൧. നിസ്സയവഗ്ഗോ

൧. കിമത്ഥിയസുത്തം

൧. [അ. നി. ൧൦.൧] ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിമത്ഥിയാനി, ഭന്തേ, കുസലാനി സീലാനി കിമാനിസംസാനീ’’തി? ‘‘അവിപ്പടിസാരത്ഥാനി ഖോ, ആനന്ദ, കുസലാനി സീലാനി അവിപ്പടിസാരാനിസംസാനീ’’തി.

‘‘അവിപ്പടിസാരോ പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയോ കിമാനിസംസോ’’? ‘‘അവിപ്പടിസാരോ ഖോ, ആനന്ദ, പാമോജ്ജത്ഥോ പാമോജ്ജാനിസംസോ’’.

‘‘പാമോജ്ജം പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയം കിമാനിസംസം’’? ‘‘പാമോജ്ജം ഖോ, ആനന്ദ, പീതത്ഥം പീതാനിസംസം’’.

‘‘പീതി പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയാ കിമാനിസംസാ’’? ‘‘പീതി ഖോ, ആനന്ദ, പസ്സദ്ധത്ഥാ പസ്സദ്ധാനിസംസാ’’.

‘‘പസ്സദ്ധി പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയാ കിമാനിസംസാ’’? ‘‘പസ്സദ്ധി ഖോ, ആനന്ദ, സുഖത്ഥാ സുഖാനിസംസാ’’.

‘‘സുഖം പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയം കിമാനിസംസം’’? ‘‘സുഖം ഖോ, ആനന്ദ, സമാധത്ഥം സമാധാനിസംസം’’.

‘‘സമാധി പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയോ കിമാനിസംസോ’’? ‘‘സമാധി ഖോ, ആനന്ദ, യഥാഭൂതഞാണദസ്സനത്ഥോ യഥാഭൂതഞാണദസ്സനാനിസംസോ’’.

‘‘യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയം കിമാനിസംസം’’? ‘‘യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം ഖോ, ആനന്ദ, നിബ്ബിദത്ഥം നിബ്ബിദാനിസംസം’’.

‘‘നിബ്ബിദാ, പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയാ കിമാനിസംസാ’’? ‘‘നിബ്ബിദാ ഖോ, ആനന്ദ, വിരാഗത്ഥാ വിരാഗാനിസംസാ ’’.

‘‘വിരാഗോ പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയോ കിമാനിസംസോ’’? ‘‘വിരാഗോ ഖോ, ആനന്ദ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനത്ഥോ വിമുത്തിഞാണദസ്സനാനിസംസോ.

‘‘ഇതി ഖോ, ആനന്ദ, കുസലാനി സീലാനി അവിപ്പടിസാരത്ഥാനി അവിപ്പടിസാരാനിസംസാനി, അവിപ്പടിസാരോ പാമോജ്ജത്ഥോ പാമോജ്ജാനിസംസോ, പാമോജ്ജം പീതത്ഥം പീതാനിസംസം, പീതി പസ്സദ്ധത്ഥാ പസ്സദ്ധാനിസംസാ, പസ്സദ്ധി സുഖത്ഥാ സുഖാനിസംസാ, സുഖം സമാധത്ഥം സമാധാനിസംസം, സമാധി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനത്ഥോ യഥാഭൂതഞാണദസ്സനാനിസംസോ, യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം നിബ്ബിദത്ഥം നിബ്ബിദാനിസംസം, നിബ്ബിദാ വിരാഗത്ഥാ വിരാഗാനിസംസാ, വിരാഗോ വിമുത്തിഞാണദസ്സനത്ഥോ വിമുത്തിഞാണദസ്സനാനിസംസോ. ഇതി ഖോ, ആനന്ദ, കുസലാനി സീലാനി അനുപുബ്ബേന അഗ്ഗായ പരേന്തീ’’തി. പഠമം.

൨. ചേതനാകരണീയസുത്തം

൨. [അ. നി. ൧൦.൨] ‘‘സീലവതോ, ഭിക്ഖവേ, സീലസമ്പന്നസ്സ ന ചേതനായ കരണീയം – ‘അവിപ്പടിസാരോ മേ ഉപ്പജ്ജതൂ’തി. ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യം സീലവതോ സീലസമ്പന്നസ്സ അവിപ്പടിസാരോ ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘അവിപ്പടിസാരിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ന ചേതനായ കരണീയം – ‘പാമോജ്ജം മേ ഉപ്പജ്ജതൂ’തി. ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യം അവിപ്പടിസാരിസ്സ പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘പമുദിതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ന ചേതനായ കരണീയം – ‘പീതി മേ ഉപ്പജ്ജതൂ’തി. ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യം പമുദിതസ്സ പീതി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘പീതിമനസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ന ചേതനായ കരണീയം – ‘കായോ മേ പസ്സമ്ഭതൂ’തി. ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യം പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി.

