(൧൨) ൨. പച്ചോരോഹണിവഗ്ഗോ

൧. പഠമഅധമ്മസുത്തം

൧൧൩. [അ. നി. ൧൦.൧൭൧] ‘‘അധമ്മോ ച, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബോ അനത്ഥോ ച; ധമ്മോ ച വേദിതബ്ബോ അത്ഥോ ച. അധമ്മഞ്ച വിദിത്വാ അനത്ഥഞ്ച, ധമ്മഞ്ച വിദിത്വാ അത്ഥഞ്ച യഥാ ധമ്മോ യഥാ അത്ഥോ തഥാ പടിപജ്ജിതബ്ബം.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ ച അനത്ഥോ ച? മിച്ഛാദിട്ഠി, മിച്ഛാസങ്കപ്പോ, മിച്ഛാവാചാ, മിച്ഛാകമ്മന്തോ, മിച്ഛാആജീവോ, മിച്ഛാവായാമോ, മിച്ഛാസതി, മിച്ഛാസമാധി, മിച്ഛാഞാണം, മിച്ഛാവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ ച അനത്ഥോ ച.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ ച അത്ഥോ ച? സമ്മാദിട്ഠി, സമ്മാസങ്കപ്പോ, സമ്മാവാചാ, സമ്മാകമ്മന്തോ, സമ്മാആജീവോ, സമ്മാവായാമോ, സമ്മാസതി, സമ്മാസമാധി, സമ്മാഞാണം, സമ്മാവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ ച അത്ഥോ ച.

‘‘‘അധമ്മോ ച, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബോ അനത്ഥോ ച; ധമ്മോ ച വേദിതബ്ബോ അത്ഥോ ച. അധമ്മഞ്ച വിദിത്വാ അനത്ഥഞ്ച, ധമ്മഞ്ച വിദിത്വാ അത്ഥഞ്ച യഥാ ധമ്മോ യഥാ അത്ഥോ തഥാ പടിപജ്ജിതബ്ബ’ന്തി, ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി. പഠമം.

൨. ദുതിയഅധമ്മസുത്തം

൧൧൪. ‘‘അധമ്മോ ച, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബോ ധമ്മോ ച; അനത്ഥോ ച വേദിതബ്ബോ അത്ഥോ ച. അധമ്മഞ്ച വിദിത്വാ ധമ്മഞ്ച, അനത്ഥഞ്ച വിദിത്വാ അത്ഥഞ്ച യഥാ ധമ്മോ യഥാ അത്ഥോ തഥാ പടിപജ്ജിതബ്ബം.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ, കതമോ ച ധമ്മോ, കതമോ ച അനത്ഥോ, കതമോ ച അത്ഥോ?

‘‘മിച്ഛാദിട്ഠി, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ; സമ്മാദിട്ഠി ധമ്മോ; യേ ച മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, അയം അനത്ഥോ; സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, അയം അത്ഥോ.

‘‘മിച്ഛാസങ്കപ്പോ, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ; സമ്മാസങ്കപ്പോ ധമ്മോ; യേ ച മിച്ഛാസങ്കപ്പപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, അയം അനത്ഥോ; സമ്മാസങ്കപ്പപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, അയം അത്ഥോ.

‘‘മിച്ഛാവാചാ, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ; സമ്മാവാചാ ധമ്മോ; യേ ച മിച്ഛാവാചാപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, അയം അനത്ഥോ; സമ്മാവാചാപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, അയം അത്ഥോ.

‘‘മിച്ഛാകമ്മന്തോ, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ; സമ്മാകമ്മന്തോ ധമ്മോ; യേ ച മിച്ഛാകമ്മന്തപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, അയം അനത്ഥോ; സമ്മാകമ്മന്തപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, അയം അത്ഥോ.

‘‘മിച്ഛാആജീവോ, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ; സമ്മാആജീവോ ധമ്മോ; യേ ച മിച്ഛാആജീവപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, അയം അനത്ഥോ; സമ്മാആജീവപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, അയം അത്ഥോ.

‘‘മിച്ഛാവായാമോ, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ; സമ്മാവായാമോ ധമ്മോ; യേ ച മിച്ഛാവായാമപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, അയം അനത്ഥോ; സമ്മാവായാമപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, അയം അത്ഥോ.

‘‘മിച്ഛാസതി, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ; സമ്മാസതി ധമ്മോ; യേ ച മിച്ഛാസതിപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, അയം അനത്ഥോ; സമ്മാസതിപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, അയം അത്ഥോ.

