൮. സമ്മപ്പധാനവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയം

൩൯൦. ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ – ഇധ ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി, ഉപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി, അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി, ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ അസമ്മോസായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി.

൩൯൧. കഥഞ്ച ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി? തത്ഥ കതമേ അനുപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ? തീണി അകുസലമൂലാനി – ലോഭോ, ദോസോ, മോഹോ. തദേകട്ഠാ ച കിലേസാ. തംസമ്പയുത്തോ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, തംസമുട്ഠാനം കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മം – ഇമേ വുച്ചന്തി ‘‘അനുപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ’’. ഇതി ഇമേസം അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി.

൩൯൨. ഛന്ദം ജനേതീതി. തത്ഥ കതമോ ഛന്ദോ? യോ ഛന്ദോ ഛന്ദികതാ [ഛന്ദീകതാ (സ്യാ.)] കത്തുകമ്യതാ കുസലോ ധമ്മച്ഛന്ദോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഛന്ദോ’’. ഇമം ഛന്ദം ജനേതി സഞ്ജനേതി ഉട്ഠപേതി സമുട്ഠപേതി [ഉട്ഠാപേതി സമുട്ഠാപേതി (സ്യാ.) ഏവമുപരിപി] നിബ്ബത്തേതി അഭിനിബ്ബത്തേതി. തേന വുച്ചതി ‘‘ഛന്ദം ജനേതീ’’തി.

൩൯൩. വായമതീതി. തത്ഥ കതമോ വായാമോ? യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ…പേ… സമ്മാവായാമോ – അയം വുച്ചതി ‘‘വായാമോ’’. ഇമിനാ വായാമേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപാഗതോ സമുപാഗതോ ഉപപന്നോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘വായമതീ’’തി.

൩൯൪. വീരിയം ആരഭതീതി. തത്ഥ കതമം വീരിയം? യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ…പേ… സമ്മാവായാമോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘വീരിയം’’. ഇമം വീരിയം ആരഭതി സമാരഭതി ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തേന വുച്ചതി ‘‘വീരിയം ആരഭതീ’’തി.

൩൯൫. ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി. തത്ഥ കതമം ചിത്തം? യം ചിത്തം മനോ മാനസം…പേ… തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതു – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം’’. ഇമം ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി സമ്പഗ്ഗണ്ഹാതി ഉപത്ഥമ്ഭേതി പച്ചുപത്ഥമ്ഭേതി. തേന വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തി.

൩൯൬. പദഹതീതി. തത്ഥ കതമം പധാനം? യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ…പേ… സമ്മാവായാമോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘പധാനം’’. ഇമിനാ പധാനേന ഉപേതോ ഹോതി…പേ… സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘പദഹതീ’’തി.

൩൯൭. കഥഞ്ച ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി? തത്ഥ കതമേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ? തീണി അകുസലമൂലാനി – ലോഭോ, ദോസോ, മോഹോ. തദേകട്ഠാ ച കിലേസാ. തംസമ്പയുത്തോ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, തംസമുട്ഠാനം കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മം – ഇമേ വുച്ചന്തി ‘‘ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ’’. ഇതി ഇമേസം ഉപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി.

൩൯൮. ഛന്ദം ജനേതീതി. തത്ഥ കതമോ ഛന്ദോ? യോ ഛന്ദോ ഛന്ദികതാ കത്തുകമ്യതാ കുസലോ ധമ്മച്ഛന്ദോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഛന്ദോ’’. ഇമം ഛന്ദം ജനേതി സഞ്ജനേതി ഉട്ഠപേതി സമുട്ഠപേതി നിബ്ബത്തേതി അഭിനിബ്ബത്തേതി. തേന വുച്ചതി ‘‘ഛന്ദം ജനേതീ’’തി.

൩൯൯. വായമതീതി. തത്ഥ കതമോ വായാമോ? യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ…പേ… സമ്മാവായാമോ – അയം വുച്ചതി ‘‘വായാമോ’’. ഇമിനാ വായാമേന ഉപേതോ ഹോതി…പേ… സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘വായമതീ’’തി.

