൧. സുത്തന്തഭാജനീയം

൨൨൫. അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

൨൨൬. തത്ഥ കതമാ അവിജ്ജാ? ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അഞ്ഞാണം – അയം വുച്ചതി ‘‘അവിജ്ജാ’’.

തത്ഥ കതമേ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ? പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ, അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ, ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ, കായസങ്ഖാരോ, വചീസങ്ഖാരോ, ചിത്തസങ്ഖാരോ.

തത്ഥ കതമോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ? കുസലാ ചേതനാ കാമാവചരാ രൂപാവചരാ ദാനമയാ സീലമയാ ഭാവനാമയാ – അയം വുച്ചതി ‘‘പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ’’.

തത്ഥ കതമോ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ? അകുസലാ ചേതനാ കാമാവചരാ – അയം വുച്ചതി ‘‘അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ’’.

തത്ഥ കതമോ ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ? കുസലാ ചേതനാ അരൂപാവചരാ – അയം വുച്ചതി ‘‘ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ’’.

തത്ഥ കതമോ കായസങ്ഖാരോ? കായസഞ്ചേതനാ കായസങ്ഖാരോ, വചീസഞ്ചേതനാ വചീസങ്ഖാരോ, മനോസഞ്ചേതനാ ചിത്തസങ്ഖാരോ. ഇമേ വുച്ചന്തി ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’.

൨൨൭. തത്ഥ കതമം സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം? ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, സോതവിഞ്ഞാണം, ഘാനവിഞ്ഞാണം, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, കായവിഞ്ഞാണം, മനോവിഞ്ഞാണം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം’’.

൨൨൮. തത്ഥ കതമം വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം? അത്ഥി നാമം, അത്ഥി രൂപം. തത്ഥ കതമം നാമം? വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘നാമം’’. തത്ഥ കതമം രൂപം? ചത്താരോ മഹാഭൂതാ, ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ രൂപം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘രൂപം’’. ഇതി ഇദഞ്ച നാമം, ഇദഞ്ച രൂപം. ഇദം വുച്ചതി ‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം’’.

൨൨൯. തത്ഥ കതമം നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം? ചക്ഖായതനം, സോതായതനം, ഘാനായതനം, ജിവ്ഹായതനം, കായായതനം, മനായതനം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം’’.

൨൩൦. തത്ഥ കതമോ സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ? ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ സോതസമ്ഫസ്സോ ഘാനസമ്ഫസ്സോ ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ കായസമ്ഫസ്സോ മനോസമ്ഫസ്സോ – അയം വുച്ചതി ‘‘സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ’’.

൨൩൧. തത്ഥ കതമാ ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ? ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ, സോതസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ, ഘാനസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ, കായസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ, മനോസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’.

൨൩൨. തത്ഥ കതമാ വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ? രൂപതണ്ഹാ, സദ്ദതണ്ഹാ, ഗന്ധതണ്ഹാ, രസതണ്ഹാ, ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ, ധമ്മതണ്ഹാ – അയം വുച്ചതി ‘‘വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ’’.

൨൩൩. തത്ഥ കതമം തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം? കാമുപാദാനം, ദിട്ഠുപാദാനം, സീലബ്ബതുപാദാനം, അത്തവാദുപാദാനം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം’’.

൨൩൪. തത്ഥ കതമോ ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ? ഭവോ ദുവിധേന – അത്ഥി കമ്മഭവോ, അത്ഥി ഉപപത്തിഭവോ. തത്ഥ കതമോ കമ്മഭവോ? പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ, അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ, ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ – അയം വുച്ചതി ‘‘കമ്മഭവോ’’. സബ്ബമ്പി ഭവഗാമികമ്മം കമ്മഭവോ.

തത്ഥ കതമോ ഉപപത്തിഭവോ? കാമഭവോ, രൂപഭവോ, അരൂപഭവോ, സഞ്ഞാഭവോ, അസഞ്ഞാഭവോ, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭവോ, ഏകവോകാരഭവോ, ചതുവോകാരഭവോ, പഞ്ചവോകാരഭവോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഉപപത്തിഭവോ’’. ഇതി അയഞ്ച കമ്മഭവോ, അയഞ്ച ഉപപത്തിഭവോ. അയം വുച്ചതി ‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’’.

