അട്ഠകഥാ

സംഗായനസ്സ പുച്ഛാ-വിസ്സജ്ജനാ

സദേവകോപി ചേ ലോകോ, ആഗന്ത്വാ താസയേയ്യ മം;

ന മേ പടിബലോ അസ്സ, ജനേതും ഭയഭേരവം.

സചേപി ത്വം മഹിം സബ്ബം, സസമുദ്ദം സപബ്ബതം;

ഉക്ഖിപിത്വാ മഹാനാഗ, ഖിപേയ്യാസി മമൂപരി;

നേവ മേ സക്കുണേയ്യാസി, ജനേതും ഭയഭേരവം;

അഞ്ഞദത്ഥു തവേവസ്സ, വിഘാതോ ഉരഗാധിപ.

മാ ദാനി കോധം ജനയിത്ഥ, ഇതോ ഉദ്ധം യഥാ പുരേ;

സസ്സഘാതഞ്ച മാകത്ഥ, സുഖകാമാ ഹി പാണിനോ;

കരോഥ മേത്തം സത്തേസു, വസന്തു മനുജാ സുഖം.

ചത്താരോ ആസീവിസാ ഉഗ്ഗതേജാ ഘോരവിസാതി ഖോ ഭിക്ഖവേ ചതുന്നേതം മഹാഭൂതാനം അധിവചനം.

പഞ്ച വധകാ പച്ചത്ഥികാതി ഖോ ഭിക്ഖവേ പഞ്ചന്നേതം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അധിവചനം.

ഛട്ഠോ അന്തരചരോ വധകോ ഉക്ഖിത്താസികോതി ഖോ ഭിക്ഖവേ നന്ദീരാഗസ്സേതം അധിവചനം.

സുഞ്ഞോ ഗാമോതി ഖോ ഭിക്ഖവേ ഛന്നേതം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം അധിവചനം.

ചോരാ ഗാമഘാതകാതി ഖോ ഭിക്ഖവേ ഛന്നേതം ബാഹിരാനം ആയതനാനം അധിവചനം.

മഹാഉദകണ്ണവോ ഖോ ഭിക്ഖവേ ചതുന്നേതം ഓഘാനം അധിവചനം.

ഓരിമം തീരം സാസങ്കം സപ്പടിഭയന്തി ഖോ ഭിക്ഖവേ സക്കായസ്സേതം അധിവചനം.

പാരിമം തീരം ഖേമം അപ്പടിഭയന്തി ഖോ ഭിക്ഖവേ നിബ്ബാനസ്സേതം അധിവചനം.

വീരിയാരമ്ഭസ്സേതം അധിവചനം.

ഗന്ത്വാ കസ്മീരഗന്ധാരം, ഇസി മജ്ഝന്തികാ തദാ;

ദുട്ഠം നാഗം പസാദേത്വാ, മോചേസി ബന്ധനാ ബഹൂ.

പുനപി ഭന്തേ ദക്ഖേമു സങ്ഗതി ചേ ഭവിസ്സതി.

അജ്ജാപി സന്താനമയം, മാലം ഗന്ഥേന്തി നന്ദനേ;

ദേവപുത്തോ ജവോ നാമ, യോ മേ മാലം പടിച്ഛതി.

മുഹുത്തോവിയ സോ ദിബ്ബോ, ഇധ വസ്സാനി സോളസ;

രത്തിന്ദിവോ ച സോ ദിബ്ബോ, മാനുസിം സരദോ സതം.

ഇതി കമ്മാനി അന്വേന്തി, അസങ്ഖേയ്യാപി ജാതിയോ;

കല്യാണം യദി വാ പാപം, ന ഹി കമ്മം വിനസ്സതി.

യോ ഇച്ഛേ പുരിസോ ഹോതും, ജാതി ജാതി പുനപ്പുനം;

പരദാരം വിവജ്ജേയ്യ, ധോതപാദോവ കദ്ദമം.

യാ ഇച്ഛേ പുരിസോ ഹോതും, ജാതി ജാതി പുനപ്പുനം;

സാമികം അപചായേയ്യ, ഇന്ദംവ പരിചാരികാ.