‘‘മിച്ഛാസമാധി, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ; സമ്മാസമാധി ധമ്മോ; യേ ച മിച്ഛാസമാധിപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, അയം അനത്ഥോ; സമ്മാസമാധിപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, അയം അത്ഥോ.

‘‘മിച്ഛാഞാണം, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ; സമ്മാഞാണം ധമ്മോ; യേ ച മിച്ഛാഞാണപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, അയം അനത്ഥോ; സമ്മാഞാണപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, അയം അത്ഥോ.

‘‘മിച്ഛാവിമുത്തി, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ; സമ്മാവിമുത്തി ധമ്മോ; യേ ച മിച്ഛാവിമുത്തിപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, അയം അനത്ഥോ; സമ്മാവിമുത്തിപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, അയം അത്ഥോ.

‘‘‘അധമ്മോ ച, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബോ ധമ്മോ ച; അനത്ഥോ ച വേദിതബ്ബോ അത്ഥോ ച. അധമ്മഞ്ച വിദിത്വാ ധമ്മഞ്ച, അനത്ഥഞ്ച വിദിത്വാ അത്ഥഞ്ച യഥാ ധമ്മോ യഥാ അത്ഥോ തഥാ പടിപജ്ജിതബ്ബ’ന്തി, ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി. ദുതിയം.

൩. തതിയഅധമ്മസുത്തം

൧൧൫. ‘‘അധമ്മോ ച, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബോ ധമ്മോ ച; അനത്ഥോ ച വേദിതബ്ബോ അത്ഥോ ച. അധമ്മഞ്ച വിദിത്വാ ധമ്മഞ്ച, അനത്ഥഞ്ച വിദിത്വാ അത്ഥഞ്ച യഥാ ധമ്മോ യഥാ അത്ഥോ തഥാ പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പാവിസി.

അഥ ഖോ തേസം ഭിക്ഖൂനം അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇദം ഖോ നോ, ആവുസോ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ – ‘അധമ്മോ ച, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബോ ധമ്മോ ച; അനത്ഥോ ച വേദിതബ്ബോ അത്ഥോ ച. അധമ്മഞ്ച വിദിത്വാ ധമ്മഞ്ച, അനത്ഥഞ്ച വിദിത്വാ അത്ഥഞ്ച യഥാ ധമ്മോ യഥാ അത്ഥോ തഥാ പടിപജ്ജിതബ്ബ’ന്തി. കോ നു ഖോ ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജേയ്യാ’’തി?

അഥ ഖോ തേസം ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സത്ഥു ചേവ സംവണ്ണിതോ സമ്ഭാവിതോ ച വിഞ്ഞൂനം സബ്രഹ്മചാരീനം. പഹോതി ചായസ്മാ ആനന്ദോ ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജിതും. യംനൂന മയം യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമേയ്യാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാമ [പുച്ഛേയ്യാമ (സീ. സ്യാ. പീ.) മ. നി. ൧.൨൦൨ പസ്സിതബ്ബം]. യഥാ നോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ബ്യാകരിസ്സതി തഥാ നം ധാരേസ്സാമാ’’തി.

അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിം സമ്മോദിംസു. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോചും –

‘‘ഇദം ഖോ നോ, ആവുസോ ആനന്ദ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ – ‘അധമ്മോ ച…പേ… തഥാ പടിപജ്ജിതബ്ബ’ന്തി.

‘‘തേസം നോ, ആവുസോ, അമ്ഹാകം അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘ഇദം ഖോ നോ, ആവുസോ, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ – അധമ്മോ ച…പേ… തഥാ പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി. കോ നു ഖോ ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജേയ്യാ’തി?

