൧. സുത്തന്തഭാജനീയം

൧൭൨. ഛ ധാതുയോ – പഥവീധാതു [പഠവീധാതു (സീ. സ്യാ.) ഏവമുപരിപി], ആപോധാതു, തേജോധാതു, വായോധാതു, ആകാസധാതു, വിഞ്ഞാണധാതു.

൧൭൩. തത്ഥ കതമാ പഥവീധാതു? പഥവീധാതുദ്വയം – അത്ഥി അജ്ഝത്തികാ, അത്ഥി ബാഹിരാ. തത്ഥ കതമാ അജ്ഝത്തികാ പഥവീധാതു? യം അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം കക്ഖളം ഖരിഗതം കക്ഖളത്തം കക്ഖളഭാവോ അജ്ഝത്തം ഉപാദിന്നം, സേയ്യഥിദം – കേസാ ലോമാ നഖാ ദന്താ തചോ മംസം ന്ഹാരു [നഹാരു (സീ.)] അട്ഠി അട്ഠിമിഞ്ജം [അട്ഠിമിഞ്ജാ (സീ.)] വക്കം ഹദയം യകനം കിലോമകം പിഹകം പപ്ഫാസം അന്തം അന്തഗുണം ഉദരിയം കരീസം, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി അത്ഥി അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം കക്ഖളം ഖരിഗതം കക്ഖളത്തം കക്ഖളഭാവോ അജ്ഝത്തം ഉപാദിന്നം – അയം വുച്ചതി ‘അജ്ഝത്തികാ പഥവീധാതു’.

തത്ഥ കതമാ ബാഹിരാ പഥവീധാതു? യം ബാഹിരം കക്ഖളം ഖരിഗതം കക്ഖളത്തം കക്ഖളഭാവോ ബഹിദ്ധാ അനുപാദിന്നം, സേയ്യഥിദം – അയോ ലോഹം തിപു സീസം സജ്ഝം [സജ്ഝു (സ്യാ.)] മുത്താ മണി വേളുരിയോ സങ്ഖോ സിലാ പവാളം രജതം ജാതരൂപം ലോഹിതങ്കോ [ലോഹിതങ്ഗോ (സ്യാ. ക.), ലോഹിതകോ (?)] മസാരഗല്ലം തിണം കട്ഠം സക്ഖരാ കഠലം [കഥലം (ക.)] ഭൂമി പാസാണോ പബ്ബതോ, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി അത്ഥി ബാഹിരം കക്ഖളം ഖരിഗതം കക്ഖളത്തം കക്ഖളഭാവോ ബഹിദ്ധാ അനുപാദിന്നം – അയം വുച്ചതി ‘ബാഹിരാ പഥവീധാതു’. യാ ച അജ്ഝത്തികാ പഥവീധാതു യാ ച ബാഹിരാ പഥവീധാതു, തദേകജ്ഝം അഭിസഞ്ഞൂഹിത്വാ അഭിസങ്ഖിപിത്വാ – അയം വുച്ചതി ‘‘പഥവീധാതു’’.

൧൭൪. തത്ഥ കതമാ ആപോധാതു? ആപോധാതുദ്വയം – അത്ഥി അജ്ഝത്തികാ, അത്ഥി ബാഹിരാ. തത്ഥ കതമാ അജ്ഝത്തികാ ആപോധാതു? യം അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം ആപോ ആപോഗതം സിനേഹോ സിനേഹഗതം [സ്നേഹോ സ്നേഹഗതം (സ്യാ.)] ബന്ധനത്തം രൂപസ്സ അജ്ഝത്തം ഉപാദിന്നം, സേയ്യഥിദം – പിത്തം സേമ്ഹം പുബ്ബോ ലോഹിതം സേദോ മേദോ അസ്സു വസാ ഖേളോ സിങ്ഘാണികാ ലസികാ മുത്തം, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി അത്ഥി അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം ആപോ ആപോഗതം സിനേഹോ സിനേഹഗതം ബന്ധനത്തം രൂപസ്സ അജ്ഝത്തം ഉപാദിന്നം – അയം വുച്ചതി ‘അജ്ഝത്തികാ ആപോധാതു’.