൪൦൦. വീരിയം ആരഭതീതി. തത്ഥ കതമം വീരിയം? യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ…പേ… സമ്മാവായാമോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘വീരിയം’’. ഇമം വീരിയം ആരഭതി സമാരഭതി ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തേന വുച്ചതി ‘‘വീരിയം ആരഭതീ’’തി.

൪൦൧. ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി. തത്ഥ കതമം ചിത്തം? യം ചിത്തം മനോ മാനസം…പേ… തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതു – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം’’. ഇമം ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി സമ്പഗ്ഗണ്ഹാതി ഉപത്ഥമ്ഭേതി പച്ചുപത്ഥമ്ഭേതി. തേന വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തി.

൪൦൨. പദഹതീതി. തത്ഥ കതമം പധാനം? യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ…പേ… സമ്മാവായാമോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘പധാനം’’. ഇമിനാ പധാനേന ഉപേതോ ഹോതി…പേ… സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘പദഹതീ’’തി.

൪൦൩. കഥഞ്ച ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി? തത്ഥ കതമേ അനുപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാ? തീണി കുസലമൂലാനി – അലോഭോ, അദോസോ, അമോഹോ. തംസമ്പയുത്തോ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ. തംസമുട്ഠാനം കായകമ്മം, വചീകമ്മം, മനോകമ്മം – ഇമേ വുച്ചന്തി ‘‘അനുപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാ’’. ഇതി ഇമേസം അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി.

൪൦൪. ഛന്ദം ജനേതീതി…പേ… വായമതീതി…പേ… വീരിയം ആരഭതീതി…പേ… ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി…പേ… പദഹതീതി. തത്ഥ കതമം പധാനം? യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ …പേ… സമ്മാവായാമോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘പധാനം’’. ഇമിനാ പധാനേന ഉപേതോ ഹോതി…പേ… സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘പദഹതീ’’തി.

൪൦൫. കഥഞ്ച ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ അസമ്മോസായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി? തത്ഥ കതമേ ഉപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാ? തീണി കുസലമൂലാനി – അലോഭോ, അദോസോ, അമോഹോ. തംസമ്പയുത്തോ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, തംസമുട്ഠാനം കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മം – ഇമേ വുച്ചന്തി ‘‘ഉപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാ’’. ഇതി ഇമേസം ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ അസമ്മോസായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി.

൪൦൬. ഠിതിയാതി. യാ ഠിതി സോ അസമ്മോസോ, യോ അസമ്മോസോ സോ ഭിയ്യോഭാവോ, യോ ഭിയ്യോഭാവോ തം വേപുല്ലം, യം വേപുല്ലം സാ ഭാവനാ, യാ ഭാവനാ സാ പാരിപൂരീ.

൪൦൭. ഛന്ദം ജനേതീതി…പേ… വായമതീതി…പേ… വീരിയം ആരഭതീതി…പേ… ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി…പേ… പദഹതീതി. തത്ഥ കതമം പധാനം? യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ…പേ… സമ്മാവായാമോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘പധാനം’’. ഇമിനാ പധാനേന ഉപേതോ ഹോതി…പേ… സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘പദഹതീ’’തി.

സുത്തന്തഭാജനീയം.

൨. അഭിധമ്മഭാജനീയം

൪൦൮. ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ – ഇധ ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി, ഉപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി, അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി, ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ അസമ്മോസായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി.

൪൦൯. കഥഞ്ച ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ ലോകുത്തരം ഝാനം ഭാവേതി നിയ്യാനികം അപചയഗാമിം ദിട്ഠിഗതാനം പഹാനായ പഠമായ ഭൂമിയാ പത്തിയാ വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി ദുക്ഖപടിപദം ദന്ധാഭിഞ്ഞം, തസ്മിം സമയേ അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി.