‘‘പസ്സദ്ധകായസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ന ചേതനായ കരണീയം – ‘സുഖം വേദിയാമീ’തി. ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യം പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദിയതി.

‘‘സുഖിനോ, ഭിക്ഖവേ, ന ചേതനായ കരണീയം – ‘ചിത്തം മേ സമാധിയതൂ’തി. ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യം സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി.

‘‘സമാഹിതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ന ചേതനായ കരണീയം – ‘യഥാഭൂതം ജാനാമി പസ്സാമീ’തി. ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യം സമാഹിതോ യഥാഭൂതം ജാനാതി പസ്സതി.

‘‘യഥാഭൂതം, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ പസ്സതോ ന ചേതനായ കരണീയം – ‘നിബ്ബിന്ദാമീ’തി. ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യം യഥാഭൂതം ജാനം പസ്സം നിബ്ബിന്ദതി.

‘‘നിബ്ബിന്നസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ന ചേതനായ കരണീയം – ‘വിരജ്ജാമീ’തി. ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യം നിബ്ബിന്നോ വിരജ്ജതി.

‘‘വിരത്തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ന ചേതനായ കരണീയം – ‘വിമുത്തിഞാണദസ്സനം സച്ഛികരോമീ’തി. ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യം വിരത്തോ വിമുത്തിഞാണദസ്സനം സച്ഛികരോതി.

‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിരാഗോ വിമുത്തിഞാണദസ്സനത്ഥോ വിമുത്തിഞാണദസ്സനാനിസംസോ, നിബ്ബിദാ വിരാഗത്ഥാ വിരാഗാനിസംസാ, യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം നിബ്ബിദത്ഥം നിബ്ബിദാനിസംസം, സമാധി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനത്ഥോ യഥാഭൂതഞാണദസ്സനാനിസംസോ, സുഖം സമാധത്ഥം സമാധാനിസംസം, പസ്സദ്ധി സുഖത്ഥാ സുഖാനിസംസാ, പീതി പസ്സദ്ധത്ഥാ പസ്സദ്ധാനിസംസാ, പാമോജ്ജം പീതത്ഥം പീതാനിസംസം, അവിപ്പടിസാരോ പാമോജ്ജത്ഥോ പാമോജ്ജാനിസംസോ, കുസലാനി സീലാനി അവിപ്പടിസാരത്ഥാനി അവിപ്പടിസാരാനിസംസാനി. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ ധമ്മേ അഭിസന്ദേന്തി, ധമ്മാ ധമ്മേ പരിപൂരേന്തി അപാരാ പാരം ഗമനായാ’’തി. ദുതിയം.

൩. പഠമഉപനിസാസുത്തം

൩. [അ. നി. ൫.൨൪; ൧൦.൩] ‘‘ദുസ്സീലസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സീലവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ. അവിപ്പടിസാരേ അസതി അവിപ്പടിസാരവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി പാമോജ്ജം. പാമോജ്ജേ അസതി പാമോജ്ജവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസാ ഹോതി പീതി. പീതിയാ അസതി പീതിവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസാ ഹോതി പസ്സദ്ധി. പസ്സദ്ധിയാ അസതി പസ്സദ്ധിവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി സുഖം. സുഖേ അസതി സുഖവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി സമ്മാസമാധി. സമ്മാസമാധിമ്ഹി അസതി സമ്മാസമാധിവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം. യഥാഭൂതഞാണദസ്സനേ അസതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസാ ഹോതി നിബ്ബിദാ. നിബ്ബിദായ അസതി നിബ്ബിദാവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി വിരാഗോ. വിരാഗേ അസതി വിരാഗവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനം.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രുക്ഖോ സാഖാപലാസവിപന്നോ. തസ്സ പപടികാപി ന പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, തചോപി… ഫേഗ്ഗുപി… സാരോപി ന പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ, അവിപ്പടിസാരേ അസതി അവിപ്പടിസാരവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി പാമോജ്ജം…പേ… വിമുത്തിഞാണദസ്സനം.

‘‘സീലവതോ, ഭിക്ഖവേ, സീലസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ, അവിപ്പടിസാരേ സതി അവിപ്പടിസാരസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി പാമോജ്ജം, പാമോജ്ജേ സതി പാമോജ്ജസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നാ ഹോതി പീതി, പീതിയാ സതി പീതിസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നാ ഹോതി പസ്സദ്ധി, പസ്സദ്ധിയാ സതി പസ്സദ്ധിസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി സുഖം, സുഖേ സതി സുഖസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി സമ്മാസമാധി, സമ്മാസമാധിമ്ഹി സതി സമ്മാസമാധിസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം, യഥാഭൂതഞാണദസ്സനേ സതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നാ ഹോതി നിബ്ബിദാ, നിബ്ബിദായ സതി നിബ്ബിദാസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി വിരാഗോ, വിരാഗേ സതി വിരാഗസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനം.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രുക്ഖോ സാഖാപലാസസമ്പന്നോ. തസ്സ പപടികാപി പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, തചോപി… ഫേഗ്ഗുപി… സാരോപി പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സീലവതോ സീലസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ, അവിപ്പടിസാരേ സതി അവിപ്പടിസാരസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി…പേ… വിമുത്തിഞാണദസ്സന’’ന്തി. തതിയം.