തത്ഥ കതമാ ബാഹിരാ ആപോധാതു? യം ബാഹിരം ആപോ ആപോഗതം സിനേഹോ സിനേഹഗതം ബന്ധനത്തം രൂപസ്സ ബഹിദ്ധാ അനുപാദിന്നം, സേയ്യഥിദം – മൂലരസോ ഖന്ധരസോ തചരസോ പത്തരസോ പുപ്ഫരസോ ഫലരസോ ഖീരം ദധി സപ്പി നവനീതം തേലം മധു ഫാണിതം ഭുമ്മാനി വാ ഉദകാനി അന്തലിക്ഖാനി വാ, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി അത്ഥി ബാഹിരം ആപോ ആപോഗതം സിനേഹോ സിനേഹഗതം ബന്ധനത്തം രൂപസ്സ ബഹിദ്ധാ അനുപാദിന്നം – അയം വുച്ചതി ‘ബാഹിരാ ആപോധാതു’. യാ ച അജ്ഝത്തികാ ആപോധാതു യാ ച ബാഹിരാ ആപോധാതു, തദേകജ്ഝം അഭിസഞ്ഞൂഹിത്വാ അഭിസങ്ഖിപിത്വാ – അയം വുച്ചതി ‘‘ആപോധാതു’’.

൧൭൫. തത്ഥ കതമാ തേജോധാതു? തേജോധാതുദ്വയം – അത്ഥി അജ്ഝത്തികാ, അത്ഥി ബാഹിരാ. തത്ഥ കതമാ അജ്ഝത്തികാ തേജോധാതു? യം അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം തേജോ തേജോഗതം ഉസ്മാ ഉസ്മാഗതം ഉസുമം ഉസുമഗതം അജ്ഝത്തം ഉപാദിന്നം, സേയ്യഥിദം – യേന ച സന്തപ്പതി യേന ച ജീരീയതി യേന ച പരിഡയ്ഹതി യേന ച അസിതപീതഖായിതസായിതം സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛതി, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി അത്ഥി അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം തേജോ തേജോഗതം ഉസ്മാ ഉസ്മാഗതം ഉസുമം ഉസുമഗതം അജ്ഝത്തം ഉപാദിന്നം – അയം വുച്ചതി ‘അജ്ഝത്തികാ തേജോധാതു’.

തത്ഥ കതമാ ബാഹിരാ തേജോധാതു? യം ബാഹിരം തേജോ തേജോഗതം ഉസ്മാ ഉസ്മാഗതം ഉസുമം ഉസുമഗതം ബഹിദ്ധാ അനുപാദിന്നം, സേയ്യഥിദം – കട്ഠഗ്ഗി പലാലഗ്ഗി [സകലികഗ്ഗി (സബ്ബത്ഥ)] തിണഗ്ഗി ഗോമയഗ്ഗി ഥുസഗ്ഗി സങ്കാരഗ്ഗി ഇന്ദഗ്ഗി അഗ്ഗിസന്താപോ സൂരിയസന്താപോ കട്ഠസന്നിചയസന്താപോ തിണസന്നിചയസന്താപോ ധഞ്ഞസന്നിചയസന്താപോ ഭണ്ഡസന്നിചയസന്താപോ, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി അത്ഥി ബാഹിരം തേജോ തേജോഗതം ഉസ്മാ ഉസ്മാഗതം ഉസുമം ഉസുമഗതം ബഹിദ്ധാ അനുപാദിന്നം – അയം വുച്ചതി ‘ബാഹിരാ തേജോധാതു’. യാ ച അജ്ഝത്തികാ തേജോധാതു യാ ച ബാഹിരാ തേജോധാതു, തദേകജ്ഝം അഭിസഞ്ഞൂഹിത്വാ അഭിസങ്ഖിപിത്വാ – അയം വുച്ചതി ‘‘തേജോധാതു’’.