‘‘തേസം നോ, ആവുസോ, അമ്ഹാകം ഏതദഹോസി – ‘അയം ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സത്ഥു ചേവ സംവണ്ണിതോ സമ്ഭാവിതോ ച വിഞ്ഞൂനം സബ്രഹ്മചാരീനം. പഹോതി ചായസ്മാ ആനന്ദോ ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജിതും. യംനൂന മയം യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമേയ്യാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാമ. യഥാ നോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ബ്യാകരിസ്സതി തഥാ നം ധാരേസ്സാമാ’തി. വിഭജതു ആയസ്മാ ആനന്ദോ’’തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, പുരിസോ സാരത്ഥികോ സാരഗവേസീ സാരപരിയേസനം ചരമാനോ മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ അതിക്കമ്മേവ മൂലം അതിക്കമ്മ ഖന്ധം സാഖാപലാസേ സാരം പരിയേസിതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യ; ഏവംസമ്പദമിദം ആയസ്മന്താനം സത്ഥരി സമ്മുഖീഭൂതേ തം ഭഗവന്തം അതിസിത്വാ അമ്ഹേ ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛിതബ്ബം മഞ്ഞഥ. സോ ഹാവുസോ, ഭഗവാ ജാനം ജാനാതി പസ്സം പസ്സതി, ചക്ഖുഭൂതോ ഞാണഭൂതോ ധമ്മഭൂതോ ബ്രഹ്മഭൂതോ വത്താ പവത്താ അത്ഥസ്സ നിന്നേതാ അമതസ്സ ദാതാ ധമ്മസ്സാമീ തഥാഗതോ. സോ ചേവ പനേതസ്സ കാലോ അഹോസി യം തുമ്ഹേ ഭഗവന്തംയേവ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാഥ. യഥാ വോ ഭഗവാ ബ്യാകരേയ്യ തഥാ നം ധാരേയ്യാഥാ’’തി.

‘‘അദ്ധാവുസോ ആനന്ദ, ഭഗവാ ജാനം ജാനാതി പസ്സം പസ്സതി ചക്ഖുഭൂതോ ഞാണഭൂതോ ധമ്മഭൂതോ ബ്രഹ്മഭൂതോ വത്താ പവത്താ അത്ഥസ്സ നിന്നേതാ അമതസ്സ ദാതാ ധമ്മസ്സാമീ തഥാഗതോ. സോ ചേവ പനേതസ്സ കാലോ അഹോസി യം മയം ഭഗവന്തംയേവ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാമ, യഥാ നോ ഭഗവാ ബ്യാകരേയ്യ തഥാ നം ധാരേയ്യാമ. അപി ചായസ്മാ ആനന്ദോ സത്ഥു ചേവ സംവണ്ണിതോ സമ്ഭാവിതോ ച വിഞ്ഞൂനം സബ്രഹ്മചാരീനം. പഹോതി ചായസ്മാ ആനന്ദോ ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജിതും. വിഭജതായസ്മാ ആനന്ദോ അഗരും കത്വാ’’തി.

‘‘തേനഹാവുസോ, സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പച്ചസ്സോസും. അഥായസ്മാ ആനന്ദോ ഏതദവോച –

‘‘യം ഖോ നോ, ആവുസോ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ – ‘അധമ്മോ ച, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബോ ധമ്മോ ച; അനത്ഥോ ച വേദിതബ്ബോ അത്ഥോ ച. അധമ്മഞ്ച വിദിത്വാ ധമ്മഞ്ച, അനത്ഥഞ്ച വിദിത്വാ അത്ഥഞ്ച യഥാ ധമ്മോ യഥാ അത്ഥോ തഥാ പടിപജ്ജിതബ്ബ’ന്തി.

കതമോ ചാവുസോ, അധമ്മോ, കതമോ ച ധമ്മോ, കതമോ ച അനത്ഥോ, കതമോ ച അത്ഥോ?

‘‘മിച്ഛാദിട്ഠി, ആവുസോ, അധമ്മോ; സമ്മാദിട്ഠി ധമ്മോ; യേ ച മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, അയം അനത്ഥോ; സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, അയം അത്ഥോ.

‘‘മിച്ഛാസങ്കപ്പോ, ആവുസോ, അധമ്മോ; സമ്മാസങ്കപ്പോ ധമ്മോ… മിച്ഛാവാചാ, ആവുസോ, അധമ്മോ; സമ്മാവാചാ ധമ്മോ … മിച്ഛാകമ്മന്തോ, ആവുസോ, അധമ്മോ; സമ്മാകമ്മന്തോ ധമ്മോ… മിച്ഛാആജീവോ, ആവുസോ, അധമ്മോ; സമ്മാആജീവോ ധമ്മോ… മിച്ഛാവായാമോ, ആവുസോ, അധമ്മോ; സമ്മാവായാമോ ധമ്മോ… മിച്ഛാസതി, ആവുസോ, അധമ്മോ; സമ്മാസതി ധമ്മോ… മിച്ഛാസമാധി, ആവുസോ, അധമ്മോ; സമ്മാസമാധി ധമ്മോ… മിച്ഛാഞാണം, ആവുസോ, അധമ്മോ; സമ്മാഞാണം ധമ്മോ….

മിച്ഛാവിമുത്തി, ആവുസോ, അധമ്മോ; സമ്മാവിമുത്തി ധമ്മോ; യേ ച മിച്ഛാവിമുത്തിപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, അയം അനത്ഥോ; സമ്മാവിമുത്തിപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, അയം അത്ഥോ.