യോ ഇച്ഛേ ദിബ്ബഭോഗഞ്ച, ദിബ്ബമായും യസം സുഖം;

പാപാനി പരിവജ്ജേത്വാ, തിവിധം ധമ്മമാചരേ.

യം ഭിക്ഖവേ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ സമാരകസ്സ സബ്രഹ്മകസ്സ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തമഹം ജാനാമി തമഹം അഭിഞ്ഞാസിം, തം തഥാഗതസ്സ വിദിതം, തം തഥാഗതോ ന ഉപട്ഠാതി.

ഇതി ഖോ ഭിക്ഖവേ തഥാഗതോ ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസു താദീയേവ താദീ, തുമ്ഹാ ച പന താദിമ്ഹാ അഞ്ഞോ താദീ ഉത്തരിതരോ വാ പണീതതരോ വാ നത്ഥീതി വദാമി.

സുവണ്ണഭൂമിം ഗന്ത്വാന, സോണുത്തരാ മഹിദ്ധികാ;

പിസാചേ നിദ്ധമേത്വാന, ബ്രഹ്മജാലമദേസിസും.

സമണാ മയം മഹാരാജ, ധമ്മരാജസ്സ സാവകാ;

തവേവ അനുകമ്പായ, ജമ്ബുദീപാ ഇധാഗതാ.

അഹം ബുദ്ധഞ്ച ധമ്മഞ്ച, സങ്ഘഞ്ച സരണം ഗതോ,

ഉപാസകത്തം ദേസേസിം, സക്യപുത്തസ്സ സാസനേ.

തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ വേരഞ്ജായം വിഹരതി നളേരുപുചി മന്ദമൂലേ.

സഗ്ഗാരോഹണസോപാണം, അഞ്ഞം സീലസമം കുതോ;

ദ്വാരം വാ പന നിബ്ബാന, നഗരസ്സ പവേസനേ.

അലമേവ കാതും കല്യാണം, ദാനം ദാതും യഥാരഹം;

പാണിം കാമദദം ദിസ്വാ, കോ പുഞ്ഞം നകരിസ്സതി.

ദസ്സാമന്നഞ്ച പാനഞ്ച, വത്ഥസേനാസനാനി ച;

പപഞ്ച ഉദപാനഞ്ച, ദുഗ്ഗേ സങ്കമനാനി ച.

മഹാഅട്ഠകഥഞ്ചേവ, മഹാപച്ചരിമേവച;

കുരുന്ദിഞ്ചാതി തിസ്സോപി, സീഹളട്ഠകഥാ ഇമാ;

ബുദ്ധമിത്തോതി നാമേന, വിസുതസ്സ യസസ്സിനോ;

വിനയഞ്ഞുസ്സ ധീരസ്സ, സുത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികേ.

ഉപദ്ദവാകുലേ ലോകേ, നിരുപദ്ദവതോ അയം;

ഏകസംവച്ഛരേനേവ, യഥാ നിട്ഠം ഉപാഗതാ;

ഏവം സബ്ബസ്സ ലോകസ്സ, നിട്ഠം ധമ്മൂപസംഹിതാ;

സീഘം ഗച്ഛന്തു ആരമ്ഭാ, സബ്ബേപി നിരുപദ്ദവാ.

ചിരട്ഠിതത്ഥം ധമ്മസ്സ, കരോന്തേന മയാ ഇമം;

സദ്ധമ്മബഹുമാനേന, യഞ്ച പുഞ്ഞം സമാചിതം;

സബ്ബസ്സ ആനുഭാവേന, തസ്സ സബ്ബേപി പാണിനോ;

ഭവന്തു ധമ്മരാജസ്സ, സദ്ധമ്മരസസേവിനോ.

ചിരം തിട്ഠതു സദ്ധമ്മോ, കാലേ വസ്സം ചിരം പജം;

തപ്പേതു ദേവോ ധമ്മേന, രാജാ രക്ഖതു മേദിനിം.