൪. ദുതിയഉപനിസാസുത്തം

൪. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ ഭിക്ഖവേ’’തി [ഭിക്ഖവോതി (സീ. സ്യാ. പീ.) ഏവം സബ്ബത്ഥ അ. നി. ൧൦.൪]. ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച –

‘‘ദുസ്സീലസ്സ, ആവുസോ, സീലവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ, അവിപ്പടിസാരേ അസതി അവിപ്പടിസാരവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി പാമോജ്ജം, പാമോജ്ജേ അസതി പാമോജ്ജവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസാ ഹോതി പീതി, പീതിയാ അസതി പീതിവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസാ ഹോതി പസ്സദ്ധി, പസ്സദ്ധിയാ അസതി പസ്സദ്ധിവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി സുഖം, സുഖേ അസതി സുഖവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി സമ്മാസമാധി, സമ്മാസമാധിമ്ഹി അസതി സമ്മാസമാധിവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം, യഥാഭൂതഞാണദസ്സനേ അസതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസാ ഹോതി നിബ്ബിദാ, നിബ്ബിദായ അസതി നിബ്ബിദാവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി വിരാഗോ, വിരാഗേ അസതി വിരാഗവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനം.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, രുക്ഖോ സാഖാപലാസവിപന്നോ. തസ്സ പപടികാപി ന പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, തചോപി… ഫേഗ്ഗുപി… സാരോപി ന പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ, അവിപ്പടിസാരേ അസതി അവിപ്പടിസാരവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി പാമോജ്ജം…പേ… വിമുത്തിഞാണദസ്സനം.

‘‘സീലവതോ, ആവുസോ, സീലസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ, അവിപ്പടിസാരേ സതി അവിപ്പടിസാരസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി പാമോജ്ജം, പാമോജ്ജേ സതി പാമോജ്ജസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നാ ഹോതി പീതി, പീതിയാ സതി പീതിസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നാ ഹോതി പസ്സദ്ധി, പസ്സദ്ധിയാ സതി പസ്സദ്ധിസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി സുഖം, സുഖേ സതി സുഖസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി സമ്മാസമാധി, സമ്മാസമാധിമ്ഹി സതി സമ്മാസമാധിസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം, യഥാഭൂതഞാണദസ്സനേ സതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നാ ഹോതി നിബ്ബിദാ, നിബ്ബിദായ സതി നിബ്ബിദാസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി വിരാഗോ, വിരാഗേ സതി വിരാഗസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനം.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, രുക്ഖോ സാഖാപലാസസമ്പന്നോ. തസ്സ പപടികാപി പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, തചോപി… ഫേഗ്ഗുപി… സാരോപി പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, സീലവതോ സീലസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ, അവിപ്പടിസാരേ സതി അവിപ്പടിസാരസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി പാമോജ്ജം…പേ… വിമുത്തിഞാണദസ്സന’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. തതിയഉപനിസാസുത്തം

൫. [അ. നി. ൧൦.൫] തത്ര ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി…പേ… ‘‘ദുസ്സീലസ്സ, ആവുസോ, സീലവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ, അവിപ്പടിസാരേ അസതി അവിപ്പടിസാരവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി പാമോജ്ജം, പാമോജ്ജേ അസതി പാമോജ്ജവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസാ ഹോതി പീതി, പീതിയാ അസതി പീതിവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസാ ഹോതി പസ്സദ്ധി, പസ്സദ്ധിയാ അസതി പസ്സദ്ധിവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി സുഖം, സുഖേ അസതി സുഖവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി സമ്മാസമാധി, സമ്മാസമാധിമ്ഹി അസതി സമ്മാസമാധിവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം, യഥാഭൂതഞാണദസ്സനേ അസതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസാ ഹോതി നിബ്ബിദാ, നിബ്ബിദായ അസതി നിബ്ബിദാവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി വിരാഗോ, വിരാഗേ അസതി വിരാഗവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനം.

൬. ബ്യസനസുത്തം

൬. ‘‘യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അക്കോസകോ പരിഭാസകോ അരിയൂപവാദോ സബ്രഹ്മചാരീനം, ഠാനമേതം അവകാസോ യം സോ ഏകാദസന്നം ബ്യസനാനം അഞ്ഞതരം ബ്യസനം നിഗച്ഛേയ്യ.