൧൭൬. തത്ഥ കതമാ വായോധാതു? വായോധാതുദ്വയം – അത്ഥി അജ്ഝത്തികാ, അത്ഥി ബാഹിരാ. തത്ഥ കതമാ അജ്ഝത്തികാ വായോധാതു? യം അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം വായോ വായോഗതം ഥമ്ഭിതത്തം രൂപസ്സ അജ്ഝത്തം ഉപാദിന്നം, സേയ്യഥിദം – ഉദ്ധങ്ഗമാ വാതാ അധോഗമാ വാതാ കുച്ഛിസയാ വാതാ കോട്ഠാസയാ [കോട്ഠസയാ (സീ. സ്യാ.)] വാതാ അങ്ഗമങ്ഗാനുസാരിനോ വാതാ സത്ഥകവാതാ ഖുരകവാതാ ഉപ്പലകവാതാ അസ്സാസോ പസ്സാസോ ഇതി വാ, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി അത്ഥി അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം വായോ വായോഗതം ഥമ്ഭിതത്തം രൂപസ്സ അജ്ഝത്തം ഉപാദിന്നം – അയം വുച്ചതി ‘അജ്ഝത്തികാ വായോധാതു’.

തത്ഥ കതമാ ബാഹിരാ വായോധാതു? യം ബാഹിരം വായോ വായോഗതം ഥമ്ഭിതത്തം രൂപസ്സ ബഹിദ്ധാ അനുപാദിന്നം, സേയ്യഥിദം – പുരത്ഥിമാ വാതാ പച്ഛിമാ വാതാ ഉത്തരാ വാതാ ദക്ഖിണാ വാതാ സരജാ വാതാ അരജാ വാതാ സീതാ വാതാ ഉണ്ഹാ വാതാ പരിത്താ വാതാ അധിമത്താ വാതാ കാളവാതാ വേരമ്ഭവാതാ പക്ഖവാതാ സുപണ്ണവാതാ താലവണ്ടവാതാ വിധൂപനവാതാ, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി അത്ഥി ബാഹിരം വായോ വായോഗതം ഥമ്ഭിതത്തം രൂപസ്സ ബഹിദ്ധാ അനുപാദിന്നം – അയം വുച്ചതി ‘ബാഹിരാ വായോധാതു’. യാ ച അജ്ഝത്തികാ വായോധാതു യാ ച ബാഹിരാ വായോധാതു, തദേകജ്ഝം അഭിസഞ്ഞൂഹിത്വാ അഭിസങ്ഖിപിത്വാ – അയം വുച്ചതി ‘‘വായോധാതു’’.

൧൭൭. തത്ഥ കതമാ ആകാസധാതു? ആകാസധാതുദ്വയം – അത്ഥി അജ്ഝത്തികാ, അത്ഥി ബാഹിരാ. തത്ഥ കതമാ അജ്ഝത്തികാ ആകാസധാതു? യം അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം ആകാസോ ആകാസഗതം അഘം അഘഗതം വിവരോ വിവരഗതം അസമ്ഫുട്ഠം മംസലോഹിതേഹി അജ്ഝത്തം ഉപാദിന്നം, സേയ്യഥിദം – കണ്ണച്ഛിദ്ദം നാസച്ഛിദ്ദം മുഖദ്വാരം, യേന ച അസിതപീതഖായിതസായിതം അജ്ഝോഹരതി, യത്ഥ ച അസിതപീതഖായിതസായിതം സന്തിട്ഠതി, യേന ച അസിതപീതഖായിതസായിതം അധോഭാഗം നിക്ഖമതി, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി അത്ഥി അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം ആകാസോ ആകാസഗതം അഘം അഘഗതം വിവരോ വിവരഗതം അസമ്ഫുട്ഠം മംസലോഹിതേഹി അജ്ഝത്തം ഉപാദിന്നം – അയം വുച്ചതി ‘അജ്ഝത്തികാ ആകാസധാതു’.