താവ തിട്ഠതു ലോകസ്മിം, ലോകനിത്ഥരണേസിനം;

ദസ്സേന്തീ കുലപുത്താനം, നയം സീലവിസുദ്ധിയാ;

യാവ ബുദ്ധോതി നാമമ്പി, സുദ്ധചിത്തസ്സ താദിനോ;

ലോകമ്ഹി ലോകജേട്ഠസ്സ, പവത്തതി മഹേസിനോ.

കരുണാസീതലഹദയം, പഞ്ഞാപജ്ജോതവിഹതമോഹതമം;

സനരാമരലോകഗരും, വന്ദേ സുഗതം ഗതിവിമുത്തം.

ബുദ്ധോപി ബുദ്ധഭാവം, ഭാവേത്വാ ചേവ സച്ഛികത്വാച;

യം ഉപഗതോ ഗതമലം, വന്ദേ തമനുത്തരം ധമ്മം.

സുഗതസ്സ ഓരസാനം, പുത്താനം മാരസേനമഥനാനം;

അട്ഠന്നമ്പി സമൂഹം, സിരസാ വന്ദേ അരിയസങ്ഘം.

ദീഘസ്സ ദീഘസുത്തങ്കിതസ്സ, നിപുണസ്സ ആഗമവരസ്സ;

ബുദ്ധാനുബുദ്ധസംവണ്ണിതസ്സ, സദ്ധാവഹഗുണസ്സ.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനേവ ഹി തിണ്ണമ്പി പിടകാനം അത്ഥവണ്ണനാക്കമോ ഭാസിതോ, യാപകിണ്ണകദേസനാതി വുച്ചതി, തതോ സംഗായനാദിവസേന സാവകേഹീതി ആചരിയാ വദന്തി.

അത്ഥപ്പകാസനത്ഥം, അട്ഠകഥാ ആദിതോ വസിസതേഹി;

പഞ്ചഹി യാസങ്ഗീതാ, അനുസങ്ഗീതാ ച പച്ഛാപി.

മജ്ഝേ വിസുദ്ധിമഗ്ഗാ, ഏസ ചതുന്നമ്പി ആഗമാനഞ്ഹി;

ഠത്വാ പകാസയിസ്സതി, തത്ഥ യഥാ ഭാസിതമത്ഥം;

ഇച്ചേവ കതോ തസ്മാ, തമ്പി ഗഹേത്വാന സദ്ധിമേതായ;

അട്ഠകഥായ വിജാനാഥ, ദീഘാഗമനിസ്സിതം അത്ഥം.

അത്ഥാനം സൂചനതോ, സുവുത്തതോ സവനതോഥസൂദനതോ,

സുത്താണാ സുത്തസഭാഗതോച, സുത്തന്തി അക്ഖാതം.

സുദുദ്ദസം സുനിപുണം, യത്ഥകാമനിപാതിനം;

ചിത്തം രക്ഖേഥ മേധാവീ, ചിത്തം ഗുത്തം സുഖാവഹം.

സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനഞ്ജപ്പത്തേ ഞാണദസ്സനായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി –

യംഹിതം ഭിക്ഖവേ സമ്മാവദമാനേ വദേയ്യ സമന്തപാസോ മാരസ്സാതി, മാതുഗാമംയേവ സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ സമന്തപാസോ മാരസ്സാതി.

യോ ഭിക്ഖു ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ച ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേത്വാ.

ഇതി ചിത്തകിരിയവായോധാതുവിപ്ഫാരവസേന അയം കായസമ്മതോ അട്ഠിസങ്ഘാതോ അഭിക്കമതി.

കരുണാ വിയ സത്തേസു, പഞ്ഞാ യസ്സ മഹേസിനോ;

ഞേയ്യധമ്മേസു സബ്ബേസു, പവത്തിത്ഥ യഥാരുചി.

ദസായ തായ സത്തേസു, സമുസ്സാഹിതമാനസോ;

പാടിഹീരാവസാനമ്ഹി, വസന്തോ തിദസാലയേ;

പാരിച്ഛത്തകമൂലമ്ഹി, പണ്ഡുകമ്ബലനാമകേ;

സിലാസനേ സന്നിസിന്നോ, ആദിച്ചോവ യുഗന്ധരേ.