കതമേസം ഏകാദസന്നം? അനധിഗതം നാധിഗച്ഛതി, അധിഗതാ പരിഹായതി, സദ്ധമ്മസ്സ ന വോദായന്തി, സദ്ധമ്മേസു വാ അധിമാനികോ ഹോതി, അനഭിരതോ വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി, അഞ്ഞതരം വാ സംകിലിട്ഠം ആപത്തിം ആപജ്ജതി, സിക്ഖം വാ പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി, ഗാള്ഹം വാ രോഗാതങ്കം ഫുസതി, ഉമ്മാദം വാ പാപുണാതി ചിത്തക്ഖേപം വാ, സമ്മൂള്ഹോ കാലം കരോതി, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി – യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അക്കോസകോ പരിഭാസകോ അരിയൂപവാദോ സബ്രഹ്മചാരീനം, ഠാനമേതം അവകാസോ യം സോ ഇമേസം ഏകാദസന്നം ബ്യസനാനം അഞ്ഞതരം ബ്യസനം നിഗച്ഛേയ്യ. [( ) ഏത്ഥന്തരേ പാഠോ സീ. സ്യാ. കം. പീ. പോത്ഥകേസു ന ദിസ്സതി]

‘‘യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അക്കോസകോ പരിഭാസകോ അരിയൂപവാദോ സബ്രഹ്മചാരീനം, അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം സോ ഏകാദസന്നം ബ്യസനാനം അഞ്ഞതരം ബ്യസനം ന നിഗച്ഛേയ്യ.

കതമേസം ഏകാദസന്നം? അനധിഗതം നാധിഗച്ഛതി, അധിഗതാ പരിഹായതി, സദ്ധമ്മസ്സ ന വോദായന്തി, സദ്ധമ്മേസു വാ അധിമാനികോ ഹോതി, അനഭിരതോ വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി, അഞ്ഞതരം വാ സംകിലിട്ഠം ആപത്തിം ആപജ്ജതി, സിക്ഖം വാ പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി, ഗാള്ഹം വാ രോഗാതങ്കം ഫുസതി, ഉമ്മാദം വാ പാപുണാതി ചിത്തക്ഖേപം വാ, സമ്മൂള്ഹോ കാലം കരോതി, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി – യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അക്കോസകോ പരിഭാസകോ അരിയൂപവാദോ സബ്രഹ്മചാരീനം, അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം സോ ഇമേസം ഏകാദസന്നം ബ്യസനാനം അഞ്ഞതരം ബ്യസനം ന നിഗച്ഛേയ്യാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. സഞ്ഞാസുത്തം

൭. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘സിയാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ നേവ പഥവിയം പഥവിസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആപസ്മിം ആപോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന തേജസ്മിം തേജോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന വായസ്മിം വായോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആകാസാനഞ്ചായതനേ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനേ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ഇധലോകേ ഇധലോകസഞ്ഞീ അസ്സ, ന പരലോകേ പരലോകസഞ്ഞീ അസ്സ, യമ്പിദം ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തത്രാപി ന സഞ്ഞീ അസ്സ; സഞ്ഞീ ച പന അസ്സാതി?

‘‘സിയാ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ നേവ പഥവിയം പഥവിസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആപസ്മിം ആപോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന തേജസ്മിം തേജോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന വായസ്മിം വായോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആകാസാനഞ്ചായതനേ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനേ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ഇധലോകേ ഇധലോകസഞ്ഞീ അസ്സ, ന പരലോകേ പരലോകസഞ്ഞീ അസ്സ, യമ്പിദം ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തത്രാപി ന സഞ്ഞീ അസ്സ; സഞ്ഞീ ച പന അസ്സാ’’തി.

‘‘യഥാ കഥം പന, ഭന്തേ, സിയാ ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ നേവ പഥവിയം പഥവിസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആപസ്മിം ആപോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന തേജസ്മിം തേജോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന വായസ്മിം വായോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആകാസാനഞ്ചായതനേ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനേ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ഇധലോകേ ഇധലോകസഞ്ഞീ അസ്സ, ന പരലോകേ പരലോകസഞ്ഞീ അസ്സ, യമ്പിദം ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തത്രാപി ന സഞ്ഞീ അസ്സ, സഞ്ഞീ ച പന അസ്സാതി.

