്കനിദാനോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൫൮) ഇമസ്മിം പന സുത്തേ ഇധ വിനിച്ഛയോതി വുത്തോ വിതക്കോയേവ ആഗതോ. ലാഭം ലഭിത്വാ ഹി ഇട്ഠാനിട്ഠം സുന്ദരാസുന്ദരം വിതക്കേനേവ വിനിച്ഛിനന്തി ‘‘ഏത്തകം മേ രൂപാരമ്മണത്ഥായ ഭവിസ്സതി, ഏത്തകം സദ്ധാരമ്മണത്ഥായ, ഏത്തകം മയ്ഹം ഭവിസ്സതി, ഏത്തകം പരസ്സ, ഏത്തകം പരിഭുഞ്ജിസ്സാമി, ഏത്തകം നിദഹിസ്സാമീ’’തി. തേന വുത്തം – ലാഭം പടിച്ച വിനിച്ഛയോതി.

ഛന്ദരാഗോതി ഏവം അകുസലവിതക്കേന വിതക്കിതേ വത്ഥുസ്മിം ദുബ്ബലരാഗോ ച ബലവരാഗോ ച ഉപ്പജ്ജതി. ഇദഞ്ഹി ഇധ ഛന്ദോതി ദുബ്ബലരാഗസ്സാധിവചനം. അജ്ഝോസാനന്തി അഹം മമന്തി ബലവസന്നിട്ഠാനം. പരിഗ്ഗഹോതി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന പരിഗ്ഗഹകരണം. മച്ഛരിയന്തി പരേഹി സാധാരണഭാവസ്സ അസഹനതാ. തേനേവസ്സ പോരാണാ ഏവം വചനത്ഥം വദന്തി – ‘‘ഇദം അച്ഛരിയം മയ്ഹമേവ ഹോതു, മാ അഞ്ഞസ്സ അച്ഛരിയം ഹോതൂതി പവത്തത്താ മച്ഛരിയന്തി വുച്ചതീ’’തി. ആരക്ഖോതി ദ്വാരപിദഹനമഞ്ജൂസാഗോപനാദിവസേന സുട്ഠു രക്ഖനം. അധികരോതീതി അധികരണം, കാരണസ്സേതം നാമം. ആരക്ഖാധികരണന്തി ഭാവനപുംസകം, ആരക്ഖാഹേതൂതി അത്ഥോ. ദണ്ഡാദാനാദീസു പരനിസേധനത്ഥം ദണ്ഡസ്സ ആദാനം ദണ്ഡാദാനം. ഏകതോ ധാരാദിനോ സത്ഥസ്സ ആദാനം സത്ഥാദാനം. കലഹോതി കായകലഹോപി വാചാകലഹോപി. പുരിമോ വിഗ്ഗഹോ, പച്ഛിമോ വിവാദോ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൦൩). തുവംതുവന്തി അഗാരവവസേന തുവംതുവംവചനം.

൪. സത്താവാസസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. ചതുത്ഥേ സത്താവാസാതി സത്താനം ആവാസാ, വസനട്ഠാനാനീതി അത്ഥോ. തത്ഥ സുദ്ധാവാസാപി സത്താവാസോവ, അസബ്ബകാലികത്താ പന ന ഗഹിതാ. സുദ്ധാവാസാ ഹി ബുദ്ധാനം ഖന്ധാവാരട്ഠാനസദിസാ, അസങ്ഖേയ്യകപ്പേ ബുദ്ധേസു അനിബ്ബത്തേസു തം ഠാനം സുഞ്ഞം ഹോതി. ഇതി അസബ്ബകാലികത്താ ന ഗഹിതാ. സേസമേത്ഥ വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൫. പഞ്ഞാസുത്തവണ്ണനാ

൨൫. പഞ്ചമേ യതോതി യസ്മിം കാലേ. സുപരിചിതം ഹോതീതി സുട്ഠു ഉപചിതം സുവഡ്ഢിതം ഹോതി. കല്ലം വചനായാതി യുത്തം വത്തും. വീതരാഗന്തി വിഗതരാഗം. അസരാഗധമ്മന്തി ന സരജ്ജനസഭാവം. അനാവത്തിധമ്മന്തി അനാവത്തനസഭാവം അനിബ്ബത്താരഹം, അപ്പടിസന്ധികഭാവേനേവ നിരുജ്ഝനസഭാവന്തി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ ഖീണാസവോവ കഥിതോ.