൪൧൦. ഛന്ദം ജനേതീതി. തത്ഥ കതമോ ഛന്ദോ? യോ ഛന്ദോ ഛന്ദികതാ കത്തുകമ്യതാ കുസലോ ധമ്മച്ഛന്ദോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഛന്ദോ’’. ഇമം ഛന്ദം ജനേതി സഞ്ജനേതി ഉട്ഠപേതി സമുട്ഠപേതി നിബ്ബത്തേതി അഭിനിബ്ബത്തേതി. തേന വുച്ചതി ‘‘ഛന്ദം ജനേതീ’’തി.

൪൧൧. വായമതീതി. തത്ഥ കതമോ വായാമോ? യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ…പേ… സമ്മാവായാമോ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്നം – അയം വുച്ചതി ‘‘വായാമോ’’. ഇമിനാ വായാമേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപാഗതോ സമുപാഗതോ ഉപപന്നോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘വായമതീ’’തി.

൪൧൨. വീരിയം ആരഭതീതി. തത്ഥ കതമം വീരിയം? യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ…പേ… സമ്മാവായാമോ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്നം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘വീരിയം’’. ഇമം വീരിയം ആരഭതി സമാരഭതി ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തേന വുച്ചതി ‘‘വീരിയം ആരഭതീ’’തി.

൪൧൩. ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി. തത്ഥ കതമം ചിത്തം? യം ചിത്തം മനോ മാനസം…പേ… തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതു – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം’’. ഇമം ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി സമ്പഗ്ഗണ്ഹാതി ഉപത്ഥമ്ഭേതി പച്ചുപത്ഥമ്ഭേതി. തേന വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തി.

൪൧൪. പദഹതീതി. തത്ഥ കതമം സമ്മപ്പധാനം? യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ…പേ… സമ്മാവായാമോ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്നം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സമ്മപ്പധാനം’’. അവസേസാ ധമ്മാ സമ്മപ്പധാനസമ്പയുത്താ.

൪൧൫. കഥഞ്ച ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ ലോകുത്തരം ഝാനം ഭാവേതി നിയ്യാനികം അപചയഗാമിം ദിട്ഠിഗതാനം പഹാനായ പഠമായ ഭൂമിയാ പത്തിയാ വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി ദുക്ഖപടിപദം ദന്ധാഭിഞ്ഞം, തസ്മിം സമയേ ഉപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി.

൪൧൬. ഛന്ദം ജനേതീതി…പേ… വായമതീതി…പേ… വീരിയം ആരഭതീതി…പേ… ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി…പേ… പദഹതീതി. തത്ഥ കതമം സമ്മപ്പധാനം? യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ…പേ… സമ്മാവായാമോ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്നം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സമ്മപ്പധാനം’’. അവസേസാ ധമ്മാ സമ്മപ്പധാനസമ്പയുത്താ.

൪൧൭. കഥഞ്ച ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ ലോകുത്തരം ഝാനം ഭാവേതി നിയ്യാനികം അപചയഗാമിം ദിട്ഠിഗതാനം പഹാനായ പഠമായ ഭൂമിയാ പത്തിയാ വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി ദുക്ഖപടിപദം ദന്ധാഭിഞ്ഞം, തസ്മിം സമയേ അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി.

൪൧൮. ഛന്ദം ജനേതീതി…പേ… വായമതീതി…പേ… വീരിയം ആരഭതീതി…പേ… ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി…പേ… പദഹതീതി. തത്ഥ കതമം സമ്മപ്പധാനം? യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ …പേ… സമ്മാവായാമോ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്നം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സമ്മപ്പധാനം’’. അവസേസാ ധമ്മാ സമ്മപ്പധാനസമ്പയുത്താ.

൪൧൯. കഥഞ്ച ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ അസമ്മോസായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ ലോകുത്തരം ഝാനം ഭാവേതി നിയ്യാനികം അപചയഗാമിം ദിട്ഠിഗതാനം പഹാനായ പഠമായ ഭൂമിയാ പത്തിയാ വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി ദുക്ഖപടിപദം ദന്ധാഭിഞ്ഞം, തസ്മിം സമയേ ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ അസമ്മോസായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി.