‘‘ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി – ‘ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം, യദിദം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹാക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാന’ന്തി. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, സിയാ ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ നേവ പഥവിയം പഥവിസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആപസ്മിം ആപോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന തേജസ്മിം തേജോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന വായസ്മിം വായോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആകാസാനഞ്ചായതനേ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനേ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ഇധലോകേ ഇധലോകസഞ്ഞീ അസ്സ, ന പരലോകേ പരലോകസഞ്ഞീ അസ്സ, യമ്പിദം ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തത്രാപി ന സഞ്ഞീ അസ്സ, സഞ്ഞീ ച പന അസ്സാ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച –

‘‘സിയാ നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ നേവ പഥവിയം പഥവിസഞ്ഞീ അസ്സ…പേ… യമ്പിദം ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തത്രാപി ന സഞ്ഞീ അസ്സ, സഞ്ഞീ പന അസ്സാതി. ‘‘സിയാ, ആവുസോ ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ നേവ പഥവിയം പഥവിസഞ്ഞീ അസ്സ…പേ… യമ്പിദം ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തത്രാപി ന സഞ്ഞീ അസ്സ, സഞ്ഞീ ച പന അസ്സാ’’തി.

‘‘യഥാ കഥം പനാവുസോ സാരിപുത്ത, സിയാ ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ നേവ പഥവിയം പഥവിസഞ്ഞീ അസ്സ…പേ… യമ്പിദം ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തത്രാപി ന സഞ്ഞീ അസ്സ, സഞ്ഞീ ച പന അസ്സാ’’തി?

‘‘ഇധ, ആവുസോ ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി – ‘ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം, യദിദം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹാക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാന’ന്തി. ഏവം ഖോ, ആവുസോ ആനന്ദ, സിയാ ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ നേവ പഥവിയം പഥവിസഞ്ഞീ അസ്സ…പേ… യമ്പിദം ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തത്രാപി ന സഞ്ഞീ അസ്സ, സഞ്ഞീ ച പന അസ്സാ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ആവുസോ, അബ്ഭുതം, ആവുസോ! യത്ര ഹി നാമ സത്ഥു ചേവ സാവകസ്സ ച അത്ഥേന അത്ഥോ ബ്യഞ്ജനേന ബ്യഞ്ജനം സംസന്ദിസ്സതി സമേസ്സതി ന വിഗ്ഗയ്ഹിസ്സതി, യദിദം അഗ്ഗപദസ്മിം! ഇദാനാഹം, ആവുസോ, ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം അപുച്ഛിം. ഭഗവാപി മേ ഏതേഹി അക്ഖരേഹി ഏതേഹി പദേഹി ഏതേഹി ബ്യഞ്ജനേഹി ഏതമത്ഥം ബ്യാകാസി, സേയ്യഥാപി ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. അച്ഛരിയം, ആവുസോ, അബ്ഭുതം, ആവുസോ, യത്ര ഹി നാമ സത്ഥു ചേവ സാവകസ്സ ച അത്ഥേന അത്ഥോ ബ്യഞ്ജനേന ബ്യഞ്ജനം സംസന്ദിസ്സതി സമേസ്സതി ന വിഗ്ഗയ്ഹിസ്സതി, യദിദം അഗ്ഗപദസ്മി’’ന്തി! സത്തമം.

൮. മനസികാരസുത്തം

൮. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘സിയാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ ന ചക്ഖും മനസി കരേയ്യ, ന രൂപം മനസി കരേയ്യ, ന സോതം മനസി കരേയ്യ, ന സദ്ദം മനസി കരേയ്യ, ന ഘാനം മനസി കരേയ്യ, ന ഗന്ധം മനസി കരേയ്യ, ന ജിവ്ഹം മനസി കരേയ്യ, ന രസം മനസി കരേയ്യ, ന കായം മനസി കരേയ്യ, ന ഫോട്ഠബ്ബം മനസി കരേയ്യ, ന പഥവിം മനസി കരേയ്യ, ന ആപം മനസി കരേയ്യ, ന തേജം മനസി കരേയ്യ, ന വായം മനസി കരേയ്യ, ന ആകാസാനഞ്ചായതനം മനസി കരേയ്യ, ന വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം മനസി കരേയ്യ, ന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം മനസി കരേയ്യ, ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം മനസി കരേയ്യ, ന ഇധലോകം മനസി കരേയ്യ, ന പരലോകം മനസി കരേയ്യ, യമ്പിദം ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തമ്പി ന മനസി കരേയ്യ; മനസി ച പന കരേയ്യാ’’തി?

‘‘സിയാ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ ന ചക്ഖും മനസി കരേയ്യ, ന രൂപം മനസി കരേയ്യ, ന സോതം മനസി കരേയ്യ, ന സദ്ദം മനസി കരേയ്യ, ന ഘാനം മനസി കരേയ്യ, ന ഗന്ധം മനസി കരേയ്യ, ന ജിവ്ഹം മനസി കരേയ്യ, ന രസം മനസി കരേയ്യ, ന കായം മനസി കരേയ്യ, ന ഫോട്ഠബ്ബം മനസി കരേയ്യ, ന പഥവിം മനസി കരേയ്യ, ന ആപം മനസി കരേയ്യ, ന തേജം മനസി കരേയ്യ, ന വായം മനസി കരേയ്യ, ന ആകാസാനഞ്ചായതനം മനസി കരേയ്യ, ന വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം മനസി കരേയ്യ, ന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം മനസി കരേയ്യ, ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം മനസി കരേയ്യ, ന ഇധലോകം മനസി കരേയ്യ, ന പരലോകം മനസി കരേയ്യ, യമ്പിദം ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തമ്പി ന മനസി കരേയ്യ; മനസി ച പന കരേയ്യാ’’തി.