൬. സിലായൂപസുത്തവണ്ണനാ

൨൬. ഛട്ഠേ ചന്ദികാപുത്തോതി മാതു നാമവസേന പഞ്ഞാതോ ചന്ദികാപുത്തത്ഥേരോ. ചേതസാ ചിത്തം ഹോതീതി ചിത്തവാരപരിയായേന ചിത്തവാരപരിയായോ ചിതോ വഡ്ഢിതോ ഹോതി. ചേതസാ ചിത്തം സുപരിചിതന്തി ചിത്തവാരപരിയായേന ചിത്തവാരപരിയായോ ഉപരൂപരി സുചിതോ സുവഡ്ഢിതോ ഹോതി. നേവസ്സ ചിത്തം പരിയാദിയന്തീതി താനി ആരമ്മണാനി തസ്സ ഖീണാസവസ്സ ചിത്തുപ്പാദം ഗഹേത്വാ ഖേപേത്വാ ഠാതും ന സക്കോന്തി. അമിസ്സീകതന്തി താനി ആരമ്മണാനി അനല്ലീനത്താ തേഹി അമിസ്സീകതം. ആനേഞ്ജപ്പത്തന്തി അനിഞ്ജനഭാവം നിപ്ഫന്ദനഭാവം പത്തം.

സിലായൂപോതി സിലാഥമ്ഭോ. സോളസകുക്കുകോതി ദീഘതോ സോളസഹത്ഥോ. ഹേട്ഠാനേമങ്ഗമാതി ആവാടസ്സ ഹേട്ഠാഗതാ. ഉപരി നേമസ്സാതി ഉപരി ആവാടസ്സ. സുനിഖാതത്താതി അയമുസലേഹി കോട്ടേത്വാ കോട്ടേത്വാ സുട്ഠു നിഖാതത്താ. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ സിലായൂപോ വിയ ഖീണാസവോ ദട്ഠബ്ബോ, മഹാവാതാ വിയ ഛസു ദ്വാരേസു ഉപ്പജ്ജനകാ കിലേസാ, ചതൂഹി ദിസാഹി ആഗന്ത്വാ വാതാനം സിലായൂപം ചാലേതും അസമത്ഥഭാവോ വിയ ഛസു ദ്വാരേസു ഉപ്പജ്ജനകകിലേസാനം ഖീണാസവസ്സ ചിത്തം ചാലേതും അസമത്ഥഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിമ്പി സുത്തേ ഖീണാസവോവ കഥിതോ.

൭-൮. വേരസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൨൭-൨൮. സത്തമേ ഭയം വേരം പസവതീതി ചിത്തുത്രാസഭയഞ്ച പുഗ്ഗലവേരഞ്ച പടിലഭതി. ചേതസികന്തി ചിത്തനിസ്സിതം. ദുക്ഖന്തി കായവത്ഥുകം. ദോമനസ്സന്തി പടിഘസമ്പയുത്തദുക്ഖം. ഇമസ്മിം സുത്തേ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ കഥിതോ. അട്ഠമം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ കഥിതം, ഇമസ്മിം പന സോതാപന്നോവ കഥിതോതി വുത്തം.

൯. ആഘാതവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. നവമേ ആഘാതവത്ഥൂനീതി ആഘാതകാരണാനി. ആഘാതം ബന്ധതീതി കോപം ബന്ധതി ഉപ്പാദേതി.

൧൦-൧൧. ആഘാതപടിവിനയസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൦-൩൧. ദസമേ ആഘാതപടിവിനയാതി ആഘാതസ്സ പടിവിനയകാരണാനി. തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാതി ‘‘തം അനത്ഥചരണം മാ അഹോസീ’’തി ഏതസ്മിം പുഗ്ഗലേ കുതോ ലബ്ഭാ, കേന കാരണേന സക്കാ ലദ്ധും, ‘‘പരോ നാമ പരസ്സ അത്തനോ ചിത്തരുചിയാ അനത്ഥം കരോതീ’’തി ഏവം ചിന്തേത്വാ ആഘാതം പടിവിനേതി. അഥ വാ സചാഹം കോപം കരേയ്യം, തം കോപകരണം ഏത്ഥ പുഗ്ഗലേ കുതോ ലബ്ഭാ, കേന കാരണേന ലദ്ധബ്ബന്തി അത്ഥോ. കുതോ ലാഭാതിപി പാഠോ. സചാഹം ഏത്ഥ കോപം കരേയ്യം, തസ്മിം മേ കോപകരണേ കുതോ ലാഭാ ലാഭാ, നാമ കേ സിയുന്തി അത്ഥോ. ഇമസ്മിഞ്ച അത്ഥേ തന്തി നിപാതമത്തമേവ ഹോതി. ഏകാദസമേ അനുപുബ്ബനിരോധാതി അനുപടിപാടിനിരോധാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സത്താവാസവഗ്ഗോ തതിയോ.