൪൨൦. ഠിതിയാതി. യാ ഠിതി സോ അസമ്മോസോ, യോ അസമ്മോസോ സോ ഭിയ്യോഭാവോ, യോ ഭിയ്യോഭാവോ തം വേപുല്ലം, യം വേപുല്ലം സാ ഭാവനാ, യാ ഭാവനാ സാ പാരിപൂരീ.

൪൨൧. ഛന്ദം ജനേതീതി. തത്ഥ കതമോ ഛന്ദോ? യോ ഛന്ദോ ഛന്ദികതാ കത്തുകമ്യതാ കുസലോ ധമ്മച്ഛന്ദോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഛന്ദോ’’. ഇമം ഛന്ദം ജനേതി സഞ്ജനേതി ഉട്ഠപേതി സമുട്ഠപേതി നിബ്ബത്തേതി അഭിനിബ്ബത്തേതി. തേന വുച്ചതി ‘‘ഛന്ദം ജനേതീ’’തി.

൪൨൨. വായമതീതി. തത്ഥ കതമോ വായാമോ? യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ…പേ… സമ്മാവായാമോ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്നം – അയം വുച്ചതി ‘‘വായാമോ’’. ഇമിനാ വായാമേന ഉപേതോ ഹോതി…പേ… സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘വായമതീ’’തി.

൪൨൩. വീരിയം ആരഭതീതി. തത്ഥ കതമം വീരിയം? യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ…പേ… സമ്മാവായാമോ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്നം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘വീരിയം’’. ഇമം വീരിയം ആരഭതി സമാരഭതി ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തേന വുച്ചതി ‘‘വീരിയം ആരഭതീ’’തി.

൪൨൪. ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി. തത്ഥ കതമം ചിത്തം? യം ചിത്തം മനോ മാനസം…പേ… തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതു – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം’’. ഇമം ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി സമ്പഗ്ഗണ്ഹാതി ഉപത്ഥമ്ഭേതി പച്ചുപത്ഥമ്ഭേതി. തേന വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തി.

൪൨൫. പദഹതീതി. തത്ഥ കതമം സമ്മപ്പധാനം? യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ…പേ… സമ്മാവായാമോ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്നം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സമ്മപ്പധാനം’’. അവസേസാ ധമ്മാ സമ്മപ്പധാനസമ്പയുത്താ.

൪൨൬. തത്ഥ കതമം സമ്മപ്പധാനം? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ ലോകുത്തരം ഝാനം ഭാവേതി നിയ്യാനികം അപചയഗാമിം ദിട്ഠിഗതാനം പഹാനായ പഠമായ ഭൂമിയാ പത്തിയാ വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി ദുക്ഖപടിപദം ദന്ധാഭിഞ്ഞം, യോ തസ്മിം സമയേ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ…പേ… സമ്മാവായാമോ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്നം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സമ്മപ്പധാനം’’. അവസേസാ ധമ്മാ സമ്മപ്പധാനസമ്പയുത്താ.

അഭിധമ്മഭാജനീയം.

൩. പഞ്ഹാപുച്ഛകം

൪൨൭. ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ – ഇധ ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി, ഉപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ…പേ… അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ…പേ… ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ അസമ്മോസായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി.

൪൨൮. ചതുന്നം സമ്മപ്പധാനാനം കതി കുസലാ, കതി അകുസലാ, കതി അബ്യാകതാ…പേ… കതി സരണാ, കതി അരണാ?

൧. തികം

൪൨൯. കുസലായേവ. സിയാ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, സിയാ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ. വിപാകധമ്മധമ്മാ. അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയാ. അസംകിലിട്ഠഅസംകിലേസികാ. സിയാ സവിതക്കസവിചാരാ, സിയാ അവിതക്കവിചാരമത്താ, സിയാ അവിതക്കഅവിചാരാ. സിയാ പീതിസഹഗതാ, സിയാ സുഖസഹഗതാ, സിയാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ. നേവ ദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ. നേവ ദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബഹേതുകാ. അപചയഗാമിനോ. സേക്ഖാ. അപ്പമാണാ. അപ്പമാണാരമ്മണാ. പണീതാ. സമ്മത്തനിയതാ. ന മഗ്ഗാരമ്മണാ. മഗ്ഗഹേതുകാ. സിയാ മഗ്ഗാധിപതിനോ, സിയാ ന വത്തബ്ബാ മഗ്ഗാധിപതിനോതി. സിയാ ഉപ്പന്നാ, സിയാ അനുപ്പന്നാ, ന വത്തബ്ബാ ഉപ്പാദിനോതി. സിയാ അതീതാ, സിയാ അനാഗതാ, സിയാ പച്ചുപ്പന്നാ. ന വത്തബ്ബാ അതീതാരമ്മണാതിപി, അനാഗതാരമ്മണാതിപി, പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാതിപി. സിയാ അജ്ഝത്താ, സിയാ ബഹിദ്ധാ, സിയാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ. ബഹിദ്ധാരമ്മണാ. അനിദസ്സനഅപ്പടിഘാ.