ചക്കവാളസഹസ്സേഹി, ദസാഹാഗമ്മ സബ്ബസോ;

സന്നിസിന്നേന ദേവാനം, ഗണേന പരിവാരിതോ;

മാതരം പമുഖം കത്വാ, തസ്സാ പഞ്ഞായ തേജസാ;

അഭിധമ്മകഥാമഗ്ഗം, ദേവാനം സമ്പവത്തയി.

തസ്സ പാദേ നമസ്സിത്വാ, സമ്ബുദ്ധസ്സ സിരീമതോ;

സദ്ധമ്മഞ്ചസ്സ പൂജേത്വാ, കത്വാ സങ്ഘസ്സ ചഞ്ജലിം.

യം ദേവദേവോ ദേവാനം, ദേസേത്വാ നയതോ പുന;

ഥേരസ്സ സാരിപുത്തസ്സ, സമാചിക്ഖി വിനായകോ.

അനോതത്തദഹേ കത്വാ, ഉപട്ഠാനം മഹേസിനോ;

യഞ്ച സുത്വാന സോ ഥേരോ, ആഹരിത്വാ മഹീതലം.

ഭിക്ഖൂനം പരിരുദാഹാസി, ഇതി ഭിക്ഖൂഹി ധാരിതോ;

സങ്ഗീതികാലേ സംങ്ഗീതോ, വേദേഹമുനിനാ പുന.

യം കരോമസി ബ്രഹ്മുനോ, സമം ദേവേഹി മാരിസ;

തദജ്ജ തുയ്ഹം കസ്സാമ, ഹന്ദ സാമം കരോമ തേ.

അത്ഥം പകാസയിസ്സാമി, ആഗമട്ഠകഥാസുപി;

ഗഹേതബ്ബം ഗഹേത്വാന, തോസയന്തോ വിചക്ഖണേ.

ഇതിമേ ഭാസമാനസ്സ, അഭിധമ്മകഥം ഇമം;

അവിക്ഖിത്താ നിസാമേഥ, ദുല്ലഭാഹിഅയംകഥാ.

ഏത്ഥേതേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി.

ചക്ഖും ചാവുസോ പടിച്ച രൂപേച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, യം വേദേതി, തം സഞ്ജാനാതി. യം സഞ്ജാനാതി, തം വിതക്കേതി, യം വിതക്കേതി, തം പപഞ്ചേതി, യം പപഞ്ചേതി, തതോ നിദാനം പുരിസം പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ സമുദാചരന്തി അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യസു രൂപേസു –

പുരിമാ ഭിക്ഖവേ കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജായ.

അത്ഥേവ ഗമ്ഭീരഗതം സുദുബ്ബുധം,

സയം അഭിഞ്ഞായ സഹേതുസമ്ഭവം;

യഥാനുപുബ്ബം നിഖിലേന ദേസിതം,

മഹേസിനാ രൂപഗതംവ പസ്സതി.

അഭിക്കമിസ്സാമി പടിക്കമിസ്സാമീതി ഹി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജമാനം രൂപം സമുട്ഠാപേതി.

ന അന്തലിക്ഖേന ന സമുദ്ദമജ്ഝേ,

ന പബ്ബതാനം വിവരം പവിസ്സ;

ന വിജ്ജതേ സോ ജഗതിപ്പദേസോ,

യത്ഥട്ഠിതോ മുച്ചേയ്യ പാപകമ്മാ.

യം പത്തം കുസലം തസ്സ, ആനുഭാവേന പാണിനോ;

സബ്ബേ സദ്ധമ്മരാജസ്സ, ഞത്വാ ധമ്മം സുഖാവഹം;

പാപുണന്തു വിസുദ്ധായ, സുഖായ പടിപത്തിയാ;

അസോകമനുപായാസം, നിബ്ബാനസുഖമുത്തമം.

ചിരം തിട്ഠതു സദ്ധമ്മോ, ധമ്മേ ഹോന്തു സഗാരവാ;

സബ്ബേപി സത്താ കാലേന, സമ്മാ ദേവോ പവസ്സതു;

യഥാ രക്ഖിംസു പോരാണാ, സുരാജാനോ തഥേവിമം;

രാജാ രക്ഖതു ധമ്മേന, അത്തനോവ പജംപജം.