൪. മഹാവഗ്ഗോ

൧-൨. അനുപുബ്ബവിഹാരസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൨-൩൩. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ അനുപുബ്ബവിഹാരാതി അനുപടിപാടിയാ സമാപജ്ജിതബ്ബവിഹാരാ. ദുതിയേ യത്ഥ കാമാ നിരുജ്ഝന്തീതി യസ്മിം ഠാനേ കാമാ വൂപസമ്മന്തി. നിരോധേത്വാതി അപ്പടിവത്തേ കത്വാ. നിച്ഛാതാതി തണ്ഹാദിട്ഠിച്ഛാതാനം അഭാവേന നിച്ഛാതാ. നിബ്ബുതാതി അത്തപരിതാപനകിലേസാനം അഭാവേന നിബ്ബുതാ. തിണ്ണാതി കാമതോ തിണ്ണാ. പാരംഗതാതി കാമേ പാരം ഗതാ. തദങ്ഗേനാതി തേന ഝാനങ്ഗേന. ഏത്ഥ കാമാ നിരുജ്ഝന്തീതി ഏത്ഥ പഠമജ്ഝാനേ കാമാ നിരുജ്ഝന്തി. തേ ചാതി യേ പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജന്തി, തേ കാമേ നിരോധേത്വാ നിരോധേത്വാ വിഹരന്തി നാമ. പഞ്ജലികോതി പഗ്ഗഹിതഅഞ്ജലികോ ഹുത്വാ. പയിരുപാസേയ്യാതി ഉപട്ഠാപേയ്യ. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൩. നിബ്ബാനസുഖസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. തതിയേ ഉദായീതി ലാളുദായിത്ഥേരോ. ഏതദേവ ഖ്വേത്ഥാതി ഏതദേവ ഖോ ഏത്ഥ. കാമസഹഗതാതി കാമനിസ്സിതാ. സമുദാചരന്തീതി മനോദ്വാരേ സഞ്ചരന്തി. ആബാധായാതി ആബാധനായ പീളനായ. പരിയായേനാതി കാരണേന. ഏവം സബ്ബവാരേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ അവേദയിതസുഖം നാമ കഥിതം.

൪. ഗാവീഉപമാസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. ചതുത്ഥേ പബ്ബതേയ്യാതി പബ്ബതചാരിനീ. ന സുപ്പതിട്ഠിതം പതിട്ഠാപേത്വാതി യഥാ സുപ്പതിട്ഠിതാ ഹോതി, ഏവം ന പതിട്ഠാപേത്വാ. തം നിമിത്തന്തി തം പഠമജ്ഝാനസങ്ഖാതം നിമിത്തം. ന സ്വാധിട്ഠിതം അധിട്ഠാതീതി യഥാ സുട്ഠു അധിട്ഠിതം ഹോതി, ന ഏവം അധിട്ഠാതി. അനഭിഹിംസമാനോതി അപോഥേന്തോ അവിഹേഠേന്തോ. മുദു ചിത്തം ഹോതി കമ്മഞ്ഞന്തി യഥാ വിപസ്സനാചിത്തം ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ മുദു കമ്മക്ഖമം കമ്മയോഗ്ഗം ഹോതി, ഏവമസ്സ അഭിഞ്ഞാപാദകം ചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തം മുദു ഹോതി കമ്മഞ്ഞം. അപ്പമാണോ സമാധീതി ചതുബ്രഹ്മവിഹാരസമാധിപി മഗ്ഗഫലസമാധിപി അപ്പമാണോ സമാധി നാമ, ഇധ പന ‘‘അപ്പമാണം അപ്പമാണാരമ്മണ’’ന്തി ഇമിനാ പരിയായേന സുപ്പഗുണസമാധി അപ്പമാണസമാധീതി ദട്ഠബ്ബോ. സോ അപ്പമാണേന സമാധിനാ സുഭാവിതേനാതി ഇമസ്മിം ഠാനേ അയം ഭിക്ഖു വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്തോ. ഇദാനി ഖീണാസവസ്സ അഭിഞ്ഞാപടിപാടിം ദസ്സേന്തോ യസ്സ യസ്സ ചാതിആദിമാഹ.

൫. ഝാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. പഞ്ചമേ ആസവാനം ഖയന്തി അരഹത്തം. യദേവ തത്ഥ ഹോതി രൂപഗതന്തി തസ്മിം പഠമജ്ഝാനക്ഖണേ വത്ഥുവസേന വാ ചിത്തസമുട്ഠാനികാദിവസേന വാ യം രൂപം നാമ പവത്തതി. വേദനാഗതാദീനി സമ്പയുത്തവേദനാദീനം വസേന വേദിതബ്ബാനി. തേ ധമ്മേതി തേ രൂപാദയോ പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മേ. അനിച്ചതോതിആദീസു ഹുത്വാ അഭാവാകാരേന അനിച്ചതോ, പടിപീളനാകാരേന ദുക്ഖതോ, രുജ്ജനാകാരേന രോഗതോ, അന്തോദുസ്സനട്ഠേന ഗണ്ഡതോ, അനുപവിട്ഠട്ഠേന അനുകന്തനട്ഠേന ച സല്ലതോ, ദുക്ഖട്ഠേന അഘതോ, ആബാധനട്ഠേന ആബാധതോ, അസകട്ഠേന പരതോ, പലുജ്ജനട്ഠേന പലോകതോ, അസ്സാമികട്ഠേന സുഞ്ഞതോ, അവസവത്തനട്ഠേന അനത്തതോ. സമനുപസ്സതീതി ബലവവിപസ്സനാപഞ്ഞായ പസ്സതി.