‘‘യഥാ കഥം പന, ഭന്തേ, സിയാ ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ ന ചക്ഖും മനസി കരേയ്യ, ന രൂപം മനസി കരേയ്യ… യമ്പിദം ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തമ്പി ന മനസി കരേയ്യ; മനസി ച പന കരേയ്യാ’’തി?

‘‘ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു ഏവം മനസി കരോതി – ‘ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം, യദിദം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹാക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാന’ന്തി. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, സിയാ ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ ന ചക്ഖും മനസി കരേയ്യ, ന രൂപം മനസി കരേയ്യ…പേ… യമ്പിദം ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തമ്പി ന മനസി കരേയ്യ; മനസി ച പന കരേയ്യാ’’തി. അട്ഠമം.

൯. സദ്ധസുത്തം

൯. ഏകം സമയം ഭഗവാ നാതികേ വിഹരതി ഗിഞ്ജകാവസഥേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സദ്ധോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം സദ്ധം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ആജാനീയഝായിതം ഖോ, സദ്ധ, ഝായ; മാ ഖളുങ്കഝായിതം [ആജാനീയജ്ഝായിതം ഖോ സദ്ധ ഝായഥ, മാ ഖളുങ്കജ്ഝായിതം (സീ. പീ.)]. കഥഞ്ച, ഖളുങ്കഝായിതം ഹോതി? അസ്സഖളുങ്കോ ഹി, സദ്ധ, ദോണിയാ ബദ്ധോ [ബന്ധോ (സ്യാ. ക.)] ‘യവസം യവസ’ന്തി ഝായതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ന ഹി, സദ്ധ, അസ്സഖളുങ്കസ്സ ദോണിയാ ബദ്ധസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘കിം നു ഖോ മം അജ്ജ അസ്സദമ്മസാരഥി കാരണം കാരേസ്സതി, കിമസ്സാഹം [കമ്മസ്സാഹം (ക.)] പടികരോമീ’തി. സോ ദോണിയാ ബദ്ധോ ‘യവസം യവസ’ന്തി ഝായതി. ഏവമേവം ഖോ, സദ്ധ, ഇധേകച്ചോ പുരിസഖളുങ്കോ അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി കാമരാഗപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി കാമരാഗപരേതേന ഉപ്പന്നസ്സ ച കാമരാഗസ്സ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. സോ കാമരാഗംയേവ അന്തരം കത്വാ ഝായതി പജ്ഝായതി നിജ്ഝായതി അവജ്ഝായതി, ബ്യാപാദപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി… ഥിനമിദ്ധപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി… ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി… വിചികിച്ഛാപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി വിചികിച്ഛാപരേതേന, ഉപ്പന്നായ ച വിചികിച്ഛായ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. സോ വിചികിച്ഛംയേവ അന്തരം കത്വാ ഝായതി പജ്ഝായതി നിജ്ഝായതി അവജ്ഝായതി. സോ പഥവിമ്പി നിസ്സായ ഝായതി, ആപമ്പി നിസ്സായ ഝായതി, തേജമ്പി നിസ്സായ ഝായതി, വായമ്പി നിസ്സായ ഝായതി, ആകാസാനഞ്ചായതനമ്പി നിസ്സായ ഝായതി, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനമ്പി നിസ്സായ ഝായതി, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനമ്പി നിസ്സായ ഝായതി, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനമ്പി നിസ്സായ ഝായതി, ഇധലോകമ്പി നിസ്സായ ഝായതി, പരലോകമ്പി നിസ്സായ ഝായതി, യമ്പിദം ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തമ്പി നിസ്സായ ഝായതി. ഏവം ഖോ, സദ്ധ, പുരിസഖളുങ്കഝായിതം ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, സദ്ധ, ആജാനീയഝായിതം ഹോതി? ഭദ്രോ ഹി, സദ്ധ, അസ്സാജാനീയോ ദോണിയാ ബദ്ധോ ന ‘യവസം യവസ’ന്തി ഝായതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഭദ്രസ്സ ഹി, സദ്ധ, അസ്സാജാനീയസ്സ ദോണിയാ ബദ്ധസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘കിം നു ഖോ മം അജ്ജ അസ്സദമ്മസാരഥി കാരണം കാരേസ്സതി, കിമസ്സാഹം പടികരോമീ’തി. സോ ദോണിയാ ബദ്ധോ ന ‘യവസം യവസ’ന്തി ഝായതി. ഭദ്രോ ഹി, സദ്ധ, അസ്സാജാനീയോ യഥാ ഇണം യഥാ ബന്ധം യഥാ ജാനിം യഥാ കലിം ഏവം പതോദസ്സ അജ്ഝോഹരണം സമനുപസ്സതി. ഏവമേവം ഖോ, സദ്ധ, ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി ന കാമരാഗപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി ന കാമരാഗപരേതേന, ഉപ്പന്നസ്സ ച കാമരാഗസ്സ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം പജാനാതി, ന ബ്യാപാദപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി… ന ഥിനമിദ്ധപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി… ന ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി… ന വിചികിച്ഛാപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി ന വിചികിച്ഛാപരേതേന, ഉപ്പന്നായ ച വിചികിച്ഛായ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം പജാനാതി. സോ നേവ പഥവിം നിസ്സായ ഝായതി, ന ആപം നിസ്സായ ഝായതി, ന തേജം നിസ്സായ ഝായതി, ന വായം നിസ്സായ ഝായതി, ന ആകാസാനഞ്ചായതനം നിസ്സായ ഝായതി, ന വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം നിസ്സായ ഝായതി, ന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം നിസ്സായ ഝായതി, ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം നിസ്സായ ഝായതി, ന ഇധലോകം നിസ്സായ ഝായതി, ന പരലോകം നിസ്സായ ഝായതി, യമ്പിദം ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തമ്പി നിസ്സായ ന ഝായതി; ഝായതി ച പന. ഏവം ഝായിഞ്ച പന, സദ്ധ, ഭദ്രം പുരിസാജാനീയം സഇന്ദാ ദേവാ സബ്രഹ്മകാ സപജാപതികാ ആരകാവ നമസ്സന്തി –