തത്ഥ കതമാ ബാഹിരാ ആകാസധാതു? യം ബാഹിരം ആകാസോ ആകാസഗതം അഘം അഘഗതം വിവരോ വിവരഗതം അസമ്ഫുട്ഠം ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹി ബഹിദ്ധാ അനുപാദിന്നം – അയം വുച്ചതി ‘ബാഹിരാ ആകാസധാതു’. യാ ച അജ്ഝത്തികാ ആകാസധാതു യാ ച ബാഹിരാ ആകാസധാതു, തദേകജ്ഝം അഭിസഞ്ഞൂഹിത്വാ അഭിസങ്ഖിപിത്വാ – അയം വുച്ചതി ‘‘ആകാസധാതു’’.

൧൭൮. തത്ഥ കതമാ വിഞ്ഞാണധാതു? ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു, സോതവിഞ്ഞാണധാതു, ഘാനവിഞ്ഞാണധാതു, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണധാതു, കായവിഞ്ഞാണധാതു, മനോവിഞ്ഞാണധാതു – അയം വുച്ചതി ‘‘വിഞ്ഞാണധാതു’’.

ഇമാ ഛ ധാതുയോ.

൧൭൯. അപരാപി ഛ ധാതുയോ – സുഖധാതു, ദുക്ഖധാതു, സോമനസ്സധാതു, ദോമനസ്സധാതു, ഉപേക്ഖാധാതു, അവിജ്ജാധാതു.

൧൮൦. തത്ഥ കതമാ സുഖധാതു? യം കായികം സാതം കായികം സുഖം കായസമ്ഫസ്സജം സാതം സുഖം വേദയിതം കായസമ്ഫസ്സജാ സാതാ സുഖാ വേദനാ – അയം വുച്ചതി ‘‘സുഖധാതു’’.

തത്ഥ കതമാ ദുക്ഖധാതു? യം കായികം അസാതം കായികം ദുക്ഖം കായസമ്ഫസ്സജം അസാതം ദുക്ഖം വേദയിതം കായസമ്ഫസ്സജാ അസാതാ ദുക്ഖാ വേദനാ – അയം വുച്ചതി ‘‘ദുക്ഖധാതു’’.

തത്ഥ കതമാ സോമനസ്സധാതു? യം ചേതസികം സാതം ചേതസികം സുഖം ചേതോസമ്ഫസ്സജം സാതം സുഖം വേദയിതം ചേതോസമ്ഫസ്സജാ സാതാ സുഖാ വേദനാ – അയം വുച്ചതി ‘‘സോമനസ്സധാതു’’.

തത്ഥ കതമാ ദോമനസ്സധാതു? യം ചേതസികം അസാതം ചേതസികം ദുക്ഖം ചേതോസമ്ഫസ്സജം അസാതം ദുക്ഖം വേദയിതം ചേതോസമ്ഫസ്സജാ അസാതാ ദുക്ഖാ വേദനാ – അയം വുച്ചതി ‘‘ദോമനസ്സധാതു’’.

തത്ഥ കതമാ ഉപേക്ഖാധാതു? യം ചേതസികം നേവ സാതം നാസാതം ചേതോസമ്ഫസ്സജം അദുക്ഖമസുഖം വേദയിതം ചേതോസമ്ഫസ്സജാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഉപേക്ഖാധാതു’’.

തത്ഥ കതമാ അവിജ്ജാധാതു? യം അഞ്ഞാണം അദസ്സനം അനഭിസമയോ അനനുബോധോ അസമ്ബോധോ അപ്പടിവേധോ അസങ്ഗാഹണാ അപരിയോഗാഹണാ അസമപേക്ഖനാ അപച്ചവേക്ഖണാ അപച്ചക്ഖകമ്മം ദുമ്മേജ്ഝം ബാല്യം അസമ്പജഞ്ഞം മോഹോ പമോഹോ സമ്മോഹോ അവിജ്ജാ അവിജ്ജോഘോ അവിജ്ജായോഗോ അവിജ്ജാനുസയോ അവിജ്ജാപരിയുട്ഠാനം അവിജ്ജാലങ്ഗീ മോഹോ അകുസലമൂലം – അയം വുച്ചതി ‘‘അവിജ്ജാധാതു’’.