തേഹി ധമ്മേഹീതി തേഹി പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മേഹി. പടിവാപേതീതി നിബ്ബാനവസേന നിവത്തേതി. അമതായ ധാതുയാതി നിബ്ബാനധാതുയാ. ചിത്തം ഉപസംഹരതീതി ഞാണേന ആനിസംസം ദിസ്വാ ഓതാരേതി. സന്തന്തി പച്ചനീകസന്തതായ സന്തം. പണീതന്തി അതപ്പകം. സോ തത്ഥ ഠിതോ ആസവാനം ഖയം പാപുണാതീതി സോ തസ്മിം പഠമജ്ഝാനേ ഠിതോ തം ബലവവിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി. അപരോ നയോ – സോ തേഹി ധമ്മേഹീതി യസ്മാ അനിച്ചതോതിആദീസു അനിച്ചതോ പലോകതോതി ദ്വീഹി പദേഹി അനിച്ചലക്ഖണം കഥിതം, ദുക്ഖതോതിആദീഹി ഛഹി ദുക്ഖലക്ഖണം, പരതോ, സുഞ്ഞതോ, അനത്തതോതി തീഹി അനത്തലക്ഖണം. തസ്മാ സോ തേഹി ഏവം തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ ദിട്ഠേഹി അന്തോസമാപത്തിയം പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മേഹി. ചിത്തം പടിവാപേതീതി ചിത്തം പടിസംഹരതി മോചേതി അപനേതി. ഉപസംഹരതീതി വിപസ്സനാചിത്തം താവ സവനവസേന ഥുതിവസേന പരിയത്തിവസേന പഞ്ഞത്തിവസേന ച സന്തം നിബ്ബാനന്തി ഏവം അസങ്ഖതായ അമതായ ധാതുയാ ഉപസംഹരതി. മഗ്ഗചിത്തം നിബ്ബാനം ആരമ്മണകരണവസേനേവ ‘‘ഏതം സന്തം ഏതം പണീത’’ന്തി ന ഏവം വദതി. ഇമിനാ പനാകാരേന തം പടിവിജ്ഝന്തോ തത്ഥ ചിത്തം ഉപസംഹരതീതി അത്ഥോ.

സോ തത്ഥ ഠിതോതി തസ്സാ തിലക്ഖണാരമ്മണായ വിപസ്സനായ ഠിതോ. ആസവാനം ഖയം പാപുണാതീതി അനുക്കമേന ചത്താരോ മഗ്ഗേ ഭാവേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി. തേനേവ ധമ്മരാഗേനാതി സമഥവിപസ്സനാധമ്മേ ഛന്ദരാഗേന. ധമ്മനന്ദിയാതി തസ്സേവ വേവചനം. സമഥവിപസ്സനാസു ഹി സബ്ബസോ ഛന്ദരാഗം പരിയാദാതും സക്കോന്തോ അരഹത്തം പാപുണാതി, അസക്കോന്തോ അനാഗാമീ ഹോതി.

തിണപുരിസരൂപകേ വാതി തിണപോത്ഥകരൂപേ വാ. ദൂരേ കണ്ഡേ പാതേതീതി ദൂരേപാതീ. അവിരാധിതം വിജ്ഝതീതി അക്ഖണവേധീ. യദേവ തത്ഥ ഹോതി വേദനാഗതന്തി ഇധ രൂപം ന ഗഹിതം. കസ്മാ? സമതിക്കന്തത്താ. അയഞ്ഹി ഹേട്ഠാ രൂപാവചരജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ രൂപം അതിക്കമിത്വാ അരൂപാവചരസമാപത്തിം സമാപന്നോതി സമഥവസേനാപി അനേന രൂപം സമതിക്കന്തം, ഹേട്ഠാ രൂപം സമ്മസിത്വാ തം അതിക്കമ്മ ഇദാനി അരൂപം സമ്മസതീതി വിപസ്സനാവസേനാപി അനേന രൂപം അതിക്കന്തം. ആരുപ്പേ പന സബ്ബസോപി രൂപം നത്ഥീതി തം സന്ധായപി രൂപം ന ഗഹിതം. അഥ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം കസ്മാ ന ഗഹിതന്തി? സുഖുമത്താ. തസ്മിഞ്ഹി ചത്താരോപി അരൂപക്ഖന്ധാ സുഖുമാ ന സമ്മസനൂപഗാ. തേനേവാഹ – ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യാവതാ സഞ്ഞാസമാപത്തി താവതാ അഞ്ഞാപടിവേധോ’’തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യാവതാ സചിത്തകസമാപത്തി നാമ അത്ഥി, താവതാ ഓളാരികേ ധമ്മേ സമ്മസതോ അഞ്ഞാപടിവേധോ ഹോതി, അരഹത്തം സമ്പജ്ജതി. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം പന സുഖുമത്താ സഞ്ഞാസമാപത്തീതി ന വുച്ചതി. ഝായീഹേതേതി ഝായീഹി ഝാനാഭിരതേഹി ഏതാനി. വുട്ഠഹിത്വാതി തതോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ. സമക്ഖാതബ്ബാനീതി സമ്മാ അക്ഖാതബ്ബാനി, ‘‘സന്താനി പണീതാനീ’’തി ഏവം കേവലം ആചിക്ഖിതബ്ബാനി ഥോമേതബ്ബാനി വണ്ണേതബ്ബാനീതി.