‘‘അയം ഖോ നോ, ആവുസോ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ – ‘അധമ്മോ ച, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബോ ധമ്മോ ച…പേ… തഥാ പടിപജ്ജിതബ്ബ’ന്തി, ഇമസ്സ ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമി. ആകങ്ഖമാനാ ച പന തുമ്ഹേ, ആവുസോ, ഭഗവന്തംയേവ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാഥ. യഥാ വോ ഭഗവാ ബ്യാകരോതി [ബ്യാകരേയ്യ (സ്യാ.)] തഥാ നം ധാരേയ്യാഥാ’’തി.

‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും –

‘‘യം ഖോ നോ ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ – ‘അധമ്മോ ച, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബോ…പേ… തഥാ പടിജ്ജിതബ്ബ’ന്തി.

‘‘തേസം നോ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘ഇദം ഖോ നോ, ആവുസോ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ – അധമ്മോ ച, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബോ…പേ… തഥാ പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി. കോ നു ഖോ ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജേയ്യാ’തി?

‘‘തേസം നോ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ഏതദഹോസി – ‘അയം ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സത്ഥു ചേവ സംവണ്ണിതോ സമ്ഭാവിതോ ച വിഞ്ഞൂനം സബ്രഹ്മചാരീനം. പഹോതി ചായസ്മാ ആനന്ദോ ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജിതും. യംനൂന മയം യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമേയ്യാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാമ. യഥാ നോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ബ്യാകരിസ്സതി തഥാ നം ധാരേസ്സാമാ’തി.

‘‘അഥ ഖോ മയം, ഭന്തേ, യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമിമ്ഹാ; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതമത്ഥം അപുച്ഛിമ്ഹാ. തേസം നോ, ഭന്തേ, ആയസ്മതാ ആനന്ദേന ഇമേഹി ആകാരേഹി ഇമേഹി പദേഹി ഇമേഹി ബ്യഞ്ജനേഹി അത്ഥോ സുവിഭത്തോ’’തി [വിഭത്തോതി (?) ഏവമേവ ഹി അഞ്ഞേസു ഈദിസസുത്തേസു ദിസ്സതി].

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖവേ! പണ്ഡിതോ, ഭിക്ഖവേ, ആനന്ദോ. മഹാപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, ആനന്ദോ. മം ചേപി തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാഥ, അഹമ്പി ചേതം ഏവമേവം [അഹമ്പി തം ഏവമേവം (മ. നി. ൧.൨൦൫)] ബ്യാകരേയ്യം യഥാ തം ആനന്ദേന ബ്യാകതം. ഏസോ ചേവ തസ്സ [ഏസോ ചേവേതസ്സ (മ. നി. ൧.൨൦൫)] അത്ഥോ ഏവഞ്ച നം ധാരേയ്യാഥാ’’തി. തതിയം.

൪. അജിതസുത്തം

൧൧൬. അഥ ഖോ അജിതോ പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അജിതോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘അമ്ഹാകം, ഭോ ഗോതമ, പണ്ഡിതോ നാമ സബ്രഹ്മചാരീ. തേന പഞ്ചമത്താനി ചിത്തട്ഠാനസതാനി ചിന്തിതാനി, യേഹി അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ഉപാരദ്ധാവ ജാനന്തി [ഉപാരദ്ധാ പജാനന്തി (സീ.)] ഉപാരദ്ധസ്മാ’’തി [ഉപാരദ്ധമ്ഹാതി (സീ. പീ.)].

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ധാരേഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതവത്ഥൂനീ’’തി? ‘‘ഏതസ്സ, ഭഗവാ, കാലോ ഏതസ്സ, സുഗത, കാലോ യം ഭഗവാ ഭാസേയ്യ, ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി.

‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അധമ്മികേന വാദേന അധമ്മികം വാദം അഭിനിഗ്ഗണ്ഹാതി അഭിനിപ്പീളേതി, തേന ച അധമ്മികം പരിസം രഞ്ജേതി. തേന സാ അധമ്മികാ പരിസാ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാ ഹോതി – ‘പണ്ഡിതോ വത, ഭോ, പണ്ഡിതോ വത, ഭോ’തി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അധമ്മികേന വാദേന ധമ്മികം വാദം അഭിനിഗ്ഗണ്ഹാതി അഭിനിപ്പീളേതി, തേന ച അധമ്മികം പരിസം രഞ്ജേതി. തേന സാ അധമ്മികാ പരിസാ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാ ഹോതി – ‘പണ്ഡിതോ വത, ഭോ, പണ്ഡിതോ വത, ഭോ’തി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അധമ്മികേന വാദേന ധമ്മികഞ്ച വാദം അധമ്മികഞ്ച വാദം അഭിനിഗ്ഗണ്ഹാതി അഭിനിപ്പീളേതി, തേന ച അധമ്മികം പരിസം രഞ്ജേതി. തേന സാ അധമ്മികാ പരിസാ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാ ഹോതി – ‘പണ്ഡിതോ വത, ഭോ, പണ്ഡിതോ വത, ഭോ’തി.