താവ തിട്ഠതു ലോകസ്മിം, ലോകനിത്ഥരണേസിനം;

ദസ്സേന്തീ കുലപുത്താനം, നയം പഞ്ഞാവിസുദ്ധിയാ;

യാവ ബുദ്ധോതി നാമമ്പി, സുദ്ധചിത്തസ്സ താദിനോ;

ലോകമ്ഹി ലോകജേട്ഠസ്സ, പവത്തതി മഹേസിനോ.

ദുതിയസന്നിപാത

മഹാപദാനസുത്ത അട്ഠകഥാ

പുച്ഛാ – അട്ഠകഥാ സംഗീതിയാ ആവുസോ പഠമേ സന്നിപാതേ സകലാ ച വിനയസംവണ്ണനാ ദീഘനികായേ ച സീലക്ഖന്ധവഗ്ഗവണ്ണനാ അഭിധമ്മേ ച ധമ്മസങ്ഗഹസംവണ്ണനാ സംഗീതാ ഥേരേഹി ഛട്ഠസംഗീതികാരേഹി. ഇദാനി പന ദുതിയേ സന്നിപാതേ ദീഘനികായേ മഹാവഗ്ഗവണ്ണനാതോ പട്ഠായ തദവസേസാനം യഥാവവത്ഥിതസംവണ്ണനാനം സംഗായനോകാസോ അനുപ്പത്തോ. തസ്മാ ഇമിസ്സാ ദുതിയസന്നിപാതസംഗീതിയാ പുബ്ബകിച്ചവസേന യഥാനുപ്പത്തായ മഹാവഗ്ഗേ മഹാപദാനസുത്തസംവണ്ണനായ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനം കാതും സമാരഭാമ. മഹാപദാനസുത്തസ്സ ആവുസോ നിദാനേ പരിയാപന്നസ്സ ‘‘കരേരികുടികായ’’ന്തിപദസ്സ അത്ഥോ കഥം അട്ഠകഥാചരിയേന കഥിതോ.

വിസ്സജ്ജനാ – മഹാപദാനസുത്തസ്സ ഭന്തേ നിദാനേ പരിയാപന്നസ്സ കരേരികുടികായന്തിപദസ്സ അത്ഥോ ‘‘കരേരികുടികായ’’ന്തി കരേരീതി വരുണരുക്ഖസ്സ നാമം. കരേരിമണ്ഡപോ തസ്സാ കുടികായ ദ്വാരേ ഠിതോ, തസ്മാ കരേരികുടികാതി വുച്ചതി. യഥാ കോസമ്ബരുക്ഖസ്സ ദ്വാരേഠിതത്താ കോസമ്ബകുടികാതി ഏവമാദിനാ ഭന്തേ അട്ഠകഥാചരിയേന കഥിതോ.

കരേരികുടികായന്തി കരേരീതി വരുണരുക്ഖസ്സ നാമം.

കരേരിമണ്ഡപോ തസ്സാ കുടികായ ദ്വാരേ ഠിതോ, തസ്മാ കരേരികുടികാതി വുച്ചതി. യഥാ കോസമ്ബരുക്ഖസ്സ ദ്വാരേ ഠിതത്താ ഏകാസമ്ബകുടികാതി.

അന്തോജേതവനേ കിര കരേരികുടി കോസമ്ബകുടി ഗന്ധകുടി സലളാഗാരന്തി ചത്താരി മഹാഗേഹാനി –

ഏകേകം സതസഹസ്സപരിച്ചാഗേന നിപ്ഫന്നം.

തേസു സലളാഗാരം രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കാരിതം.

പുബ്ബേനിവാസ

പുച്ഛാ – തത്ഥേവ ആവുസോ നിദാനേ പുബ്ബേനിവാസപടിസംയുത്താ ധമ്മീകഥാ ഉദപാദീതിവചനസ്സ അത്ഥോ കഥം അട്ഠകഥാചരിയേന കഥിതോ.