൬. ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. ഛട്ഠേ സമ്ബാധേതി പഞ്ചകാമഗുണസമ്ബാധേ. ഓകാസാധിഗമോതി ഓകാസസ്സ അധിഗമോ. സത്താനം വിസുദ്ധിയാതി സത്താനം വിസുദ്ധിം പാപനത്ഥായ. സമതിക്കമായാതി സമതിക്കമനത്ഥായ. അത്ഥങ്ഗമായാതി അത്ഥം ഗമനത്ഥായ. ഞായസ്സ അധിഗമായാതി സഹവിപസ്സനകസ്സ മഗ്ഗസ്സ അധിഗമനത്ഥായ. നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായാതി അപച്ചയനിബ്ബാനസ്സ പച്ചക്ഖകരണത്ഥായ. തദേവ നാമ ചക്ഖും ഭവിസ്സതീതി തഞ്ഞേവ പസാദചക്ഖു അസമ്ഭിന്നം ഭവിസ്സതി. തേ രൂപാതി തദേവ രൂപാരമ്മണം ആപാഥം ആഗമിസ്സതി. തഞ്ചായതനം നോ പടിസംവേദിസ്സതീതി തഞ്ച രൂപായതനം ന ജാനിസ്സതി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

ഉദായീതി കാളുദായിത്ഥേരോ. സഞ്ഞീമേവ നു ഖോതി സചിത്തകോയേവ നു ഖോ. മകാരോ പദസന്ധിമത്തം. കിംസഞ്ഞീതി കതരസഞ്ഞായ സഞ്ഞീ ഹുത്വാ. സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനന്തി ഇദം കസ്മാ ഗണ്ഹി, കിം പഠമജ്ഝാനാദിസമങ്ഗിനോ രൂപാദിപടിസംവേദനാ ഹോതീതി? ന ഹോതി, യാവ പന കസിണരൂപം ആരമ്മണം ഹോതി, താവ രൂപം സമതിക്കന്തം നാമ ന ഹോതി. അസമതിക്കന്തത്താ പച്ചയോ ഭവിതും സക്ഖിസ്സതി. സമതിക്കന്തത്താ പന തം നത്ഥി നാമ ഹോതി, നത്ഥിതായ പച്ചയോ ഭവിതും ന സക്കോതീതി ദസ്സേതും ഇദമേവ ഗണ്ഹി.

ജടിലവാസികാതി ജടിലനഗരവാസിനീ. ന ചാഭിനതോതിആദീസു രാഗവസേന ന അഭിനതോ, ദോസവസേന ന അപനതോ. സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന കിലേസേ നിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ വാരേത്വാ ഠിതോ, കിലേസാനം പന ഛിന്നന്തേ ഉപ്പന്നോതി ന സസങ്ഖാരനിഗ്ഗയ്ഹവാരിതഗതോ. വിമുത്തത്താ ഠിതോതി കിലേസേഹി വിമുത്തത്തായേവ ഠിതോ. ഠിതത്താ സന്തുസിതോതി ഠിതത്തായേവ സന്തുട്ഠോ നാമ ജാതോ. സന്തുസിതത്താ നോ പരിതസ്സതീതി സന്തുട്ഠത്തായേവ പരിതാസം നാപജ്ജതി. അയം, ഭന്തേ ആനന്ദ, സമാധി കിം ഫലോതി ഇമിനാ അയം ഥേരീ താലഫലഞ്ഞേവ ഗഹേത്വാ ‘‘ഇദം ഫലം കിം ഫലം നാമാ’’തി പുച്ഛമാനാ വിയ അരഹത്തഫലസമാധിം ഗഹേത്വാ ‘‘അയം, ഭന്തേ ആനന്ദ, സമാധി കിം ഫലോ വുത്തോ ഭഗവതാ’’തി പുച്ഛതി. അഞ്ഞാഫലോ വുത്തോതി അഞ്ഞാ വുച്ചതി അരഹത്തം, അരഹത്തഫലസമാധി നാമേസോ വുത്തോ ഭഗവതാതി അത്ഥോ. ഏവംസഞ്ഞീപീതി ഇമായ അരഹത്തഫലസഞ്ഞായ സഞ്ഞീപി തദായതനം നോ പടിസംവേദേതീതി ഏവം ഇമസ്മിം സുത്തേ അരഹത്തഫലസമാധി കഥിതോതി.

൭. ലോകായതികസുത്തവണ്ണനാ

൩൮. സത്തമേ ലോകായതികാതി ലോകായതവാദകാ. സതതന്തി സദാ. സമിതന്തി നിരന്തരം. തിട്ഠതേതന്തി തിട്ഠതു ഏതം, മാ ഏതം പട്ഠപേഥ, കോ വോ ഏതേന അത്ഥോ. ധമ്മം വോ ബ്രാഹ്മണാ ദേസേസ്സാമീതി അഹം വോ ചതുസച്ചധമ്മം ദേസേസ്സാമി.