‘‘അധമ്മോ ച, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബോ ധമ്മോ ച; അനത്ഥോ ച വേദിതബ്ബോ അത്ഥോ ച. അധമ്മഞ്ച വിദിത്വാ ധമ്മഞ്ച, അനത്ഥഞ്ച വിദിത്വാ അത്ഥഞ്ച യഥാ ധമ്മോ യഥാ അത്ഥോ തഥാ പടിപജ്ജിതബ്ബം.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ, കതമോ ച ധമ്മോ, കതമോ ച അനത്ഥോ, കതമോ ച അത്ഥോ? മിച്ഛാദിട്ഠി, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ; സമ്മാദിട്ഠി ധമ്മോ; യേ ച മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, അയം അനത്ഥോ; സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, അയം അത്ഥോ.

‘‘മിച്ഛാസങ്കപ്പോ, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ; സമ്മാസങ്കപ്പോ ധമ്മോ… മിച്ഛാവാചാ, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ; സമ്മാവാചാ ധമ്മോ… മിച്ഛാകമ്മന്തോ, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ; സമ്മാകമ്മന്തോ ധമ്മോ… മിച്ഛാആജീവോ, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ; സമ്മാആജീവോ ധമ്മോ … മിച്ഛാവായാമോ, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ; സമ്മാവായാമോ ധമ്മോ… മിച്ഛാസതി, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ; സമ്മാസതി ധമ്മോ… മിച്ഛാസമാധി, ഭിക്ഖവേ അധമ്മോ; സമ്മാസമാധി ധമ്മോ… മിച്ഛാഞാണം, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ; സമ്മാഞാണം ധമ്മോ.

‘‘മിച്ഛാവിമുത്തി, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മോ; സമ്മാവിമുത്തി ധമ്മോ; യേ ച മിച്ഛാവിമുത്തിപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, അയം അനത്ഥോ; സമ്മാവിമുത്തിപച്ചയാ ച അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, അയം അത്ഥോ.

‘‘‘അധമ്മോ ച, ഭിക്ഖവേ, വേദിതബ്ബോ ധമ്മോ ച; അനത്ഥോ ച വേദിതബ്ബോ അത്ഥോ ച. അധമ്മഞ്ച വിദിത്വാ ധമ്മഞ്ച, അനത്ഥഞ്ച വിദിത്വാ അത്ഥഞ്ച യഥാ ധമ്മോ യഥാ അത്ഥോ തഥാ പടിപജ്ജിതബ്ബ’ന്തി, ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. സങ്ഗാരവസുത്തം

൧൧൭. [അ. നി. ൧൦.൧൬൯] അഥ ഖോ സങ്ഗാരവോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സങ്ഗാരവോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഓരിമം തീരം, കിം പാരിമം തീര’’ന്തി? ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഓരിമം തീരം, സമ്മാദിട്ഠി പാരിമം തീരം; മിച്ഛാസങ്കപ്പോ ഓരിമം തീരം, സമ്മാസങ്കപ്പോ പാരിമം തീരം; മിച്ഛാവാചാ ഓരിമം തീരം, സമ്മാവാചാ പാരിമം തീരം; മിച്ഛാകമ്മന്തോ ഓരിമം തീരം, സമ്മാകമ്മന്തോ പാരിമം തീരം; മിച്ഛാആജീവോ ഓരിമം തീരം, സമ്മാആജീവോ പാരിമം തീരം; മിച്ഛാവായാമോ ഓരിമം തീരം, സമ്മാവായാമോ പാരിമം തീരം; മിച്ഛാസതി ഓരിമം തീരം, സമ്മാസതി പാരിമം തീരം; മിച്ഛാസമാധി ഓരിമം തീരം, സമ്മാസമാധി പാരിമം തീരം; മിച്ഛാഞാണം ഓരിമം തീരം, സമ്മാഞാണം പാരിമം തീരം; മിച്ഛാവിമുത്തി ഓരിമം തീരം, സമ്മാവിമുത്തി പാരിമം തീരന്തി. ഇദം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഓരിമം തീരം, ഇദം പാരിമം തീരന്തി.