‘‘നമോ തേ പുരിസാജഞ്ഞ, നമോ തേ പുരിസുത്തമ;

യസ്സ തേ നാഭിജാനാമ, യമ്പി നിസ്സായ ഝായസീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ സദ്ധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കഥം ഝായീ പന, ഭന്തേ, ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ [പുരിസാജാനീയോ ഝായതി, സോ (സീ. സ്യാ. പീ.), പുരിസാജാനീയോ, സോ (ക.)] നേവ പഥവിം നിസ്സായ ഝായതി, ന ആപം നിസ്സായ ഝായതി, ന തേജം നിസ്സായ ഝായതി, ന വായം നിസ്സായ ഝായതി, ന ആകാസാനഞ്ചായതനം നിസ്സായ ഝായതി, ന വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം നിസ്സായ ഝായതി, ന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം നിസ്സായ ഝായതി, ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം നിസ്സായ ഝായതി, ന ഇധലോകം നിസ്സായ ഝായതി, ന പരലോകം നിസ്സായ ഝായതി, യമ്പിദം ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തമ്പി നിസ്സായ ന ഝായതി; ഝായതി ച പന? കഥം ഝായിഞ്ച പന, ഭന്തേ, ഭദ്രം പുരിസാജാനീയം സഇന്ദാ ദേവാ സബ്രഹ്മകാ സപജാപതികാ ആരകാവ നമസ്സന്തി –

‘‘നമോ തേ പുരിസാജഞ്ഞ, നമോ തേ പുരിസുത്തമ;

യസ്സ തേ നാഭിജാനാമ, യമ്പി നിസ്സായ ഝായസീ’’തി.

‘‘ഇധ, സദ്ധ, ഭദ്രസ്സ പുരിസാജാനീയസ്സ പഥവിയം പഥവിസഞ്ഞാ വിഭൂതാ ഹോതി, ആപസ്മിം ആപോസഞ്ഞാ വിഭൂതാ ഹോതി, തേജസ്മിം തേജോസഞ്ഞാ വിഭൂതാ ഹോതി, വായസ്മിം വായോസഞ്ഞാ വിഭൂതാ ഹോതി, ആകാസാനഞ്ചായതനേ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞാ വിഭൂതാ ഹോതി, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനേ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞാ വിഭൂതാ ഹോതി, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാ വിഭൂതാ ഹോതി, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞാ വിഭൂതാ ഹോതി, ഇധലോകേ ഇധലോകസഞ്ഞാ വിഭൂതാ ഹോതി, പരലോകേ പരലോകസഞ്ഞാ വിഭൂതാ ഹോതി, യമ്പിദം ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തത്രാപി സഞ്ഞാ വിഭൂതാ ഹോതി. ഏവം ഝായീ ഖോ, സദ്ധ, ഭദ്രോ പുരിസാജാനീയോ നേവ പഥവിം നിസ്സായ ഝായതി…പേ… യമ്പിദം ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തമ്പി നിസ്സായ ന ഝായതി; ഝായതി ച പന. ഏവം ഝായിഞ്ച പന, സദ്ധ, ഭദ്രം പുരിസാജാനീയം സഇന്ദാ ദേവാ സബ്രഹ്മകാ സപജാപതികാ ആരകാവ നമസ്സന്തി –