ദള്ഹധമ്മോതി ദള്ഹധനും ഗഹേത്വാ ഠിതോ. ധനുഗ്ഗഹോതി ഇസ്സാസോ. ദള്ഹധനു നാമ ദ്വിസഹസ്സഥാമം വുച്ചതി. ദ്വിസഹസ്സഥാമം നാമ യസ്സ ആരോപിതസ്സ ജിയാബദ്ധോ ലോഹസീസാദീനം ഭാരോ ദണ്ഡേ ഗഹേത്വാ യാവ കണ്ഡപ്പമാണാ ഉക്ഖിത്തസ്സ പഥവിതോ മുച്ചതി. സിക്ഖിതോതി ദസ ദ്വാദസ വസ്സാനി ആചരിയകുലേ ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പോ. കതഹത്ഥോതി ഏകോ സിപ്പമേവ ഉഗ്ഗണ്ഹാതി, കതഹത്ഥോ ന ഹോതി അയം പന കതഹത്ഥോ ചിണ്ണവസിഭാവോ. കതൂപാസനോതി രാജകുലാദീസു ദസ്സിതസിപ്പോ. ലഹുകേന അസനേനാതി അന്തോ സുസിരം കത്വാ തൂലാദീഹി പൂരേത്വാ കതലക്ഖപരികമ്മേന സല്ലഹുകകണ്ഡേന. ഏവം കതഞ്ഹി ഏകഉസഭഗാമീ ദ്വേ ഉസഭാനിപി ഗച്ഛതി…പേ… അട്ഠുസഭഗാമീ സോളസ ഉസഭാനിപി ഗച്ഛതി. അപ്പകസിരേനാതി നിദ്ദുക്ഖേന. അതിപാതേയ്യാതി അതിക്കമേയ്യ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ സോ ധനുഗ്ഗഹോ തം വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലം ഛായം സീഘമേവ അതിക്കാമേതി, ഏവം സകലചക്കവാളം സീഘം സീഘം അതിക്കമനസമത്ഥേന ജവേന സമന്നാഗതോ. സന്ധാവനികായാതി പദസാ ധാവനേന. ഏവമാഹംസൂതി ഏവം വദന്തി.

൮. ദേവാസുരസങ്ഗാമസുത്തവണ്ണനാ

൩൯. അട്ഠമേ സമുപബ്യൂള്ഹോ അഹോസീതി പച്ചുപട്ഠിതോ അഹോസി. സങ്ഗാമേയ്യാമാതി സങ്ഗാമം കരേയ്യാമ യുജ്ഝേയ്യാമ. അപയിംസുയേവാതി പലായിംസുയേവ. ഉത്തരേനാഭിമുഖാതി ഉത്തരാമുഖാ ഹുത്വാ. അഭിയന്തേ വാതി അനുബന്ധന്തിയേവ. ഭീരുത്താനഗതേനാതി ഭീരുത്താനം ഭയനിവാരണം പതിട്ഠാനം ഗതേന. അകരണീയാതി യുദ്ധേന കിഞ്ചി അകത്തബ്ബാ. കസ്മാ പന നേസം സങ്ഗാമോ ഹോതീതി? അസുരാ ഹി പുബ്ബേ താവതിംസവാസിനോ, തേ ചിത്തപാടലിയാ പുപ്ഫനകാലേ ദിബ്ബപാരിച്ഛത്തകപുപ്ഫം അനുസ്സരന്തി. തതോ ഉപ്പന്നകോധാ ‘‘ഗണ്ഹഥ ദേവേ’’തി സമ്മുഖസമ്മുഖട്ഠാനേനേവ സിനേരും അഭിരുഹന്തി, ദേവാപി നിക്ഖമന്തി. തേസം ഗോപാലകദാരകാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം ദണ്ഡകേഹി പഹരണസദിസം യുദ്ധം ഹോതി. സക്കോ ദേവരാജാ ഹേട്ഠാ പഞ്ചസു ഠാനേസു ആരക്ഖം ഠപേത്വാ ഉപരി ദേവപുരം പരിവാരേത്വാ അത്തസദിസാ വജിരഹത്ഥാ പടിമാ ഠപാപേസി. അസുരാ ഹേട്ഠാ പഞ്ച ഠാനാനി പടിബാഹിത്വാ അഭിരുള്ഹാ ഇന്ദപടിമായോ ദിസ്വാ നിവത്തിത്വാ അസുരപുരമേവ ഗച്ഛന്തി.

ദക്ഖിണേനാഭിമുഖാതി ദക്ഖിണാമുഖാ ഹുത്വാ. അപദം വധിത്വാതി നിപ്പദം നിരവസേസം വധിത്വാ. അദസ്സനം ഗതോതി മാരോപി വട്ടപാദകം കത്വാ രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപന്നസ്സ ചിത്തം ജാനാതി, തദേവ വിപസ്സനാപാദകം കത്വാ സമാപന്നസ്സ ചിത്തം ജാനാതി. അരൂപാവചരസമാപത്തി പന വട്ടപാദാ വാ ഹോതു വിപസ്സനാപാദാ വാ, തം സമാപന്നസ്സ മാരോ ചിത്തം ന ജാനാതി. തേന വുത്തം – ‘‘അദസ്സനം ഗതോ പാപിമതോ’’തി.