‘‘അപ്പകാ തേ മനുസ്സേസു, യേ ജനാ പാരഗാമിനോ;

അഥായം ഇതരാ പജാ, തീരമേവാനുധാവതി.

‘‘യേ ച ഖോ സമ്മദക്ഖാതേ, ധമ്മേ ധമ്മാനുവത്തിനോ;

തേ ജനാ പാരമേസ്സന്തി, മച്ചുധേയ്യം സുദുത്തരം.

‘‘കണ്ഹം ധമ്മം വിപ്പഹായ, സുക്കം ഭാവേഥ പണ്ഡിതോ;

ഓകാ അനോകമാഗമ്മ, വിവേകേ യത്ഥ ദൂരമം.

‘‘തത്രാഭിരതിമിച്ഛേയ്യ, ഹിത്വാ കാമേ അകിഞ്ചനോ;

പരിയോദപേയ്യ അത്താനം, ചിത്തക്ലേസേഹി പണ്ഡിതോ.

‘‘യേസം സമ്ബോധിയങ്ഗേസു, സമ്മാ ചിത്തം സുഭാവിതം;

ആദാനപടിനിസ്സഗ്ഗേ, അനുപാദായ യേ രതാ;

ഖീണാസവാ ജുതിമന്തോ [ജുതീമന്തോ (സീ.)], തേ ലോകേ പരിനിബ്ബുതാ’’തി. പഞ്ചമം;

൬. ഓരിമതീരസുത്തം

൧൧൮. ‘‘ഓരിമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, തീരം ദേസേസ്സാമി പാരിമഞ്ച തീരം. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഓരിമം തീരം, കതമഞ്ച പാരിമം തീരം? മിച്ഛാദിട്ഠി ഓരിമം തീരം, സമ്മാദിട്ഠി പാരിമം തീരം…പേ… മിച്ഛാവിമുത്തി ഓരിമം തീരം, സമ്മാവിമുത്തി പാരിമം തീരം. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഓരിമം തീരം, ഇദം പാരിമം തീരന്തി.

‘‘അപ്പകാ തേ മനുസ്സേസു, യേ ജനാ പാരഗാമിനോ;

അഥായം ഇതരാ പജാ, തീരമേവാനുധാവതി.

‘‘യേ ച ഖോ സമ്മദക്ഖാതേ, ധമ്മേ ധമ്മാനുവത്തിനോ;

തേ ജനാ പാരമേസ്സന്തി, മച്ചുധേയ്യം സുദുത്തരം.

‘‘കണ്ഹം ധമ്മം വിപ്പഹായ, സുക്കം ഭാവേഥ പണ്ഡിതോ;

ഓകാ അനോക മാഗമ്മ, വിവേകേ യത്ഥ ദൂരമം.

‘‘തത്രാഭിരതിമിച്ഛേയ്യ, ഹിത്വാ കാമേ അകിഞ്ചനോ;

പരിയോദപേയ്യ അത്താനം, ചിത്തക്ലേസേഹി പണ്ഡിതോ.

‘‘യേസം സമ്ബോധിയങ്ഗേസു, സമ്മാ ചിത്തം സുഭാവിതം;

ആദാനപടിനിസ്സഗ്ഗേ, അനുപാദായ യേ രതാ;

ഖീണാസവാ ജുതിമന്തോ, തേ ലോകേ പരിനിബ്ബുതാ’’തി. ഛട്ഠം;

൭. പഠമപച്ചോരോഹണീസുത്തം

൧൧൯. തേന ഖോ പന സമയേന ജാണുസ്സോണി [ജാനുസ്സോനി (ക. സീ.), ജാനുസ്സോണി (ക. സീ.), ജാണുസോണി (ക.)] ബ്രാഹ്മണോ തദഹുപോസഥേ സീസംന്ഹാതോ [സീസംനഹാതോ (സീ. പീ.), സീസന്ഹാതോ (സ്യാ.)] നവം ഖോമയുഗം നിവത്ഥോ അല്ലകുസമുട്ഠിം ആദായ ഭഗവതോ അവിദൂരേ ഏകമന്തം ഠിതോ ഹോതി.

അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ജാണുസ്സോണിം ബ്രാഹ്മണം തദഹുപോസഥേ സീസംന്ഹാതം നവം ഖോമയുഗം നിവത്ഥം അല്ലകുസമുട്ഠിം ആദായ ഏകമന്തം ഠിതം. ദിസ്വാന ജാണുസ്സോണിം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, തദഹുപോസഥേ സീസംന്ഹാതോ നവം ഖോമയുഗം നിവത്ഥോ അല്ലകുസമുട്ഠിം ആദായ ഏകമന്തം ഠിതോ? കിം ന്വജ്ജ [കിം നു അജ്ജ (സ്യാ.), കിം നു ഖോ അജ്ജ (പീ.), കിം നു ഖ്വജ്ജ (ക.)] ബ്രാഹ്മണകുലസ്സാ’’തി [ബ്രാഹ്മണ ബ്രഹ്മകുസലസ്സാതി (ക.)]? ‘‘പച്ചോരോഹണീ, ഭോ ഗോതമ, അജ്ജ ബ്രാഹ്മണകുലസ്സാ’’തി [ബ്രഹ്മകുസലസ്സാതി (ക.)].

‘‘യഥാ കഥം പന, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രാഹ്മണാനം പച്ചോരോഹണീ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഇധ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ തദഹുപോസഥേ സീസംന്ഹാതാ നവം ഖോമയുഗം നിവത്ഥാ അല്ലേന ഗോമയേന പഥവിം ഓപുഞ്ജിത്വാ ഹരിതേഹി കുസേഹി പത്ഥരിത്വാ [പവിത്ഥാരേത്വാ (ക.)] അന്തരാ ച വേലം അന്തരാ ച അഗ്യാഗാരം സേയ്യം കപ്പേന്തി. തേ തം രത്തിം തിക്ഖത്തും പച്ചുട്ഠായ പഞ്ജലികാ അഗ്ഗിം നമസ്സന്തി – ‘പച്ചോരോഹാമ ഭവന്തം, പച്ചോരോഹാമ ഭവന്ത’ന്തി. ബഹുകേന ച സപ്പിതേലനവനീതേന അഗ്ഗിം സന്തപ്പേന്തി. തസ്സാ ച രത്തിയാ അച്ചയേന പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന ബ്രാഹ്മണേ സന്തപ്പേന്തി. ഏവം, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാനം പച്ചോരോഹണീ ഹോതീ’’തി.

‘‘അഞ്ഞഥാ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രാഹ്മണാനം പച്ചോരോഹണീ ഹോതി, അഞ്ഞഥാ ച പന അരിയസ്സ വിനയേ പച്ചോരോഹണീ ഹോതീ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന, ഭോ ഗോതമ, അരിയസ്സ വിനയേ പച്ചോരോഹണീ ഹോതി? സാധു മേ ഭവം ഗോതമോ തഥാ ധമ്മം ദേസേതു യഥാ അരിയസ്സ വിനയേ പച്ചോരോഹണീ ഹോതീ’’തി.

‘‘തേന ഹി, ബ്രാഹ്മണ, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ ജാണുസ്സോണി ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘മിച്ഛാദിട്ഠിയാ ഖോ പാപകോ വിപാകോ ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ചാ’ തി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ മിച്ഛാദിട്ഠിം പജഹതി; മിച്ഛാദിട്ഠിയാ പച്ചോരോഹതി.

… മിച്ഛാസങ്കപ്പസ്സ ഖോ പാപകോ വിപാകോ – ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ചാതി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ മിച്ഛാസങ്കപ്പം പജഹതി; മിച്ഛാസങ്കപ്പാ പച്ചോരോഹതി.

… മിച്ഛാവാചായ ഖോ പാപകോ വിപാകോ – ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ചാതി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ മിച്ഛാവാചം പജഹതി; മിച്ഛാവാചായ പച്ചോരോഹതി.

…മിച്ഛാകമ്മന്തസ്സ ഖോ പാപകോ വിപാകോ – ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ചാതി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ മിച്ഛാകമ്മന്തം പജഹതി; മിച്ഛാകമ്മന്താ പച്ചോരോഹതി.

…മിച്ഛാആജീവസ്സ ഖോ പാപകോ വിപാകോ – ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ചാതി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ മിച്ഛാആജീവം പജഹതി; മിച്ഛാആജീവാ പച്ചോരോഹതി.

…മിച്ഛാവായാമസ്സ ഖോ പാപകോ വിപാകോ – ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ചാതി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ മിച്ഛാവായാമം പജഹതി; മിച്ഛാവായാമാ പച്ചോരോഹതി.

…മിച്ഛാസതിയാ ഖോ പാപകോ വിപാകോ – ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ചാതി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ മിച്ഛാസതിം പജഹതി; മിച്ഛാസതിയാ പച്ചോരോഹതി.