൨൩൫. തത്ഥ കതമാ ഭവപച്ചയാ ജാതി? യാ തേസം തേസം സത്താനം തമ്ഹി തമ്ഹി സത്തനികായേ ജാതി സഞ്ജാതി ഓക്കന്തി അഭിനിബ്ബത്തി, ഖന്ധാനം പാതുഭാവോ, ആയതനാനം പടിലാഭോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതി’’.

൨൩൬. തത്ഥ കതമം ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം? അത്ഥി ജരാ, അത്ഥി മരണം. തത്ഥ കതമാ ജരാ? യാ തേസം തേസം സത്താനം തമ്ഹി തമ്ഹി സത്തനികായേ ജരാ ജീരണതാ ഖണ്ഡിച്ചം പാലിച്ചം വലിത്തചതാ ആയുനോ സംഹാനി ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ജരാ’’.

തത്ഥ കതമം മരണം? യാ തേസം തേസം സത്താനം തമ്ഹാ തമ്ഹാ സത്തനികായാ ചുതി ചവനതാ ഭേദോ അന്തരധാനം മച്ചു മരണം കാലകിരിയാ [കാലംകിരിയാ (ക.)] ഖന്ധാനം ഭേദോ കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സുപച്ഛേദോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘മരണം’’. ഇതി അയഞ്ച ജരാ, ഇദഞ്ച മരണം. ഇദം വുച്ചതി ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം’’.

൨൩൭. തത്ഥ കതമോ സോകോ? ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, ഭോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, രോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, സീലബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, ദിട്ഠിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ബ്യസനേന സമന്നാഗതസ്സ, അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ദുക്ഖധമ്മേന ഫുട്ഠസ്സ സോകോ സോചനാ സോചിതത്തം അന്തോസോകോ അന്തോപരിസോകോ ചേതസോ പരിജ്ഝായനാ ദോമനസ്സം സോകസല്ലം – അയം വുച്ചതി ‘‘സോകോ’’.

൨൩൮. തത്ഥ കതമോ പരിദേവോ? ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, ഭോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, രോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, സീലബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, ദിട്ഠിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ബ്യസനേന സമന്നാഗതസ്സ, അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ദുക്ഖധമ്മേന ഫുട്ഠസ്സ ആദേവോ പരിദേവോ ആദേവനാ പരിദേവനാ ആദേവിതത്തം പരിദേവിതത്തം വാചാ പലാപോ വിപ്പലാപോ ലാലപ്പോ ലാലപ്പനാ ലാലപ്പിതത്തം – അയം വുച്ചതി പരിദേവോ’’.

൨൩൯. തത്ഥ കതമം ദുക്ഖം? യം കായികം അസാതം കായികം ദുക്ഖം കായസമ്ഫസ്സജം അസാതം ദുക്ഖം വേദയിതം കായസമ്ഫസ്സജാ അസാതാ ദുക്ഖാ വേദനാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ദുക്ഖം’’.

൨൪൦. തത്ഥ കതമം ദോമനസ്സം? യം ചേതസികം അസാതം, ചേതസികം ദുക്ഖം, ചേതോസമ്ഫസ്സജം അസാതം ദുക്ഖം വേദയിതം, ചേതോസമ്ഫസ്സജാ അസാതാ ദുക്ഖാ വേദനാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ദോമനസ്സം’’.

൨൪൧. തത്ഥ കതമോ ഉപായാസോ? ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, ഭോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, രോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, സീലബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, ദിട്ഠിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ബ്യസനേന സമന്നാഗതസ്സ, അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ദുക്ഖധമ്മേന ഫുട്ഠസ്സ ആയാസോ ഉപായാസോ ആയാസിതത്തം ഉപായാസിതത്തം – അയം വുച്ചതി ‘‘ഉപായാസോ’’.

൨൪൨. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതീതി, ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സങ്ഗതി ഹോതി, സമാഗമോ ഹോതി, സമോധാനം ഹോതി, പാതുഭാവോ ഹോതി. തേന വുച്ചതി ‘‘ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതീ’’തി.

സുത്തന്തഭാജനീയം.