‘‘നമോ തേ പുരിസാജഞ്ഞ, നമോ തേ പുരിസുത്തമ;

യസ്സ തേ നാഭിജാനാമ, യമ്പി നിസ്സായ ഝായസീ’’തി. നവമം;

൧൦. മോരനിവാപസുത്തം

൧൦. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി മോരനിവാപേ പരിബ്ബാജകാരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അച്ചന്തനിട്ഠോ ഹോതി അച്ചന്തയോഗക്ഖേമീ അച്ചന്തബ്രഹ്മചാരീ അച്ചന്തപരിയോസാനോ സേട്ഠോ ദേവമനുസ്സാനം. കതമേഹി തീഹി? അസേഖേന സീലക്ഖന്ധേന, അസേഖേന സമാധിക്ഖന്ധേന, അസേഖേന പഞ്ഞാക്ഖന്ധേന – ഇമേഹി, ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അച്ചന്തനിട്ഠോ ഹോതി അച്ചന്തയോഗക്ഖേമീ അച്ചന്തബ്രഹ്മചാരീ അച്ചന്തപരിയോസാനോ സേട്ഠോ ദേവമനുസ്സാനം.

‘‘അപരേഹിപി, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അച്ചന്തനിട്ഠോ ഹോതി അച്ചന്തയോഗക്ഖേമീ അച്ചന്തബ്രഹ്മചാരീ അച്ചന്തപരിയോസാനോ സേട്ഠോ ദേവമനുസ്സാനം. കതമേഹി തീഹി? ഇദ്ധിപാടിഹാരിയേന, ആദേസനാപാടിഹാരിയേന, അനുസാസനീപാടിഹാരിയേന – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അച്ചന്തനിട്ഠോ ഹോതി, അച്ചന്തയോഗക്ഖേമീ അച്ചന്തബ്രഹ്മചാരീ അച്ചന്തപരിയോസാനോ സേട്ഠോ ദേവമനുസ്സാനം.

‘‘അപരേഹിപി, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അച്ചന്തനിട്ഠോ ഹോതി അച്ചന്തയോഗക്ഖേമീ അച്ചന്തബ്രഹ്മചാരീ അച്ചന്തപരിയോസാനോ സേട്ഠോ ദേവമനുസ്സാനം. കതമേഹി തീഹി? സമ്മാദിട്ഠിയാ, സമ്മാഞാണേന, സമ്മാവിമുത്തിയാ – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അച്ചന്തനിട്ഠോ ഹോതി അച്ചന്തയോഗക്ഖേമീ അച്ചന്തബ്രഹ്മചാരീ അച്ചന്തപരിയോസാനോ സേട്ഠോ ദേവമനുസ്സാനം.

‘‘ദ്വീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അച്ചന്തനിട്ഠോ ഹോതി അച്ചന്തയോഗക്ഖേമീ അച്ചന്തബ്രഹ്മചാരീ അച്ചന്തപരിയോസാനോ സേട്ഠോ ദേവമനുസ്സാനം. കതമേഹി ദ്വീഹി? വിജ്ജായ, ചരണേന – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അച്ചന്തനിട്ഠോ ഹോതി അച്ചന്തയോഗക്ഖേമീ അച്ചന്തബ്രഹ്മചാരീ അച്ചന്തപരിയോസാനോ സേട്ഠോ ദേവമനുസ്സാനം. ബ്രഹ്മുനാ പേസാ, ഭിക്ഖവേ, സനങ്കുമാരേന ഗാഥാ ഭാസിതാ –

‘‘ഖത്തിയോ സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം, യേ ഗോത്തപടിസാരിനോ;

വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ, സോ സേട്ഠോ ദേവമാനുസേ’’തി [ദീ. നി. ൧.൨൭൭; സം. നി. ൧.൧൮൨; ൨.൨൪൫].

‘‘സാ ഖോ പനേസാ, ഭിക്ഖവേ, സനങ്കുമാരേന ഗാഥാ ഭാസിതാ സുഭാസിതാ, നോ ദുബ്ഭാസിതാ; അത്ഥസംഹിതാ, നോ അനത്ഥസംഹിതാ; അനുമതാ മയാ. അഹമ്പി, ഭിക്ഖവേ, ഏവം വദാമി –

‘‘ഖത്തിയോ സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം, യേ ഗോത്തപടിസാരിനോ;

വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ, സോ സേട്ഠോ ദേവമാനുസേ’’തി. ദസമം;

നിസ്സയവഗ്ഗോ [നിസ്സായവഗ്ഗോ (സ്യാ. കം.)] പഠമോ.