…മിച്ഛാസമാധിസ്സ ഖോ പാപകോ വിപാകോ – ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ചാതി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ മിച്ഛാസമാധിം പജഹതി; മിച്ഛാസമാധിമ്ഹാ പച്ചോരോഹതി.

…മിച്ഛാഞാണസ്സ ഖോ പാപകോ വിപാകോ – ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ചാതി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ മിച്ഛാഞാണം പജഹതി; മിച്ഛാഞാണമ്ഹാ പച്ചോരോഹതി.

‘മിച്ഛാവിമുത്തിയാ ഖോ പാപകോ വിപാകോ – ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ചാ’തി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ മിച്ഛാവിമുത്തിം പജഹതി; മിച്ഛാവിമുത്തിയാ പച്ചോരോഹതി. ഏവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അരിയസ്സ വിനയേ പച്ചോരോഹണീ ഹോതീ’’തി.

‘‘അഞ്ഞഥാ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാനം പച്ചോരോഹണീ, അഞ്ഞഥാ ച പന അരിയസ്സ വിനയേ പച്ചോരോഹണീ ഹോതി. ഇമിസ്സാ ച, ഭോ ഗോതമ, അരിയസ്സ വിനയേ പച്ചോരോഹണിയാ ബ്രാഹ്മണാനം പച്ചോരോഹണീ കലം നാഗ്ഘതി സോളസിം. അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയപച്ചോരോഹണീസുത്തം

൧൨൦. ‘‘അരിയം വോ, ഭിക്ഖവേ, പച്ചോരോഹണിം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ… കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, അരിയാ പച്ചോരോഹണീ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘മിച്ഛാദിട്ഠിയാ ഖോ പാപകോ വിപാകോ – ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ചാ’തി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ മിച്ഛാദിട്ഠിം പജഹതി; മിച്ഛാദിട്ഠിയാ പച്ചോരോഹതി. മിച്ഛാസങ്കപ്പസ്സ ഖോ പാപകോ വിപാകോ… മിച്ഛാവാചായ ഖോ… മിച്ഛാകമ്മന്തസ്സ ഖോ… മിച്ഛാആജീവസ്സ ഖോ… മിച്ഛാവായാമസ്സ ഖോ… മിച്ഛാസതിയാ ഖോ… മിച്ഛാസമാധിസ്സ ഖോ… മിച്ഛാഞാണസ്സ ഖോ… മിച്ഛാവിമുത്തിയാ ഖോ പാപകോ വിപാകോ – ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ചാതി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ മിച്ഛാവിമുത്തിം പജഹതി; മിച്ഛാവിമുത്തിയാ പച്ചോരോഹതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അരിയാ പച്ചോരോഹണീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പുബ്ബങ്ഗമസുത്തം

൧൨൧. ‘‘സൂരിയസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഉദയതോ ഏതം പുബ്ബങ്ഗമം ഏതം പുബ്ബനിമിത്തം, യദിദം – അരുണുഗ്ഗം. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഏതം പുബ്ബങ്ഗമം ഏതം പുബ്ബനിമിത്തം, യദിദം – സമ്മാദിട്ഠി. സമ്മാദിട്ഠികസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസങ്കപ്പോ പഹോതി, സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ സമ്മാവാചാ പഹോതി, സമ്മാകമ്മന്തോ പഹോതി, സമ്മാകമ്മന്തസ്സ സമ്മാആജീവോ പഹോതി, സമ്മാആജീവസ്സ സമ്മാവായാമോ പഹോതി, സമ്മാവായാമസ്സ സമ്മാസതി പഹോതി, സമ്മാസതിസ്സ സമ്മാസമാധി പഹോതി, സമ്മാസമാധിസ്സ സമ്മാഞാണം പഹോതി, സമ്മാഞാണിസ്സ സമ്മാവിമുത്തി പഹോതീ’’തി. നവമം.

൧൦. ആസവക്ഖയസുത്തം

൧൨൨. ‘‘ദസയിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ആസവാനം ഖയായ സംവത്തന്തി. കതമേ ദസ? സമ്മാദിട്ഠി, സമ്മാസങ്കപ്പോ, സമ്മാവാചാ, സമ്മാകമ്മന്തോ, സമ്മാആജീവോ, സമ്മാവായാമോ, സമ്മാസതി, സമ്മാസമാധി, സമ്മാഞാണം, സമ്മാവിമുത്തി – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ആസവാനം ഖയായ സംവത്തന്തീ’’തി. ദസമം.

പച്ചോരോഹണിവഗ്ഗോ ദുതിയോ.