൨. ദുകം

൪൩൦. ന ഹേതൂ. സഹേതുകാ. ഹേതുസമ്പയുത്താ. ന വത്തബ്ബാ ഹേതൂ ചേവ സഹേതുകാ ചാതി, സഹേതുകാ ചേവ ന ച ഹേതൂ. ന വത്തബ്ബാ ഹേതൂ ചേവ ഹേതുസമ്പയുത്താ ചാതി, ഹേതുസമ്പയുത്താ ചേവ ന ച ഹേതൂ. ന ഹേതൂ സഹേതുകാ. സപ്പച്ചയാ. സങ്ഖതാ. അനിദസ്സനാ. അപ്പടിഘാ. അരൂപാ. ലോകുത്തരാ. കേനചി വിഞ്ഞേയ്യാ, കേനചി ന വിഞ്ഞേയ്യാ. നോ ആസവാ. അനാസവാ. ആസവവിപ്പയുത്താ. ന വത്തബ്ബാ ആസവാ ചേവ സാസവാ ചാതിപി, സാസവാ ചേവ നോ ച ആസവാതിപി. ന വത്തബ്ബാ ആസവാ ചേവ ആസവസമ്പയുത്താ ചാതിപി, ആസവസമ്പയുത്താ ചേവ നോ ച ആസവാതിപി. ആസവവിപ്പയുത്താ. അനാസവാ. നോ സംയോജനാ…പേ… നോ ഗന്ഥാ…പേ… നോ ഓഘാ…പേ… നോ യോഗാ…പേ… നോ നീവരണാ…പേ… നോ പരാമാസാ…പേ… സാരമ്മണാ. നോ ചിത്താ. ചേതസികാ. ചിത്തസമ്പയുത്താ. ചിത്തസംസട്ഠാ. ചിത്തസമുട്ഠാനാ. ചിത്തസഹഭുനോ. ചിത്താനുപരിവത്തിനോ. ചിത്തസംസട്ഠസമുട്ഠാനാ. ചിത്തസംസട്ഠസമുട്ഠാനസഹഭുനോ. ചിത്തസംസട്ഠസമുട്ഠാനാനുപരിവത്തിനോ. ബാഹിരാ. നോ ഉപാദാ. അനുപാദിന്നാ. നോ ഉപാദാനാ…പേ… നോ കിലേസാ…പേ… ന ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ. ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ. ന ദസ്സനേന പഹാതബ്ബഹേതുകാ. ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബഹേതുകാ. സിയാ സവിതക്കാ, സിയാ അവിതക്കാ. സിയാ സവിചാരാ, സിയാ അവിചാരാ. സിയാ സപ്പീതികാ, സിയാ അപ്പീതികാ. സിയാ പീതിസഹഗതാ, സിയാ ന പീതിസഹഗതാ. സിയാ സുഖസഹഗതാ, സിയാ ന സുഖസഹഗതാ. സിയാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ, സിയാ ന ഉപേക്ഖാസഹഗതാ. ന കാമാവചരാ. ന രൂപാവചരാ. ന അരൂപാവചരാ. അപരിയാപന്നാ. നിയ്യാനികാ. നിയതാ. അനുത്തരാ. അരണാതി.

പഞ്ഹാപുച്ഛകം.

സമ്മപ്പധാനവിഭങ്ഗോ നിട്ഠിതോ.