ഇമാ ഛ ധാതുയോ.

൧൮൧. അപരാപി ഛ ധാതുയോ – കാമധാതു, ബ്യാപാദധാതു, വിഹിംസാധാതു, നേക്ഖമ്മധാതു, അബ്യാപാദധാതു, അവിഹിംസാധാതു.

൧൮൨. തത്ഥ കതമാ കാമധാതു? കാമപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ സങ്കപ്പോ അപ്പനാ ബ്യപ്പനാ ചേതസോ അഭിനിരോപനാ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി കാമധാതു. ഹേട്ഠതോ അവീചിനിരയം പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ പരനിമ്മിതവസവത്തീ ദേവേ അന്തോ കരിത്വാ യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ ഖന്ധധാതുആയതനാ രൂപാ [രൂപം (സ്യാ.)] വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ വിഞ്ഞാണം – അയം വുച്ചതി ‘‘കാമധാതു’’.

തത്ഥ കതമാ ബ്യാപാദധാതു? ബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ…പേ… മിച്ഛാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ബ്യാപാദധാതു’’. ദസസു വാ ആഘാതവത്ഥൂസു ചിത്തസ്സ ആഘാതോ പടിഘാതോ പടിഘം പടിവിരോധോ കോപോ പകോപോ സമ്പകോപോ ദോസോ പദോസോ സമ്പദോസോ ചിത്തസ്സ ബ്യാപത്തി മനോപദോസോ കോധോ കുജ്ഝനാ കുജ്ഝിതത്തം ദോസോ ദുസ്സനാ ദുസ്സിതത്തം ബ്യാപത്തി ബ്യാപജ്ജനാ വിരോധോ പടിവിരോധോ ചണ്ഡിക്കം അസുരോപോ അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘ബ്യാപാദധാതു’’.

തത്ഥ കതമാ വിഹിംസാധാതു? വിഹിംസാപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ…പേ… മിച്ഛാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി ‘‘വിഹിംസാധാതു’’. ഇധേകച്ചോ പാണിനാ വാ ലേഡ്ഡുനാ വാ ദണ്ഡേന വാ സത്ഥേന വാ രജ്ജുയാ വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന സത്തേ വിഹേഠേതി, യാ ഏവരൂപാ ഹേഠനാ വിഹേഠനാ ഹിംസനാ വിഹിംസനാ രോസനാ വിരോസനാ പരൂപഘാതോ – അയം വുച്ചതി ‘‘വിഹിംസാധാതു’’.

തത്ഥ കതമാ നേക്ഖമ്മധാതു? നേക്ഖമ്മപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ…പേ… സമ്മാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി ‘‘നേക്ഖമ്മധാതു’’. സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ ‘‘നേക്ഖമ്മധാതു’’.

തത്ഥ കതമാ അബ്യാപാദധാതു? അബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ…പേ… സമ്മാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി ‘‘അബ്യാപാദധാതു’’. യാ സത്തേസു മേത്തി മേത്തായനാ മേത്തായിതത്തം മേത്താചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘അബ്യാപാദധാതു’’.

തത്ഥ കതമാ അവിഹിംസാധാതു? അവിഹിംസാപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ സങ്കപ്പോ അപ്പനാ ബ്യപ്പനാ ചേതസോ അഭിനിരോപനാ സമ്മാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി ‘‘അവിഹിംസാധാതു’’. യാ സത്തേസു കരുണാ കരുണായനാ കരുണായിതത്തം കരുണാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘അവിഹിംസാധാതു’’.

ഇമാ ഛ ധാതുയോ.

ഇതി ഇമാനി തീണി ഛക്കാനി തദേകജ്ഝം അഭിസഞ്ഞൂഹിത്വാ അഭിസങ്ഖിപിത്വാ അട്ഠാരസ ധാതുയോ ഹോന്തി.

സുത്തന്തഭാജനീയം.