൯. നാഗസുത്തവണ്ണനാ

൪൦. നവമേ ആരഞ്ഞകസ്സാതി അരഞ്ഞവാസിനോ. ഗോചരപസുതസ്സാതി ഗോചരഗ്ഗഹണത്ഥായ ഗച്ഛന്തസ്സ. ഹത്ഥികലഭാതി മഹന്താ മഹന്താ നാഗാ. ഹത്ഥിച്ഛാപാതി തരുണപോതകാ. ഓഭഗ്ഗോഭഗ്ഗന്തി നാമേത്വാ നാമേത്വാ ഠപിതം. ഓഗാഹം ഓതിണ്ണസ്സാതി ഓഗാഹിതബ്ബത്താ ഓഗാഹന്തി ലദ്ധനാമം ഉദകതിത്ഥം ഓതിണ്ണസ്സ. ഓഗാഹാ ഉത്തിണ്ണസ്സാതി ഉദകതിത്ഥതോ ഉത്തിണ്ണസ്സ. വൂപകട്ഠോതി വൂപകട്ഠോ ഹുത്വാ. ഇദാനി യസ്മാ ദസബലസ്സ ഹത്ഥിനാഗേന കിച്ചം നത്ഥി, സാസനേ പന തംസരിക്ഖകം പുഗ്ഗലം ദസ്സേതും ഇദമാഹടം, തസ്മാ തം പുഗ്ഗലം ദസ്സേന്തോ ഏവമേവ ഖോതിആദിമാഹ.

൧൦. തപുസ്സസുത്തവണ്ണനാ

൪൧. ദസമേ മല്ലേസൂതി മല്ലരട്ഠേ. ഇധേവ താവ ത്വം, ആനന്ദ, ഹോതീതി ഇധ ഭഗവാ ‘‘തപുസ്സഗഹപതിനോ ഇധ ഠിതേന ആനന്ദേന സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ ഭവിസ്സതി, തതോനിദാനം അഹം മഹന്തം ധമ്മപരിയായം ദേസേസ്സാമീ’’തി ഞത്വാ ആഹ. ഉപസങ്കമീതി സോ കിര ഭുത്തപാതരാസോ ‘‘ദസബലസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗമിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖമന്തോ ദൂരതോവ ഥേരം ദിസ്വാ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി. പപാതോ വിയ ഖായതി, യദിദം നേക്ഖമ്മന്തി യമിദം പബ്ബജ്ജാസങ്ഖാതം നേക്ഖമ്മം, തം അമ്ഹാകം മഹാപപാതോ വിയ ഓഗാഹിത്വാ ഉപട്ഠാതി. നേക്ഖമ്മേ ചിത്തം പക്ഖന്ദതീതി പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം ആരമ്മണവസേന പക്ഖന്ദതി, തദേവ ആരമ്മണം കത്വാ പസീദതി, തദേവ പതിട്ഠാതി, പച്ചനീകധമ്മേഹി ച വിമുച്ചതി. ‘ഏതം സന്ത’ന്തി പസ്സതോതി ഏതം നേക്ഖമ്മം സന്തം വിഗതദരഥപരിളാഹന്തി ഏവം പസ്സന്താനം ഭിക്ഖൂനം. ബഹുനാ ജനേന വിസഭാഗോതി തയിദം ബഹുനാ മഹാജനേന സദ്ധിം ഭിക്ഖൂനം വിസഭാഗം, അസദിസന്തി അത്ഥോ.

കഥാപാഭതന്തി കഥാമൂലം. തസ്സ മയ്ഹം, ആനന്ദ, നേക്ഖമ്മേ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതീതി തസ്സ ഏവം വിതക്കേന്തസ്സാപി മയ്ഹം പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം ന ഓതരതി. ‘‘ഏതം സന്ത’’ന്തി പസ്സതോതി ‘‘സാധു നേക്ഖമ്മ’’ന്തി പരിവിതക്കനവസേന ‘‘ഏതം നേക്ഖമ്മം സന്ത’’ന്തി പസ്സന്തസ്സപി. അനാസേവിതോതി ന ആസേവിതോ ന ഫസ്സിതോ ന സച്ഛികതോ. അധിഗമ്മാതി അധിഗന്ത്വാ പത്വാ സച്ഛികത്വാ. തമാസേവേയ്യന്തി തം ആനിസംസം സേവേയ്യം ഭജേയ്യം. യം മേതി യേന കാരണേന മയ്ഹം. അധിഗമ്മാതി അധിഗന്ത്വാ. സ്വാസ്സ മേ ഹോതി ആബാധോതി സോ മയ്ഹം ആബാധനട്ഠേന ആബാധോ ഹോതി. അവിതക്കേ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതീതി അവിതക്കവിചാരേ ദുതിയജ്ഝാനേ ആരമ്മണവസേന ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി. വിതക്കേസൂതി വിതക്കവിചാരേസു. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

മഹാവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

൫. സാമഞ്ഞവഗ്ഗോ

൧. സമ്ബാധസുത്തവണ്ണനാ

൪൨. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ ഉദായീതി കാളുദായിത്ഥേരോ. അവിദ്വാതി അഞ്ഞാസി. ഭൂരിമേധസോതി മഹാപഞ്ഞോ. യോ ഝാനമബുജ്ഝീതി യോ ഝാനം അബുജ്ഝി. പടിലീനനിസഭോതി ഏകീഭാവവസേന പടിലീനോ ചേവ ഉത്തമട്ഠേന ച നിസഭോ. മുനീതി ബുദ്ധമുനി. പരിയായേനാതി ഏകേന കാരണേന. കാമസമ്ബാധസ്സ ഹി അഭാവമത്തേനേവ പഠമജ്ഝാനം ഓകാസാധിഗമോ നാമ, ന സബ്ബഥാ സബ്ബം. തത്രാപത്ഥി സമ്ബാധോതി തസ്മിമ്പി പഠമജ്ഝാനേ സമ്ബാധോ പടിപീളനം അത്ഥിയേവ. തത്രാപിത്ഥീതിപി പാഠോ. കിഞ്ച തത്ഥ സമ്ബാധോതി തസ്മിം പന ഝാനേ കിം സമ്ബാധോ നാമ. അയമേത്ഥ സമ്ബാധോതി അയം വിതക്കവിചാരാനം അനിരുദ്ധഭാവോ സമ്ബാധോ സംപീളാ നാമ. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബവാരേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. നിപ്പരിയായേനാതി ന ഏകേന കാരണേന, അഥ ഖോ ആസവക്ഖയോ നാമ സബ്ബസമ്ബാധാനം പഹീനത്താ സബ്ബേന സബ്ബം ഓകാസാധിഗമോ നാമാതി.

൨. കായസക്ഖിസുത്തവണ്ണനാ

൪൩. ദുതിയേ യഥാ യഥാ ച തദായതനന്തി യേന യേന കാരണേന യേന യേനാകാരേന തം പഠമജ്ഝാനസങ്ഖാതം ആയതനം ഹോതി. തഥാ തഥാ നം കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി തേന തേന കാരണേന തേന തേനാകാരേന തം സമാപത്തിം സഹജാതനാമകായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, സമാപജ്ജതീതി അത്ഥോ. കായസക്ഖി വുത്തോ ഭഗവതാ പരിയായേനാതി യസ്മാ തേന നാമാകായേന പഠമജ്ഝാനം സച്ഛികതം, തസ്മാ ഇമിനാ പരിയായേന കായസക്ഖി വുത്തോ. നിപ്പരിയായേനാതി യത്തകം കായേന സച്ഛികാതബ്ബം, സബ്ബസ്സ കതത്താ അയം നിപ്പരിയായേന കായസക്ഖി നാമ.

൩. പഞ്ഞാവിമുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൪൪. തതിയേ പഞ്ഞായ ച നം പജാനാതീതി തം പഠമജ്ഝാനവിപസ്സനാപഞ്ഞായ ജാനാതി. ഇധാപി പരിയായനിപ്പരിയായാ പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. യഥാ ച ഇധ, ഏവം ഇതോ പരേസുപി.

൪. ഉഭതോഭാഗവിമുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൪൫. ചതുത്ഥം ഉഭയേന വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ച ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗേഹി സമഥവിപസ്സനാനം പച്ചനീകകിലേസേഹി വിമുത്തോ. പരിയോസാനേ പന സമാപത്തിയാ രൂപകായതോ, അരിയമഗ്ഗേന നാമകായതോ വിമുത്തോയേവ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

൫-൧൦. സന്ദിട്ഠികധമ്മസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൬-൫൧. പഞ്ചമാദീസു സന്ദിട്ഠികോതി സയം പസ്സിതബ്ബകോ. നിബ്ബാനന്തി കിലേസനിബ്ബാനം. പരിനിബ്ബാനന്തി തസ്സേവ വേവചനം. തദങ്ഗനിബ്ബാനന്തി പഠമജ്ഝാനാദിനാ തേന തേന അങ്ഗേന നിബ്ബാനം. ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനന്തി ഇസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ നിബ്ബാനം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സാമഞ്ഞവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

പഠമപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.

൨. ദുതിയപണ്ണാസകവണ്ണനാ

൫൨. ഇതോ പരേസു ഖേമന്തി നിരുപദ്ദവം. ഖേമപ്പത്തോതി ഖേമഭാവം പത്തോ. സിക്ഖാദുബ്ബല്യാനീതി സിക്ഖായ ദുബ്ബലഭാവകരണാനി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

മനോരഥപൂരണിയാ അങ്ഗുത്തരനികായ-അട്ഠകഥായ

നവകനിപാതസ്സ സംവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.